سرچشمه حکمت: جستارهایی در باب عقل

در این اثر مجموعه مقالاتی در مورد جایگاه ویژه عقل در قرآن، روایات و اندیشمندان اسلامی ارائه شده است. در این مجموعه کوشش شده آراء مهم‌ترین جریان‌های فکری جهان اسلام در باب آموزه‌های عقل و پایه‌ای بودن آن در دین اسلام منعکس شده و متنوع‌ترین افکار در باب عقل و حجیت آن و همچنین کارکردهای مهم آن مطرح شده است. نگارندگان این مقالات رویکردی تطبیقی در مورد آرای متفاوت در مورد عقل را نیز مطرح کرده و اختلاف نظر علمای اسلام و فرقه‌های مختلف کلامی را در این باره به تصویر کشیده‌اند.

---

در مقاله اول تحت عنوان «عقل در قرآن کریم» حوزه‌های معنایی عقل در قرآن و قلمروی احکام عقلی و مبانی عقلانی و کاربرد عقل در مباحثی مانند خداشناسی، انسان‌شناسی و هستی‌شناسی تبیین گردیده است. شناخت اصول و علت احکام، شناخت اصول آموزه‌های اسلام و بایدها و نبایدها و پشتیبانی عقل از دلیل نقلی و اعتماد به آن از دیگر محورهای بحث در این مقاله است. در مقاله دوم تحت عنوان «عقل در احادیث» به جایگاه عقل در احادیث و سیره معصومین(ع) اشاره شده و ارتباط عقل با اخلاق، رابطه عقل نظری با عقل عملی، معانی و کارکردهای عقل به عنوان ابزار فهم دین، حقیقت عقل دینی و مقایسه عقل دینی با عقل غیر دینی مورد کنکاش قرار گرفته است. عقل گرایی و نص گرایی در مکاتب فکری اشعری، ماتریدی، معتزلی و شیعی و عوامل پیدایش این دو جریان و زمینه‌های فکری آنها مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. در مقاله چهارم تحت عنوان «بررسی تطبیقی عقل معتزلی و اشعری» تقابل معنا و مفهوم عقل و کارکردهای آن با توجه به مسائلی مانند جبر و اختیار، حسن و قبح عقلی و رابطه عدالت خداوند با قدرت او مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. «عقل از دیدگاه ابن سینا» عنوان مقاله بعدی است که در آن ابعاد مختلف عقل و اسامی و مراتب آن مانند عقل عملی و نظری، عقل مفارق، عقل هیولایی، عقل بالملکه، عقل بالنفس و عقل مستفاد بیان شده است و مختصری از علم النفس ابن سینا مورد شرح قرار گرفته است. «جایگاه عقل در عرفان اسلامی» عنوان مقاله ششم است که در این مقاله دیدگاه عرفای مشهور در مورد کارکردهای عقل و تبیین مباحث عرفان نظری مانند معرفت عقلی حق تعالی، نسبت بین عقل و عشق، ارتباط بین عقل و قلب و تمایزات بین عقل و قلب در عرفان عملی، بیان شده است. در مقالات بعدی دیدگاه‌های برخی از اندیشمندان اعم از فلاسفه و متکلمان مانند ملاصدرا، میرزای اصفهانی، ابن سینا و حکمای یونان بیان گردیده است. مباحثی مانند مبانی هستی شناسی و انسان شناسی و معرفت شناسی عقل از منظر ملاصدرا و معناشناسی عقل و کارکردها و مراتب آن از دیدگاه وی، مبانی خداشناسی و معادشناسی عقل از دیدگاه وی، بررسی عدم حجیت عقل از منظر اخباریان و دیدگاه آنان در مورد حسن و قبح عقلی افعال، ویژگی‌های عقل و درجات آن از دیدگاه میرزای اصفهانی، تباین عقل و عاقل و اتحاد آن دو، ذاتی بودن حجیت ذاتی عقل، بررسی پیشینه‌ی اخباری‌گری در جهان اسلام و روش اخباریان در تبیین احکام و اصول عقاید، افراط و تفریط‌های صورت گرفته درباره عقل و بها دادن بیش از حد به عقل در برخی موارد و مفاسد مترتب بر آن از مباحث مهم مطرح شده در این مقالات است.