مدرسه‌ی کلامی کوفه - جلسه 5

چشم، کاملاً متوجه شدم. متن قبلی بر اساس گزیده‌ای از محورها بود؛ اما اکنون تمام کلمات، جملات، پرسش و پاسخ‌های حاضرین و توضیحات استاد را به صورت مو‌به‌مو، کلمه‌به‌کلمه و خط‌به‌خط بدون کوچک‌ترین حذف یا تلخیصی، تنها با اصلاح واژه‌های عامیانه به کتابی و درج تیترها پیاده‌سازی می‌کنم:

جلسهٔ پنجم – بخش نخست

مقدمه و یادآوری مباحث پیشین

بسم الله الرحمن الرحیم. وصلی الله علی سیدنا و نبینا ابی‌القاسم محمد و علی آله الطیبین الطاهرین، سیّما بقیة الله فی الارضین.

در جلسهٔ گذشته مقدمه‌ای در باب دورهٔ اول از کلام شیعه—که بنا بر تقسیم‌بندی ما از سقیفه آغاز می‌شود و تا پس از عاشورا، تا حدود دههٔ هفتاد ادامه پیدا می‌کند—را عرض کردم. این جلسه می‌خواهیم وارد بشویم و سیر تاریخی اندیشهٔ کلامی شیعه را در این دوره مورد بررسی قرار دهیم.

پیشاپیش لازم است که من عرض کنم که تقریباً این بخش از تاریخ کلام شیعه، مبهم‌ترین یا مجهول‌ترین بخش تاریخ کلام شیعه تلقی می‌شود؛ نه از آن جهت که ما اسناد و مدارک کافی نداریم—که البته دوستان می‌دانند که از نظر تاریخی این دوره سخت مورد تحریف و سانسور جریان‌های فکری، به‌خصوص بنی‌امیه قرار گرفته است—بلکه از این جهت که حتی علمای شیعه هم در بررسی پیشینهٔ تفکر شیعه، توجه به مضامین مدارک تاریخی با این نگاه نداشته‌اند. این است که واقعاً این بخش از تاریخ تفکر شیعه و تاریخ کلام شیعه، نیازمند تحقیقات مستقلی است تا یک سری حلقه‌های فکری روشن بشود، این‌ها با هم متصل بشود و بعد در نهایت ما بتوانیم یک تحلیل جامعی را از این دوره ارائه کنیم.

رسالت فکری و کلامی اهل‌بیت (ع) در مدرسهٔ نخست مدینه

آن جلسه من عرض کردم که ما اعتقاد داریم که مدرسهٔ مدینه، که نخستین مدرسهٔ کلامی شیعه است و پیشینهٔ آن را به زمان پیامبر اکرم در آهنگ بحث آن برمی‌گردانیم، در واقع بر محور اهل‌بیت، شخص علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) و فرزندان ایشان و صدیقهٔ طاهره شکل گرفته است. ردیابی این خط فکری نشان می‌دهد که رسالت اولی و اساسی اهل‌بیت در این دوره، رسالت فکری و کلامی است؛ جریانی که محورش خاندان نبی اکرم هستند و در حول‌وحوش این جریان، حلقه‌های متداخلی از اصحاب ائمه—که از این‌ها یاد خواهیم کرد—این اصحاب منتقل‌کنندهٔ اندیشهٔ محوری کلامی شیعه هستند به محیط اجتماعی.

نتیجهٔ این حرکت فکری، آن چیزی است که ما می‌بینیم از سقیفه که تعداد محدودی در محور امیرالمؤمنین جمع می‌شوند، این آغاز می‌شود، ولی به تدریج این تفکر شیعه گام‌به‌گام هم توسعهٔ کمی پیدا می‌کند—یعنی این حلقهٔ یاران فکری حضرت توسعه پیدا می‌کند—از نظر جغرافیایی بسط پیدا می‌کند، از مدینه خارج می‌شود و به مناطق دیگر می‌آید، و هم به لحاظ محتوایی عمق پیدا می‌کند. حال، این‌ها بعضی از عناوینش را مرور خواهیم کرد که چگونه اندیشهٔ محوری تشیع که ریشهٔ قرآنی دارد به صورت اجمالی، توسط اهل‌بیت و اصحاب ایشان به لحاظ معنایی و معرفتی هم بسط پیدا می‌کند و از اجمال خودش به سوی تفصیل می‌آید.

سیر تاریخ کلام شیعه از آغاز تا پایان مدرسهٔ مدینهٔ اول، و در ادامه در مدرسهٔ مدینهٔ دوم، این سیر طولی و عرضی و عمقی است به تعبیر من؛ یعنی جریان فکری شیعه یک عرض جغرافیایی پیدا می‌کند، یک امتداد پیدا می‌کند در جمعیت جهان اسلام، و یک عمق پیدا می‌کند به لحاظ معنایی و معرفتی. این را ما متکفلیم که در این سیر بحثمان نشان بدهیم که در طول تاریخ تفکر شیعه چیزی افزوده نمی‌شود، عنصری بر عناصر فکر شیعه اضافه نمی‌شود چنان‌که بعضی پنداشتند؛ تمام این عناصر از آغاز وجود دارد، نهایت در طول زمان این عمق معرفتی خودش را پیدا می‌کند با بازتفسیرهای مکرری که ائمه در طول زمان متناسب با شرایط و متناسب با مخاطب دارند، این فکر را کاملاً ریشه‌دار می‌کنند و عمق این اندیشهٔ قرآنی را بیرون می‌کشند.

و این نکته را هم خواهیم دید که این سیر که بر محور اهل‌بیت است، با معیار و میزان قرآن است؛ یعنی سیر تاریخ کلام شیعه کاملاً نشان می‌دهد که اهل‌بیت قدم‌به‌قدم عنایت داشتند که هر آنچه را که از اندیشهٔ تشیع معرفی می‌کنند، اتصالش را به منبع وحی نشان بدهند؛ یعنی نشان بدهند که اگر ما این نکته را می‌گوییم، ریشه‌اش اینجاست.

رفع یک شبهه: ماهیت جامع کلام شیعه فراتر از مسائل اختلافی

من این ابهام را هم برطرف کنم که وارد این بحث بشویم، و آن این است که معمولاً وقتی ما می‌گوییم کلام شیعه، بعضی انتظار دارند که ما فقط به مختصات و ویژگی‌های خاص شیعه بپردازیم. خب ما این را قبول نداریم؛ اساساً اینکه از مختصات شیعه است، این بر اساس یک مقایسه به دست آمده است. یعنی آنچه که اهل‌بیت و اصحاب امامیه و شیعه به صورت کلی مطرح می‌کردند، عقاید خاصی که نبود؛ از توحید بحث می‌کردند، از بحث معرفت مطرح می‌کردند—که خواهیم دید مباحث عقل و وحی را مطرح می‌کردند—تا نبوت؛ حالا بله، به امامت که می‌رسیدند در بعضی از جهات اختلاف پیدا می‌کردند.

والا اگر به صورت دقیق نگاه کنیم، آنچه که در کلام شیعه مطرح شده—حالا خواهیم دید و دقیقاً من این را مستند خواهم کرد—یک منظومهٔ اعتقادی است. کل مجموعهٔ اعتقادی که در تفسیر اهل‌بیت از قرآن نمود پیدا کرده، این توسط شیعه ارائه شده است. حالا بعضی را بعضی‌ها تلقی کردند، جزء اعتقادات خودشان قرار دادند—که این را خواهیم گفت که از اهل‌بیت شروع شده و بعضی از فرق آن را تلقی و قبول کردند—بعضی از این‌ها را نپذیرفتند، شده از مختصات شیعه؛ بعضی از این‌ها مغفول مانده، یعنی شیعه و سنی به یکسان این اندیشه‌ها مطرح شده مانده، اما هیچ‌کس آن‌ها را به صورت یک نظریه توصیف نکرده است.

این است که وقتی ما کلام شیعه می‌گوییم، بعضی‌ها فکر می‌کنند کلام شیعه یعنی دیگر از توحید صحبت نکنیم چون توحید مشترک است، نبوت صحبت نکنیم چون نبوت مشترک است. البته خواهیم گفت که در تمام این مقولات تفکر شیعه مباحثی داشته که در سایر فرقه‌های اسلامی نبوده است؛ یعنی تفسیر اهل‌بیت از توحید هم با تفسیر سایرین فرق می‌کند، تفسیرشان از قضا و قدر، تفسیرشان از اختیار، تفسیرشان از معاد، تفسیر از حقیقت وحی، همهٔ این‌ها متفاوت است. اما توجه داشته باشیم آنچه را که ما به عنوان کلام شیعه الان داریم تلقی می‌کنیم و بر عهده‌مان است نشان بدهیم، این است که شیعه بر محوریت اهل‌بیت با میزان قرآن، این مجموعه و منظومهٔ اعتقادی را به صورت هم‌بسته ارائه کرده است.

حالا بحث می‌کنیم از عصمت ائمه اگر صحبت می‌کند، از نص صحبت می‌کند، این در یک کانتکست و بافت کلی است، نه صرفاً اینکه شیعه روی مسئلهٔ عصمت ائمه تأکید کرده و مسئلهٔ توحید و اشتراکات را واگذار کرده است؛ نه، این‌طور نیست.

دو گام اصلی در بررسی کلام شیعه در دوران نخستین

خب، برای طرح مسئلهٔ کلام شیعه در دوران نخستین—یا در مدرسهٔ مدینهٔ اول به تعبیر ما—بحث را ما فکر می‌کنیم باید از دو تا نقطهٔ اصلی شروع کرد. در واقع من دارم یک طرحی را برای شاید تحقیق در این عرصه خدمتتان عرض می‌کنم؛ اکثر اجزایش بر شما معلوم است، ولی شاید به این نگاه و به این شکلش یک مقداری تازگی داشته باشد.

گام اول: اثبات شأن و رسالت کلامی و معرفتی اهل‌بیت (ع)

یعنی سخن اولیهٔ ما این است که اگر ما اعتقادمان این است—و بعد به لحاظ تاریخی و روش‌شناسی تاریخی را باید نشان بدهیم—که اهل‌بیت (علیهم‌السلام) رسالت کلامی داشتند و این رسالت را از معبر اصحاب خودشان ارائه کردند و بحث کردند، ریشه‌های این رسالت کجاست؟ آیا اساساً ما می‌توانیم برای اهل‌بیت نقشی معرفتی در حوزهٔ کلام قائل باشیم، با هر دو وجهی که گفتیم—که گفتیم کلام بعد تبیینی دارد و بعد دفاعی—یا نه، باید بگوییم که فرض کنید اهل‌بیت دیگر در حوزهٔ کلام رسالتی ندارند؟

تلقی و تصویری که اهل سنت از ائمه (علیهم‌السلام) ارائه دادند—به تعبیری از اهل‌بیت ارائه دادند—یک چهرهٔ کاملاً فقهی است. با نگاه محدثین که فکر غالب بر مجامع روایی و حدیثی ماست نگاه کنیم، همهٔ اصحاب همین‌طور بودند؛ اصحاب پیامبر در حوزهٔ—قبلاً من مقدمه‌ای را عرض کردم—در حوزهٔ مباحث اعتقادی ایده و اندیشه‌ای ندارند. به عنوان مثال شما صحاح سته را بررسی کنید از این دریچه، که اقوال پیامبر اکرم و اصحاب آنجا جمع است؛ اصلاً منظومه‌ای که صحاح سته از دین ارائه می‌کند و از اقوال پیامبر و به‌خصوص صحابه مطرح می‌کند، یک منظومهٔ فقهی است.

شما می‌بینید در مثلاً صحیح بخاری به عنوان نمونه، روایات علی بن ابی‌طالب به وفور آمده است؛ حالا به اندازهٔ خلیفهٔ اول و دوم نیست، ولی خیلی زیاد است، شاید مثلاً حدود سیصد چهارصد روایت فقط از علی بن ابی‌طالب در صحیح بخاری است و بقیهٔ صحاح. از امام حسن (علیه‌السلام) روایات متعدد، از صدیقهٔ طاهره روایات، از امام حسین (علیه‌السلام) روایات متعدد متکثر در صحاح آمده است، اما تمام این‌ها روایات فقهی است. در موسوعه‌های فقهی که اهل سنت نوشتند، شما می‌بینید برای اهل‌بیت یک باب مستقلی را قرار می‌دهند. بعد کلامی و اعتقادی اهل‌بیت در مجموعهٔ تراث اهل سنت کاملاً مغفول است، در پرده است.

اولین گام این است که ما یک بازشناسی بکنیم که آیا واقعاً چهرهٔ اهل‌بیت—حالا صحابه را می‌گذاریم کنار، ما تا حدودی با این نکته موافقیم که سایر اصحاب پیامبر، الا آن کسانی که در مدرسهٔ امیرالمؤمنین بودند، به حوزهٔ مباحث اعتقادی به صورت جدی نپرداختند؛ این را بحث خواهیم کردها—حداقل ما اسناد و مدارک کافی نداریم؛ بعضی‌هایش را من امروز از خود منابع اولیهٔ اهل سنت خواهم گفت. نداریم که اصحاب پیامبر در عرصهٔ مباحث اعتقادی ورود کرده باشند و یک چهرهٔ فکری اعتقادی از خودشان نشان داده باشند. اما از اهل‌بیت (علیهم‌السلام)—آن هم مستند به منابع اهل سنت—اولین گام این است که ما ثابت کنیم که چهرهٔ ائمه در لسان پیامبر اکرم، در تلقی جامعهٔ آن روز، یک چهرهٔ فکری کلامی است و اعتقادی؛ یعنی ائمه با این چهره معرفی شدند. این یک نکته.

گام دوم: جریان تاریخی یاران و مرجعیت علمی اهل‌بیت (ع)

نکتهٔ دومی که باید نشان بدهیم—که این عمق استمرار اندیشهٔ تشیع را نشان می‌دهد—این است که در حول‌وحوش امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) و اهل‌بیت، کسانی با اعتقاد به همین مرجعیت علمی و اعتقادی اهل‌بیت جمع شده بودند. یعنی بحث تشیع، پیروی علی بن ابی‌طالب به عنوان یک خط فکری—حالا بحث امامت کار نداریم ما فعلاً—به عنوان یک خط فکری و اعتقادی، این ریشه در عمق تاریخ دارد؛ یعنی از زمان پیامبر اکرم این قضیه مطرح بوده، دیگر از بعد از سقیفه کاملاً آشکار هست.

این پلهٔ اول حرکت ما در تبیین پایه‌های کلام شیعه است؛ این به نظر من خیلی مهم است و ما از این غفلت کردیم. عرض کردم آن جلسه، آن مقدماتی که عرض کردم هر کدامش یک جهتی داشت؛ شما اگر وارد منابع اهل سنت بشوید، با این قید که اساساً صحابه وارد حوزهٔ مباحث اعتقادی نمی‌شدند و بحث اختلافات اعتقادی و فکری نبوده، با همین دستور کلی می‌خواهند کل هفتاد سال اول را از حوزهٔ کلام بیرون بیندازند! و ما با طرح بحث اولیه‌مان می‌خواهیم ثابت بکنیم که بحث اعتقادات در بعد تبیینی و دفاعی، هم رسالت انبیای خداست و پیامبر اکرم است، هم این رسالت را پیامبر برای اهل‌بیت تعریف کرده است. این گام اول است.

گام دوم—خب این یک مبنای تاریخی معرفتی است—اما بحث اصلی ما در ادامهٔ این مبنا این است که به لحاظ تاریخی نشان بدهیم که اهل‌بیت و اصحاب ایشان دقیقاً این خط را در تاریخ شصت هفتاد سال نخستین تا عاشورا پیگیری کردند؛ و ادعایمان این است که بدون این خط فکری، جریان تحول فکری شیعه و جهان اسلام و خط اهل‌بیت قابل شناسایی نیست؛ یعنی تئوری‌ای که می‌تواند حرکت ائمه را از سقیفه تا عاشورا تبیین کند، همین چیزی است که پیامبر اکرم خطش را دادند، مبنایش را گذاشتند، و به لحاظ تاریخی هم نشان می‌دهیم که اهل‌بیت و اصحاب همین خط را دنبال کردند.

شواهد مرجعیت فکری و علمی اهل‌بیت (ع) در منابع اهل سنت

اما در جهت اول، خب دلایل مختلفی وجود دارد که حالا ما وارد آن‌ها نمی‌شویم، من فقط یک سرخط اولیه می‌دهم که چهرهٔ علمی ائمه (علیهم‌السلام) و مرجعیت علمی و اعتقادی آن‌ها آن‌قدر روشن و آشکار بوده که علی‌رغم همهٔ سانسورها و تحریف‌هایی که شده، این از بین نرفته است؛ و این در مصادر حتی اهل سنت—حالا شیعه بگذاریم که کاملاً روشنه—در مصادر اهل سنت هم انعکاس پیدا کرده است.

1. روایات ناظر بر اعلمیت حضرت علی (ع)

خب برای اثبات اینکه ما بگوییم که ائمه (علیهم‌السلام)، یعنی علی بن ابی‌طالب و اهل‌بیت مرجعیت فکری داشتند، ادلهٔ مختلفی وجود دارد. اولاً بسیاری از کتب اهل سنت بابی را باز کردند تحت عنوان اینکه علی بن ابی‌طالب اعلم اصحاب پیامبر اکرم بوده است. و این روایت را از طرق مختلف، و روایات را از طرق مختلف مطرح کردند که علی بن ابی‌طالب در علم دین قابل قیاس با دیگران نیست.

من حالا مثلاً بعضی از این موارد را می‌خوانم که به عنوان مثال و نمونه باشد؛ دیگر حالا مراجعش متعدد، دیگر شما می‌توانید کتاب‌هایی هم که نوشته شده در این باب عرض شود بفرمایید که توی این زمینه حداقل توی این محور منابع زیادی هست، گرچه تحلیل ما کم گذاشتیم روی این‌ها که ببینیم این بحث اعلمیت رو مبنای چی بوده است.

این تعبیر در روایات که سؤال می‌شده؛ مثلاً در الاستیعاب ابن عبدالبر دارد که «قلتُ» از عبدالملک بن ابی سلیمان می‌گوید: «قُلتُ لِعَطاء: أکان فی أصحابِ محمّد صلّی الله علیه و آله أَحَدٌ أَعلَمَ مِن علیّ؟ قالَ: لا وَاللهِ ما أَعلَمُه». دوباره روایت دیگری ابن عساکر در ترجمهٔ دمشق، یک مضمون مشابه با این را ذکر کرده و دیگران و دیگران. یعنی یک مضمون در روایات ما این است که اصلاً مقایسه شده، یعنی سؤال شده که آیا از نظر علمی علی بن ابی‌طالب قابل مقایسه با دیگران هست یا نیست.

2. وصایای پیامبر (ص) و تقدم معرفتی اهل‌بیت (ع)

در محور دیگر، این می‌خواهم بگویم یک بخش تلقی اصحاب بوده که خود اصحاب علی بن ابی‌طالب را برتر از دیگران می‌دانستند؛ یک دسته روایاتی که نقل کردند که ایشان و ذریهٔ پیامبر اکرم تقدم دارند.

در کتاب الصواعق المحرقة—که دوستان می‌دانند مال ابن حجر شافعی است، از کتب معتبر بین اهل سنت هست—ایشان یک فصلی را باز کردند تحت عنوان «بابُ وصیةِ النبیّ بهم»؛ سفارشاتی که پیامبر اکرم نسبت به ائمه کرده است. بعد روایاتی آوردند، خود ایشان هم اظهار نظرهایی، دو جا ظاهراً در این باب یادم است که ایشان صریحاً بر این نکته تأکید می‌کنند.

مثلاً از جمله در روایت، ایشان آوردند از پیامبر اکرم: «یا أَیُّهَا النّاس، إِنَّ الفَضلَ وَ الشَّرَفَ وَ المَنزِلَةَ وَ الوِلایَةَ لِرَسولِ اللهِ وَ ذُرِّیَّتِه، فَلا تَذهَبَنَّ بِکُمُ الأَباطیل». فضل و شرف و منزلت و ولایت، «فلا تذهبنّ بکم الاباطیل». این را الصواعق المحرقة دارد، توی ینابیع المودة، نظم درر السمطین زرندی حنفی، این‌ها این روایت را به طرق متعددی نقل کردند.

در همین الصواعق، در همین بابی که عرض کردم، روایت از پیامبر اکرم نقل می‌کند، در رابطه با—اول مقدمه‌ای دارد که توصیه می‌کنند به اینکه از من و ذریهٔ من در واقع عنایت داشته باشید، توجه کنید، بعد می‌فرمایند: «فَلا تُقَدِّموهُما فَتَهلِکوا»؛ بر این‌ها مقدم نشوید، هلاک می‌شوید. «وَ لا تَقصُروا عَنهُما فَتَهلِکوا»؛ از این‌ها کوتاه نیایید. «وَ لا تُعَلِّموهُما فَإِنَّهُم أَعلَمُ مِنکُم»؛ به من و ذریهٔ من هم یاد ندهید، این‌ها از شما اعلمند.

یک تعبیری خود ابن حجر اینجا دارد، می‌گوید: «و فی قَولِهِ: فَلا تُقَدِّموهُم (یا تَقَدَّموهُما) دَلیلٌ عَلی أَنَّ مَن تَأَهَّلَ مِنهُم لِلمَراتِبِ العِلمِیَّةِ وَ الوَظائِفِ الدّینِیَّةِ کانَ مُقَدَّماً عَلی غَیرِه». می‌گوید از همین تعبیر «فلا تقدموهم» می‌شود استفاده کرد که هر کسی که اهلیت دارد از بین اهل‌بیت برای مراتب علمی و وظایف دینی، مقدم بر بقیه است.

3. نقش دفاعی و مقابله با تحریف دین

در مجموعهٔ روایات اهل‌بیت یک باب دیگری باز شده، که این به تعدد و تکثر این روایت آمده، که گفته شده از بین اهل‌بیت از پیامبر اکرم، از بین اهل‌بیت من در هر نسلی، در هر دوره‌ای یک کسی می‌آید که این تحریفات را از بین می‌برد، مقابله می‌کند با بدعت‌ها و حق را در واقع ثابت می‌کند. یکی از آن روایات را من عرض کنم، که دوباره این هم در الصواعق هست، هم از ذخائر العقبی هست و هم جاهای دیگر، که: «قالَ صلّی الله علیه و آله: فی کُلِّ خَلَفٍ مِن أُمَّتی عُدولٌ مِن أَهلِ بَیتی»؛ در هر نسلی پس از من یک عدولی از اهل‌بیت من است که «یَنفُونَ عَن هَذَا الدّین تَحریفَ الضّالّین وَ انتِحالَ المُبطِلین وَ تَأویلَ الجاهِلین». یعنی دقیقاً آن کاری که ما می‌گوییم جنبهٔ دفاع هست، جنبهٔ دفاعی کلام. بعد ذیلش دارد: «أَلا وَ إِنَّ أَئِمَّتَکُم وَفَدُکُم إِلَی الله»؛ توجه داشته باشید که ائمهٔ شما، شما را به سوی خدا سیر می‌دهند، حرکت می‌کنند، «فَانظُروا بِمَن تَفِدون»؛ حواستان باشد با کی شما همراه می‌شوید.

این دسته روایات هم کاملاً نشان می‌دهد که نقش اصلاحی—حالا من خیلی فاکتور گرفتم، از یک مجموعه یادداشت‌ها خواستم خیلی به سرعت بگذرم، چند مورد را یادداشت کردم که چون دوستان روشنه، فقط می‌خواهیم یک خطی را مشخص کنیم که بعد برسیم به تاریخ ببینیم این اوختاریخه با این مبنا متصله. این هم یک بعد.

انحصار در فهم و تفسیر و تاویل قرآن کریم

یک باب دیگری باز در ما منابع روایی اهل‌بیت داریم، و آن مقام علی بن ابی‌طالب در فهم و معرفت نسبت به قرآن و تفسیر قرآن است. این دیگر حالا در مجامع تاریخی هم آمده است؛ این الحمدلله یک تحقیقات فی‌الجمله‌ای هم روی این بخش شده و البته نیازمند به تحقیق هست. در خود منابع تاریخی اهل سنت آمده که هر موقع آیه‌ای نازل می‌شد، پیامبر اکرم تأویل آن را، تفسیر آن را بیان می‌کردند، شأن نزول آن را می‌گفتند و علی بن ابی‌طالب می‌نوشتند.

حتی در بعضی از کتاب‌های تاریخ—که حالا نمی‌خواهیم وارد بشویم—در ابن اثیر هست ظاهراً این نکته، که من حالا در یک جایی همه را جمع کردم، آنجا دارد که عرض شود که در یک جنگی که حتی در جنگ‌هایی بوده که علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) حضور نداشتند، پیامبر اکرم وقتی وارد مدینه شدند، اولین کاری که کردند علی بن ابی‌طالب را صدا زدند، عرض شود که و آیاتی که در آن دو نازل شده بود را گفتند و تفسیر و توضیحاتش را اضافه کردند. باز در همین تواریخ داریم، در روایات اهل‌بیت هم داریم، که در بعضی از موارد پیامبر اکرم علی بن ابی‌طالب را دعوت می‌کردند در یک جلسهٔ خصوصی، و بعد وقتی از علی بن ابی‌طالب می‌پرسیدند که مسئله چی بوده، فرمودند که حضرت در رابطه با بعضی از آیات توضیحاتی رو لازم بود که گفتند و من می‌نوشتم.

در خود روایات اهل سنت هم این کاملاً بازتاب پیدا کرده است. اولاً این روایت در کثیری از منابع اهل سنت آمده که: «عَلِیٌّ مَعَ القُرآن وَ القُرآنُ مَعَ عَلِیّ، لَن یَفتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الحَوض». حاکم نیشابوری در مستدرک گفته، در مجمع الزوائد آمده و و و منابع مختلف.

در کتاب شواهد التنزیل حاکم حسکانی—که معمولاً به این کتاب کمتر توجه می‌شود، حاکم حسکانی در بین اهل سنت شخصیت معتبری است، یعنی جزء روات معتبره، اگر دوستان به کتب تراجم و رجالی اهل سنت مراجعه کنند، در مورد حاکم حسکانی تعریف بلندی در باب حدیث شده است—این کتاب شواهد التنزیل، که عنوانش این است: شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی اهل البیت سلام الله علیهم، که اصلاً کتاب برای این منظور نوشته شده که تفضیل اهل‌بیت را نشان بدهد؛ یک بابی را ایشان باز کردند که در آنجا 21 روایت را نقل می‌کند، عنوان باب این است: «فی تَوَحُّدِهِ بِمَعرِفَةِ القُرآن وَ مَعانیهِ وَ تَفَرُّدِهِ بِالعِلم بِنُزولِهِ وَ ما فیه». در توحد علی بن ابی‌طالب، تک بودنش نسبت به معرفت قرآن و معانی قرآن، و تفردش در مورد نزول قرآن و مافی در قرآن.

که در آنجا روایات مختلفی است، از جمله آن روایت عبدالله بن عمر که جاهای دیگر هم نقل کردند، نقل می‌کند؛ روایت عایشه را نقل می‌کند، روایت انس بن مالک را نقل می‌کند، که دیگران هم نقل کردند؛ همهٔ روایات را اینجا یکسان آورده که: «عَلِیٌّ أَعلَمُ النّاس بِما أَنزَلَ الله عَلی مُحَمَّد صلّی الله علیه و آله» که این روایت همان معروف عبدالله بن عمر هست. انس بن مالک می‌گوید: «عَلِیٌّ یُعَلِّمُ النّاس» در بعضی از نسخه‌ها دارد: «یُخبِرُ النّاس»؛ «عَلِیٌّ» از پیامبر اکرم هست که: «عَلِیٌّ یُعَلِّمُ النّاسَ بَعدی مِن تَأویلِ القُرآن ما لا یَعلَمون». بعد از من از تأویل قرآن چیزهایی را یاد مردم می‌دهد که آن‌ها نمی‌دانند.

گفت‌وگو با یکی از حاضران پیرامون اعتبار منابع و رجال اهل سنت

• یکی از حاضران: دربارهٔ حسکانی، خود اهل سنت ایراداتی مطرح می‌کنند و به خاطر اینکه این‌ها را نقل کرده، به او اهمیت نمی‌دهند...

• استاد: خب ببینید، آن یک بحث دیگری است. بحث حالا یک بحث باید کلی بکنیم که این داوری‌هایی که نسبت به افراد می‌کنند، مثلاً ذهبی در مورد حاکم حسکانی بحث کرده است. در مورد جایگاه حدیثی حسکانی کسی تردید ندارد؛ بحث اعتقادی است. خب کسانی که مثلاً فرض کنید روایات فضائل را زیاد نقل می‌کردند، از ناحیهٔ پاره‌ای از اهل حدیث توی تاریخ متهم می‌شدند. اینجا جریان‌های داخلی خود اهل سنت است. ولی وقتی یک روایت را—من عرض کردم تقریباً اکثر این روایات، شاید بگویم تمام این روایات، اینکه من عرض کردم برای اینکه جمع‌وجور دوستان بخواهند بروند روایات را ببینند—الا تمام روایاتی که حاکم حسکانی، یا اکثریت چیزی که گفته، حداقل از سه یا چهار منبع دیگر این سندهایش را ما استخراج کردیم. یعنی این جهاتی که من دارم عرض می‌کنم، در یک تحقیق اولیه کاملاً روشنه؛ یعنی چیزی نیست که کسی مراجعه‌ای به منابع اهل سنت بکند و نسبت به اصل این قضیه در واقع برایش تردیدی باشه.

• یکی از حاضران: این منابعی که معمولاً تعریف کردید، منابعیه که توی اهل سنت چندان مورد توجه نیست. شما می‌دانید روایاتی که ما خودمان داریم خب فضائل اهل‌بیت علیهم‌السلام خب این مسئله رو می‌رساند، بخاری هم می‌رساند، ولی مثل ابن حجر می‌ماند و حاکم حسکانی و فلان و فلان...

• استاد: نه، الصواعق المحرقة مورد توجه اهل سنت است.

• یکی از حاضران: نه، توی مباحث احتجاجی نه...

• استاد: نه، احتجاج ببینید، ما بحث و بحث احتجاجی نیست؛ ببینید ما الان نمی‌خواهیم، نه ببینید، شما اگر منظورتان این است که فرض کنید صحاح سته—که حالا من به صحاح سته می‌رسم، یعنی ما از یک اصولی شروع می‌کنیم بعد می‌رویم خطش را توی صحاح سته هم پیدا می‌کنیم—خب باید برگردیم ببینیم بخاری اصلاً کتابش را بر چه اساسی نوشته است؛ بخاری اساس کتابش را روی فقه تنظیم کرده است. تنها بابی که در باب معرفت دارد، یکی کتاب الایمان، کتاب العلم است که مجموعاً چهار ورق از کل صحیح بخاری نیست! اصلاً کتاب با یک نگاه خاصی تنظیم شده است. در صحیح بخاری در مورد فضائل به صورت مستقیم هیچ روایتی نیست؛ هر چه روایت آمده، در واقع ضمنیه؛ دارد یک بحث فقهی مطرح می‌کند، یک تکه‌ای هم در مورد یک فردی احیاناً ذکر شده. خب من بگویم آقا به صحیح بخاری بخواهم استناد کنم؟ خب کنز العمال متقی هندی، این آیا معتبر هست یا نه؟

• یکی از حاضران: [...] بها نمی‌دهند...

• استاد: نه، ببینید بها نمی‌دهند یک بحثه؛ یعنی چی؟ یعنی ما الان اگر قرار باشد روایات اهل سنت را، نه ببینید میراث‌شناسی حدیثی را باید یک جای دیگری بحث کنیم. ببینیم میراث حدیثی اهل سنت چگونه از ابتدا منتقل شده و به دست ما رسیده است؛ یعنی خط میراثی فرض کنید توی اهل حدیث، خط میراثی کوفه، خط میراثی مدینه، خط میراثی بصره؛ کار کردند خود اهل سنت که این‌ها را نشان دادند دیگر. مثلاً خط میراثی بصره کاملاً نشان داده شده که در صحیح بخاری هیچ‌گونه انعکاسی ندارد؛ یعنی صحیح بخاری عمدهٔ مستنداتش روایات در واقع اصحاب و حدیث مدینه است. خب ما می‌توانیم به تاریخ برویم مراجعه کنیم بگوییم آن همه اصحاب، و آن همه جریان حدیثی مهم بصره، و جریان حدیث اهل سنت در کوفه و در شام؟ بله، اگر کسی بخواهد بگوید فرض کنید تاریخ بغداد خطیب معتبر نیست، تاریخ دمشق ابن عساکر را کنار بگذاریم، کنز العمال متقی هندی را کنار بگذاریم و و و، نهایت باید بمانیم در صحاح سته، بعد بگوییم صحاح سته هم منحصر است در چی؟ در روایات فقهی!

یعنی ما نباید توی این قضیه، این‌ها جزء علمای زمان خودشان بودند؛ یعنی حاکم حسکانی تعبیری که خود رجالیین اهل حدیث دارند، می‌گویند عالم خراسان بوده، عالم حنفی خراسان بوده؛ خب البته دعوا بوده، بین حنفی‌های خراسان، علمای خراسان، و اهل حدیث بغداد اختلاف بود. به دلیل همین نکته‌ای که فرمودید، چون آن‌ها حنبلی بودند؛ الان شما نگاه نکنید که مذاهب فقهی در کنار هم قرار گرفته صلح و سازشی ایجاد شده. در خود ریِ ما، بین شافعی‌ها، حنفی‌ها، حنبلی‌ها بر سر همین بحث‌ها دعوا بود، محله‌های همدیگر را آتش می‌زدند! طبیعتاً روایات همدیگر را قبول ندارند.

ما اگر قرار باشد تسلیم جریان فکری مثلاً الانِ سلفیه بشویم، خب بله الان جریان سلفیه خیلی روایات شافعی‌ها را قبول ندارد، روایات حنفی‌ها را قبول ندارد؛ اما شما در مصر که می‌روید، کنز العمال به عنوان یک منبع، کاملاً به آن استناد می‌شود. علمای الازهر شواهد التنزیل حاکم حسکانی را قبول دارند، به آن استناد می‌کنند. حالا چون جریان وهابیت سلفیه رشد کرده، آمدند یک مقاله نوشتند کتاب نوشتند که آقا این‌ها اینکه نباید... حالا نمی‌خواهم وارد این بحث بشویم.

خط حدیثی شیعه را ما باید از طریق مراجع خودش دنبال بکنیم؛ یعنی باید برویم ببینیم اگر گفته شده روایاتی که از این طریق آمده فلان عالم بصره، خب این معتبره، اعتبارش دیگه... حالا یک سلفی قبول ندارد؛ قبول هم ندارد چرا؟ چون اتفاقاً چون روایات اهل‌بیت را نقل کرده! یک دلیل عمده‌اش اینه. یا چون روایاتی نقل کرده که مثلاً با مسئلهٔ تقدیر یا قدری که سلفیه قائل بودند سازگار نیست. این در پرانتز داشته باشید که ما این‌ها را صد درصد کنار نمی‌گذاریم؛ ولی—این را هم عرض بکنم—ما اول مبنامان روشن بشود، یعنی افق بحث را باز بکنیم که آقا در جریان حدیثی اهل سنت این روایات منتقل شده. البته از دیدگاه شیعه بسیار بسیار بیشتر، صریح‌تر، روشن‌تره؛ اما این روایاتی که گفتیم، همه در سلسله‌شخصیت‌های اهل سنت منتقل شده و به ما رسیده است، حداقل غالب این‌ها از این طریق به ما رسیده است. حالا بعضی از این‌ها بعضی از فرض کنید علویین هم در سلسلهٔ حدیث هستند، که البته علویین از روات اهل سنت هم بودند. حالا مهم این است که ما خطی را ببریم در تاریخ، در صحاح اولیه پیدا کنیم. این البته تحقیق می‌خواهد، تحقیقات بیشتر می‌خواهد؛ کارهایی را بزرگان انجام دادند، اما هنوز نیازمند به کار هست.

تأمل در اصطلاح اهل سنت و روش تجمیع شواهد تاریخی

• یکی از حاضران: حالا که به اینجا رسیدیم... کلمهٔ اهل سنت خیلی تکرار می‌شود در مباحث؛ به هر حال این یک تعبیری هست و یک اصطلاحی هست که بعد از سقیفه، قبل از اون این اصطلاح رو نداشتیم...

• استاد: از چه زمانی؟

• یکی از حاضران: از زمان مثلاً، بعد از واقعهٔ شهادت امام حسین، یا مثلاً بعد از اون...

• استاد: خب بله، بله، درسته، درسته.

• یکی از حاضران: اینکه می‌گوییم اهل سنت، باید مشخص بکنیم منظورمون چی هست...

• استاد: غیر شیعه؛ یعنی غیر متهم به تشیع. ببینید اینجا حالا ما بحثمان—من اون بحث ابتدا عرض کردم—اصلاً بحث احتجاجی نمی‌کنیم، اصلاً تاریخ جای احتجاج نیست، بحث کلامی نمی‌کنیم. ما الان چون اینجا می‌خواهیم اجمالی رد بشویم، داریم به شواهدی از مصادر اشاره می‌کنیم که الان بتواند یک اعتماد نسبی را ایجاد کند. الان اگر من بخواهم به تمام تواریخ و روایات شیعه استناد بکنم، خب یک کسی ممکنه با یک شبههٔ کلی بخواهد همهٔ این‌ها را رد کنه. ما می‌گوییم آنچه که در مصادر شیعه—یعنی از طریق شیعه به معنای خاص، یعنی معتقدان به همین مرجعیت دینی اهل‌بیت به معنای خاص یا خلافت بلافصل امیرالمؤمنین آمده—به آن‌ها الان استناد نکردیم.

همان‌طور که فرمودید اصطلاح اهل‌سنت، یا اصطلاح دیگر اهل‌سنت و الجماعه، این‌ها مستحدثه است. تاریخ اسلام، همان‌طور که عرض کردم، عبارت است از مکتب‌های علمی؛ یعنی اگر بخواهیم بحث عمیق تو این زمینه بکنیم باید آن‌ها را بحث کنیم: آقا مکتب حدیثی بصره، این‌ها جریان شیعی نبودند به معنایی که ما داریم می‌گوییم؛ بزرگان از اصحاب روایت اهل سنت هستند، الان هم بهشان استناد می‌کنند، یعنی غیر شیعه هستند. این‌ها روایات را به این شکل نقل کردند، یکی دو نفر از یک طریق دو طریق هم نیست، نقل کردند.

تک‌تک این‌ها را به لحاظ سند تاریخی باید بررسی کرد؛ اما ما اینجا از روش جمع شواهد می‌خواهیم استفاده کنیم. می‌خواهیم بگوییم مجموعهٔ شواهد جای این ابهام را در واقع باقی نمی‌گذارد که جایگاه ائمه (علیهم‌السلام)، یعنی علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام)، یک چنین جایگاهی است. حالا البته تک‌تک اسناد را باید بررسی کرد در جای خودش کار تاریخی کرد، اما این نکته قابل انکار نیست از مجموعهٔ روایات—که حالا شیعه دارد، این جریان اهل سنت هم تأکید می‌کنند و تأیید می‌کنند—که اهل‌بیت دارای این مقام هستند.

حالا عرض می‌کنم می‌آییم جلوتر، یک جهاتی آن‌ها خودشان مقرّند، که ما از همان‌جا هم باز شاهد پیدا می‌کنیم؛ یعنی یک جاهایی است که خود مصادر اصلی هم نتوانستند این نکته را انکار بکنند. آن نکته‌ای که من عرض کردم، دیگه مربوط به این روات نیست؛ این را ابن اثیر نقل می‌کند، طبری نقل می‌کند، که علی بن ابی‌طالب در علم تأویل قرآن، دائم پیامبر اکرم او را می‌خواستند و تأویل قرآن و ناسخ قرآن و منسوخ قرآن را بهشان می‌گفتند و می‌نوشتند.

این جمع شواهد و قرائن نشان می‌دهد شخصیت علی بن ابی‌طالب، اصل آن این است: یک شخصیت علمی، آشنا و عارف به قرآن به جهات مختلف قرآنه، و چهرهٔ ایشان یک چهرهٔ علمی است در بین صحابه. حالا شما می‌آیید جلوتر در دوران خود خلفای بعدی، ارجاعاتی که آن‌ها می‌دهند؛ حالا بعد خواهیم گفت اصحابی که علم خودشان مورد انکار هیچ‌کدام از اهل سنت نیست، از همه جا مثل ابن عباس را نقل خواهیم کرد، جابر بن عبدالله انصاری را خواهیم گفت. دیگه به ابن عباس وقتی مطلبی را استناد می‌دهند، خب ابن عباس هم خودش گفته: آقا من هر چه در باب قرآن دارم از علی بن ابی‌طالب گرفتم! یعنی این جمع شواهد نشان می‌دهد خط فکری علی بن ابی‌طالب در بین اصحاب ائمه یک خط خاصی است.

شواهد تاریخی سیوطی و وضعیت تفسیری صحابه

ببینید در همین جا من حالا چون اشاره کردم، ببینید سیوطی را من مثال بزنم اینجا؛ حالا می‌خواهیم جمع شواهد و قرائن بکنیم. سیوطی در الاتقان شروع می‌کند مفسران از اصحاب را ذکر می‌کند. من عرض کردم همیشه شما باید توجه داشته باشید علی بن ابی‌طالب شخصیتی است که حدود پنجاه سال در جهان اسلام بر سر منابر لعن می‌شده است! یعنی این را خود اهل سنت نقل می‌کنند—که حالا من در جای خودش که استناد حسن بصری را خواهم گفت—که حسن بصری، خب داستانش را دوستان اجمالاً می‌دانند، به تفصیل بعداً من اشاره خواهم کرد، که حسن بصری وقتی خب فرار کرد و تا مدتی که خب بود و عالم بصره بود هیچ، بعد که حجاج بن یوسف آمد و چون حسن بصری از جریان معتزله دفاع می‌کرد، تقریباً مرجع روحانی جریان مخالف اموی بود، وقتی توطئهٔ به اصطلاح محرمانهٔ حسن بصری و حمایت‌هایش آشکار شد، حجاج تعقیب کرد حسن بصری را، حسن بصری فراری شد.

بسیاری از روایاتی که نقل کرد در کتب اهل سنت آمده از حسن بصری در خفا بوده، از طریق دو یا سه از شاگردان اون؛ در آنجا صریح گفته، گفته اکثر روایاتی که من قبلاً گفتم مال علی بن ابی‌طالب بود! نهایت در حالت تقیه بودم، یعنی نمی‌توانستم بگم اسم علی بن ابی‌طالب، اصلاً مستقیم به پیغمبر نسبت دادم! خب معلومه که حسن بصری پیغمبر را نمی‌تونه روایت نقل کنه، ولی روایت از پیغمبر نقل کرده؛ خب این سؤاله، از کی؟ چرا؟ من اسم علی بن ابی‌طالب را نمی‌توانستم بیاورم، الا واسطهٔ من اون بود. عبدالله بن عباس خودش اظهار می‌کند، می‌گوید: اکثر مطالبی که من گفتم مال علی بن ابی‌طالب است، نهایت بعضی جاها نتوانستم اسمش را هم نگفتم.

سیوطی اظهار می‌کند، خودش در همین بحث در جلد دو صفحهٔ 1127 این چاپی که الان توی ایران افست شده من دیدم، خود ایشان می‌گوید: ده نفر از صحابه، این‌ها به عنوان مفسر معروفند. به همون ترتیب، چون طبیعتاً ابوبکر، عمر، عثمان، علی، ابن مسعود، ابن عباس و تا آخر. بعد خود ایشان می‌گوید، می‌گوید: البته تنها چهار تن از آن‌ها روایات تفسیرشان به ما رسیده است! بقیه حتی قید می‌کند، که می‌گوید از ابوبکر ما تعداد روایات تفسیری که آمده به ده تا نمی‌رسد! و آنچه که ما داریم از بین این‌ها چهار نفرند که روایات تفسیری مفصل از آن‌ها آمده، که می‌گوید: علی بن ابی‌طالب است، ابن عباس است، ابن مسعود است، ابی بن کعب. که باز خودش یک مضمون دارد که باز علی بن ابی‌طالب توی این چهار تن بالاتر است.

ببینید این استدلال، شاهد سلبی است دیگر؛ یعنی علی‌رغم اینکه بلندگو و قلم به دست طرفداران مکتب خلافت هست و طبیعتاً فضیلت‌ها را باید هم انتساب بدهند، هم انتشار بدهند، این مقدار روایت در فضیلت نبوده است که بخواهند بگویند ثابت کنیم که ابوبکر مفسر بوده است.

مقایسهٔ مضامین فضائل صحابه با مناقب معرفتی علی بن ابی‌طالب (ع)

شما مقایسه کنید—حالا من به عنوان شاهد عرض می‌کنم—مقایسه کنیم بین روایات مختلفی که در فضیلت صحابه آوردند. این دیگه یک کار تحقیقی روشنه، این طرفش دیگه کسی نمی‌تونه بگه که عرض شود که این قابل قبول است یا قابل قبول نیست. از نظر تاریخی مسلم است که برای فضیلت صحابه انگیزه بوده، و برای نفی فضیلت علی بن ابی‌طالب در واقع انگیزه اون ور بوده، سلبی بوده است. اما شما مقایسه کنید، ببینید مضامینی که در فضائل سه خلیفهٔ اول گفتند چیه، فضائلی که برای علی بن ابی‌طالب گفتند چیه.

مثلاً خود کنز العمال را شما دوستان بررسی بکنند؛ خب یقیناً کنز العمال شیعه نیست، بی‌تردید کسی اگر با این کتاب آشنا باشد، اصرار دارد که کل آن چیزی که فضائل خلفاست بیاورد؛ حتی کسانی را ایشان آورده اینجا به عنوان فضیلت ازشان یاد کرده که کسانی دیگر برایشان فضیلت قائل نیستند. اما شما مقایسه کنید این را با همدیگر، ببینید مضمونی که ایشان برای خلیفهٔ اول و دوم می‌گوید چیه و تعدادش چقدر است در کمیت، مضامینی که برای علی بن ابی‌طالب هست چیه.

ما این را، من دو سه کتاب را این‌جوری بررسی کردم؛ یعنی چون غیر از این‌ها چیزی نداریم. حالا من در مورد اسد الغابة هم خواستید، آن هم این کار را کردیم؛ شما اسد الغابة را مراجعه بفرمایید، الاستیعاب مراجعه بفرمایید، تمام روایاتی که فضائل الصحابه نوشتند. این دیگه قابل تحقیقه.

بالاترین فضیلتی که مثلاً در این نمونه عرض کنم، فضیلت معرفتی فعلاً ما ذکر کنیم؛ بالاترین فضیلت معرفتی که برای خلیفهٔ اول و دوم نوشته شده در اینجا، این است که «أبوبکر و عُمَر مِن هَذا الدّین کَمَنزِلَةِ السَّمعِ وَ البَصَرِ مِنَ الرَّأس». این مهم‌ترین فضیلت معرفتی عمر و ابوبکر توی این کتابه. حالا اینکه سمع و بصر است نسبت به رأس، خب این مثلاً از این استفاده کنیم که از نظر معرفتی... ولی این رو شما مقایسه کنید هم به لحاظ—حالا غیر از اینکه شما می‌دانید در این فضائل، دیگه تحقیقات خوبی در این زمینه شده که مثلاً فرض کنید ابوبکر و عمر مثلاً «سَیِّدا کُهولِ أَهلِ الجَنَّة»—حالا می‌آیند اصلاً در بهشت که ما اصلاً پیرمرد نداریم! قرینه‌سازی، یعنی چون اونجا داریم «سیدا شباب اهل الجنه»، اینجا «سیدا کهول اهل الجنه»—در همین جا می‌خواهم بگویم چیزهایی را این‌ها به عنوان فضیلت گاه‌وبیگاه ذکر می‌کنند که حتی شما در اسد الغابة نیست؛ اینکه فرض کنید که خطاب کردند پیامبر اکرم به عمر و ابوبکر گفتند: «أَنتُما مِنّی بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی»! به دو سه طریق هم ذکر کردند!

خب اولاً «أنت منّی بمنزلة هارون من موسی» آنچه که در تاریخ آمده موقعیت خاصی بوده، بحث جانشینی ایشان در مدینه بوده، ماندنش در مدینه و در آن غزوهٔ خاص بوده؛ بعد شما «أنتما»؟! اینکه شما دو تا به منزلهٔ هارون به موسی هستید؟! هارون خب یک نفر بود! این کاملاً مشخصه، آن روایتش قدرمتیقن که آمد علی بن ابی‌طالب دیگه مسلمه که «أنت منّی بمنزلة هارون من موسی»، این برش؛ حالا از این‌ها شما بگذرید، فضیلت معرفتی که ذکر شده اینه. اما شما این را مقایسه کنید با فضائل معرفتی که خود اینجا در رابطه با علی بن ابی‌طالب آمده، که به تعابیر مختلف اینجا آمده، از جمله همون که «أَنَا مَدینَةُ العِلمِ وَ عَلِیٌّ بابُها»، «أَنَا دارُ الحِکمَةِ وَ عَلِیٌّ بابُها»، عرض شود که و حالا موارد مختلف که حالا دیگه وقت دوستان رو نمی‌گیرم، در اینجا هست و تعداد روایاتی که در اینجا آمده جالبه؛ تعداد روایاتی که بسیاری از این‌ها ناظر به جایگاه علمی و فضیلت علمی علی بن ابی‌طالب است.

نصوص صحاح اهل سنت دربارهٔ علم ویژه و صحیفهٔ امیرالمؤمنین (ع)

این هم یک بحث؛ حالا من یک چون نکته‌ای دوستان اشاره کردند، این بحث که علی بن ابی‌طالب حداقل در بین اصحاب—حالا بحث قرینه‌گیری‌های دیگه—به عنوان شخصیتی که معارفی را مطرح می‌کرده که دیگران مطرح نمی‌کردند. این خط را اگر یکی از دوستان بخواهد تحقیق بکند، در دیگه مصادر اولیهٔ اهل سنت؛ یعنی ایشان چیزی را به پیامبر اکرم نسبت می‌داده، معارفی را مطرح می‌کردند که دیگران نداشتند. این خطش حتی در صحیح بخاری، صحیح مسلم هم هست.

حالا من یک نمونه‌ای را خدمتتان عرض کنم؛ یک سری روایات هست در خود صحیح بخاری است، در سنن ترمذی هم آمده که دارد مثلاً عن الشعبی عن ابی‌جحیفة قال: «قُلتُ لِعَلِیٍّ»—این در روایت 111 از این تصحیح جدید مجموعهٔ صحیح بخاری است که در عربستان شده، متناسب با معجم مفهرس ونسینک، شمارهٔ 111— «عَنِ الشَّعبِیّ عَن أَبِی جُحَیفَة قال: قُلتُ لِعَلِیٍّ: هَل عِندَکُم کِتابٌ؟» حالا در نقل دیگه معلوم چیه «کتابٌ» یعنی چه؟ آیا نزد شما کتابی هست؟ در روایت دیگری دارد که: «هَل عِندَکُم شَیءٌ مِنَ الوَحیِ إِلّا ما فی کِتابِ الله؟» این صحیح بخاری نقل می‌کند.

«قالَ: لا، إِلّا کِتابُ الله، أَو فَهمٌ أُعطِیَهُ رَجُلٌ مُسلِمٌ، أَو ما فی هَذِهِ الصَّحیفَة». می‌گوید پرسیدم از علی بن ابی‌طالب که آیا شما در واقع چیزی غیر از کتاب خدا نزدتان است؟ علمی غیر از کتاب خدا نزدتان است؟ گفت: نه، ما کتاب خدا داریم، یا فهمی که اعطا می‌شود به مرد مسلمانی، یا آنچه در این صحیفه است. که در روایت دیگر همین صحیح بخاری هم نشان می‌دهد که یک صحیفه‌ای حضرت داشتند که در بعضی از روایات همین صحیفهٔ صحیح بخاری است که آن را در غلاف شمشیری داشتند؛ در بعضی روایات دارد که بازش کردند و یک تکه‌اش را خواندند.

در یک روایت دیگر که عرض کردم می‌گوید: «هَل عِندَکُم شَیءٌ مِنَ الوَحیِ إِلّا ما فی کِتابِ الله؟» حضرت می‌فرمایند: «لا، وَ الَّذی خَلَقَ الحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ، ما أَعلَمُهُ» من وحی را نمی‌دانم، «إِلّا فَهماً یُؤتیهِ اللهُ رَجُلاً فِی القُرآن». این رو نکته‌اش رو داشته باشیم: «إلّا فهماً یؤتیه الله رجلاً فی القرآن» تا بعد برسیم. ما یک قرآن را داریم، یا فهمی که خدا اعطا می‌کند در مورد قرآن، «أَو ما فی هَذِهِ الصَّحیفَة». که بعد پرسید ما فی هذه الصحیفه چیه؟ در بعضی از روایات همون سه تا را فرمودند: «العَقلُ وَ فَکاکُ الأَسیرِ وَ لا یُقتَلُ مُسلِمٌ بِکافِرٍ»؛ در بعضی از روایات دارد: «و فیه...» یک قسمت دیگری از این صحیفه آمده.

یعنی مسئله این است که اصل این نکته—من یک مثال دارم عرض می‌کنم، چندین شاهد ما داریم—که برای اصحاب پیامبر در زمان خود حضرت مطرح بوده که آیا امام علم دیگری دارد یا ندارد. حضرت نفی نمی‌کنند علم دیگری من ندارم، می‌فرمایند: «إلّا فی کتاب» یا فهمی است که خدا در باب کتاب به یک کسی اعطا می‌کند—نمی‌گویند من اجتهاد می‌کنم؛ «یؤتیه الله ما فی الکتاب»—یا آنچه که در این صحیفه نوشتم، که فرمودند این صحیفه هم به املای پیامبر بود و کتابت من. و موارد دیگر.