آشنایی با فلسفه اخلاق معاصر - جلسه 3
- خطبه آغازین و ضرورت مطالعه تطبیقی و نظام‌مند نظریات اخلاقی: مرور مهم‌ترین نظریات اخلاق هنجاری در فلسفه غرب و اشاره به اینکه این مسائل در کلام، فلسفه و اصول‌الفقه سنت اسلامی مطرح بوده ولی هنوز به دستگاه معرفتی سامان‌مندی نرسیده است.
- سه کلان‌نظریه اخلاق هنجاری و دوقطبی «فضیلت» و «عمل»: معرفی نظریه‌های مبتنی بر تکلیف (Duty-based)، نتیجه‌گرا (Consequentialism) و مبتنی بر فضیلت (Virtue Ethics) و تقسیم بنیادین حیات اخلاقی به مبتنی بر فضائل (با پیوند به سنت اخلاق ارسطویی و اسلامی) و مبتنی بر رفتار و عمل نیک.
- کلان‌نظریه اول، نظریه‌های مبتنی بر تکلیف یا وظیفه‌گرا (Deontological)
- وظیفه‌گرایی قاعده‌گرا، روایت اخلاق مسیحی (اخلاق شرعی): درستی هر آنچه خدا می‌خواهد، تعبیر داستایوفسکی «اگر خدا نباشد، هر کاری مجاز است»، «مسئله اوثوفرون» (Euthyphro) و نسبت آن با نزاع «حسن و قبح شرعی و عقلی» در سنت اسلامی.
- وظیفه‌گرایی قاعده‌گرا، روایت کانتی: محوریت «حس تکلیف» و «نیت فاعل» و تفاوت آن با «الْأَعْمَالُ بِالنِّیَّاتِ»، امر تنجیزی (Categorical Imperative) و صورت‌بندی اول آن بر پایه اصل کلیت‌پذیری (Universalizability) و اشکال صوری بودن آن.
- صورت‌بندی دوم امر تنجیزی، قاعده «وسیله و غایت»: منع استفاده ابزاری از انسان‌ها و ناتوانی دستگاه کانتی در حل تزاحمات اخلاقی (مانند تزاحم راست‌گویی و حفظ جان بی‌گناهان).
- وظیفه‌گرایی ناقاعده‌گرا یا عمل‌گرا (Act-Deontology): منحصربه‌فرد بودن هر موقعیت و صدور حکم آن از راه شهود اخلاقی یا تصمیم (اگزیستانسیالیستی)، با اشاره به پریچارد.
- کلان‌نظریه دوم، نظریه‌های نتیجه‌گرا (Consequentialist)
- خودگروی اخلاقی (Ethical Egoism): تفاوت خودگروی با خودپرستی، طرفداران آن (اپیکور، هابز و نیچه) و تعریف آن بر پایه «غلبه خیر بر شر برای فاعل، در درازمدت و در مقایسه با هر بدیل دیگر».
- مقایسه تطبیقی سه گرایش خودگرایی، فایده‌گرایی و دیگرگرایی بر حسب اینکه غلبه خیر بر شر برای فاعل، برای همه یا برای دیگری باشد.
- استدلال روان‌شناختی بر خودگروی (حب ذات در سرشت انسان) و نقد آن بر پایه قانون هیوم در عدم استنتاج «باید» از «هست» و استدلال «پرسش گشوده» مور.
- فایده‌گرایی یا سودگروی (Utilitarianism) نزد بنتام و جان استوارت میل: ماهیت «فایده»، تفکیک فایده‌گرایی سلبی (کمینه کردن رنج) از فایده‌گرایی ایجابی (اصل بیشترین شادمانی) و مقایسه آن با «بهجت» در دستگاه ابن‌سینا.
- چهار اشکال اساسی بر فایده‌گرایی کلاسیک: ابتنا بر نتایج محتمل به جای نتایج قطعی، دشواری سنجش و مقایسه میان‌فردی شادکامی، دشواری احصای آثار اعمال و مثال‌های نقض مانند نقض همگانی عهد و پیمان.
- تفکیک فایده‌گرایی عمل‌گرا یا مصداقی (Act-Utilitarianism) از فایده‌گرایی قاعده‌مند (Rule-Utilitarianism).
این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
برای دسترسی به متن، صوت و فایل‌های این درس، در درس‌گفتار «آشنایی با فلسفه اخلاق معاصر» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درس‌گفتار