مدرسه‌ی کلامی کوفه - جلسه 6

شخصیت ابوذر غفاری و ضرورت بازخوانی جایگاه کلامی او

یکی از شخصیت‌های دیگری که دوستان می‌توانند در این زمینه دنبال کنند، ابوذر است. انصافاً شخصیت ابوذر هنوز در کل تحقیقات ما ناشناخته است. یعنی ما از ابوذر تنها آن چیزی را می‌شناسیم که نویسندگان متأخر ما در این صد سال گذشته، آن هم در نگاه در واقع اقتصادی و سوسیالیستی ابوذر نشان داده‌اند. و اگر آن کار هم شاید نبود، ما همین مقدار هم ابوذر را نمی‌شناختیم.

اما ابوذر شخصیتش به لحاظ اعتقادی و کلامی خیلی شخصیت ممتازی است. و اگر یکی از دوستان مثلاً همت کنند، ابوذر را از این نگاه مورد تحقیق قرار بدهند، به نظر من نکات خیلی تازه‌ای درمی‌آید. ما مسلّم می‌دانیم که ابوذر یکی از شخصیت‌های مقاوم در مقابل اندیشه و عملکرد خلافت است؛ این خیلی روشن است. اما اینکه این مقاومت در چه ناحیه‌ای است و چه ابعادی را ابوذر دنبال می‌کرده، این بخشش پنهان است. و بخشش مصادر نشان می‌دهد که کاملاً مسئله، مسئلهٔ کلامی و اعتقادی است.

حالا اختلاف در مورد بحث بیت‌المال، خب تا اندازه‌ای خود را نشان داده است؛ اختلاف در مورد بعضی از احکام قضایی خلفا، مخصوصاً دورهٔ عثمان، این خود را نشان داده است؛ اما بیاناتی که ابوذر در باب ولایت امیرالمؤمنین دارد، بیاناتی که ابوذر در باب مسئلهٔ توحید دارد، که کاملاً نشان می‌دهد درس‌آموختهٔ علی بن ابی‌طالب است، این بخش پنهان مانده است. و جا دارد که یک تحقیقی در این زمینه صورت بگیرد. ما ابوذر را یکی از شخصیت‌های کلامی می‌دانیم.

شاهدش هم این است که ابوذر—حالا ما فقط یک تکه از زندگی ابوذر را می‌دانیم—ابوذر یک شخصیتی است که کاملاً در حال سیر و مسافرت است. یعنی امروز مسلّم این است که تشیع منطقهٔ جبل عامل و شامات، بخش زیاد و جوهری‌اش مال ابوذر غفاری است. یعنی ما امروز مثلاً در شام، در جبل عامل تشیع داریم، این تشیع مرهون تلاش‌های ابوذر است. چگونه ابوذر آن منطقه را شیعه کرده است؟ و این جالب است شما ببینید در اصحاب علی بن ابی‌طالب در دوران حکومت، چه میزان از منطقهٔ شام و جبل عامل می‌آیند و با حضرت بیعت می‌کنند و همراهی می‌کنند؛ و در دوران متأخر—که حالا در بخش‌های بعدی خواهیم گفت—اساساً منطقهٔ شام و جبل عامل کاملاً یک منطقهٔ شیعی درگیر با حاکمیت بنی‌عباس و بنی‌امیه است. بذر این تشیع را ابوذر غفاری کاشته است. اما خب تحقیق نشده است که چه کار کرده است، چه تعاملی ابوذر با آن منطقه داشت که تشیع در آنجا به وجود آمد و ریشه‌دار شد. این هم حالا ما شواهدی در این زمینه جمع‌آوری کردیم، ولی خب اصلاً کافی نیست و در تراز شخصیت ایشان قرار نمی‌گیرد.

عبدالله بن عباس و ابعاد متمایز شخصیت او

یک شخصیتی که خیلی مهم است و ما در این دوره باید حتماً به او توجه کنیم، عبدالله بن عباس است. من حالا یک بیانی اینجا دارم، خدمتتان عرض می‌کنم. این را البته، این تحلیل‌هایش را مسلّم نگیرید؛ تحلیل‌هایش مال خود بنده است، فقط مستنداتش را طبعاً شما توجه می‌کنید؛ تحلیلش از خودتان.

من اعتقادم این است که از مجموعهٔ تحقیقات اولیه‌ای که انجام دادم—که البته یکی از دوستان حاضر در جلسه مشغول یک تحقیق کامل در مورد عبدالله بن عباس هستند و ان‌شاءالله این کار به یک کمالی برسد و منتشر بشود—من شخصیت عبدالله بن عباس را شخصیت تعریف‌شده از ناحیهٔ علی بن ابی‌طالب می‌دانم؛ حالا بعد شواهدش را عرض خواهم کرد.

یعنی تفاوت عبدالله بن عباس با سایر شخصیت‌ها در:

1. یکی موقعیت اجتماعی و خاندانی او است.

2. یکی سن او است؛ همین سن کم او و امکان حضور او، حضور فعال او در ارتباط با حکومت.

3. و هم در واقع اقداماتی که از سایر صحابه نه انتظار می‌رفت و نه برازندهٔ آن‌ها بود.

حالا کلی و سربسته دارم عرض می‌کنم. عبدالله بن عباس در تاریخ اسلام، به نمایندگی از تفکر اهل‌بیت نقشی ایفا کرده—که می‌گویم تحلیل بنده است—که هیچ‌کدام از اصحاب امیرالمؤمنین انجام ندادند. این معنایش این نیست که فضیلت بیشتری داشت؛ اصلاً بحث فضیلت نیست، بحث تحلیل تاریخی است.

نوع حضور عبدالله بن عباس در کنار خلفا و نوع ارتباط با بزرگان از محدثان و اصحاب پیامبر و تابعین، به گونه‌ای است که از او یک رسانهٔ ارتباطیِ فعال برای نشر معارف امیرالمؤمنین ساخته است. حالا من به بعضی از شواهد اشاره می‌کنم؛ به‌طوری که شما امروز در منابع اهل‌سنت، یعنی در آنجایی که دیگر تقریباً درهای منابع اهل‌سنت روی شیعه بسته است، ولی ابن‌عباس نفوذ می‌کند. این تحلیل حدیثی دارد ها! که چه اتفاقی افتاده است در مصادری که هیچ‌کدام از روات، حتی رواتی که تمایلات شیعی ندارند، که روایاتشان در سایر مصادر در دفاع از ولایت و در نقد خلافت آمده، اهل‌سنت نقل کرده‌اند، در صحیح بخاری نیست؛ در صحیح مسلم نیست؛ در سنن ترمذی نیست؛ در سنن ابوداود نیست. اما روایات ابن‌عباس، ولو مایهٔ نقدی دارد، ولو مایهٔ دفاعی دارد، حتی در اینجایی که درها بسته است، ورود پیدا کرده است. چرا؟ این خود جای تحقیق دارد.

عبدالله بن عباس، همان‌طور که اشاره کردم، خب از نظر سنی سن اندکی دارد؛ این یک. از نظر موقعیت اجتماعی مربوط به خاندان بنی‌هاشم هست و دوستان می‌دانند تنها فردی—این دلم می‌خواهد به این گزاره‌هایی که من اینجا عرض می‌کنم توجه کنید که اگر حالا قرار است کاری بشود یا نقدی بشود—تنها شخصیتی از خاندان بنی‌هاشم، تنها شخصیت قابل توجهی که در کنار خلیفهٔ اول و دوم حضور دارد، عبدالله بن عباس است. یعنی هیچ شخصیت بنی‌هاشم دیگری ما نداریم که حضور در کنار خلافت—مخصوصاً خلیفهٔ دوم که به هر حال عمدهٔ سال‌های خلافت را در اختیار دارد—داشته باشد؛ این دو.

سه، حضور او حضور تشریفاتی نیست. صرفاً اینکه حالا مثلاً با خلیفه بنشیند، در محفل حضور پیدا بکند، نیست؛ حضور تأثیرگذار و تأثیرگذار فرهنگی است. یعنی ناقل یک سری اندیشه‌هایی در جمع رجال خلافت هست که هیچ‌کس دیگری جز ابن‌عباس، بیانگر آن دسته از معارف نیست. این را باز کاملاً از تاریخ و روایات می‌شود درآورد، که هر حرفی که ابن‌عباس در این محفل رجال خلافت می‌زند، با بقیهٔ حرف‌ها متفاوت است.

و ویژگی مهم‌تر از همهٔ این‌ها، این است که مسلّم این است که عبدالله بن عباس رابط بین امیرالمؤمنین و جریان خلافت است. و این نقلش به اندازه‌ای به تواتر رسیده که جای انکار ندارد. جایی که عبدالله بن عباس اخبار داخل خلافت را می‌رساند به امیرالمؤمنین و پاسخ می‌گیرد؛ و حتی خلیفهٔ دوم و خلیفهٔ سوم رسماً مطالب را از طریق عبدالله بن عباس از علی بن ابی‌طالب می‌پرسند، یا از طریق او مشورت می‌کنند، یا اگر پیغامی دارند منتقل می‌کنند. یعنی یک شخصیت خط ارتباطی میان اهل‌بیت و خلافت هم تلقی می‌شود.

از آن طرف، آنچه که الان برای ما مهم است این است که عبدالله بن عباس با این موقعیت، کسی است که در آن دوره بیشترین تحرک را در نشر و بسط معارف داشته است. حالا این بیشتر که ما می‌گوییم، مبتنی بر مدارک امروز داریم صحبت می‌کنیم؛ شاید اگر مدارک دیگری باشد و دیگری، ما یک چیز دیگری بگوییم؛ ولی آنچه که مدارک امروزی ما از شیعه و سنی نشان می‌دهند، عبدالله بن عباس در بسط معارف اهل‌بیت و امیرالمؤمنین در این دوره، بیش از هر کس دیگری حضور اجتماعی دارد.

حالا عبدالله بن عباس چه کاری کرده است؟ چه نقشی داشته است؟ ما می‌گوییم آقا عبدالله بن عباس اگر بخواهیم الان با زبان مصادر امروز صحبت بکنیم، باید بگوییم آقا یکی از مهم‌ترین متکلمان شیعه در دوران نخستین است. یعنی به همان اندازه که عبدالله بن عباس اهمیت دارد در تاریخ تفسیر، به همان اندازه در تاریخ کلام صاحب تأثیر بوده است.

من یک نکته‌ای را عرض کنم در مورد عبدالله بن عباس؛ شما در صحیح بخاری به عنوان نمونه—حالا ما کل، من صحاح سته را یک‌بار کل روایات اعتقادی‌اش را درآوردم؛ حالا می‌گویم دوستان بعضی از این کارها را می‌شود انجام داد—کل روایات اعتقادی صحاح سته را ما بیرون کشیدیم. از بین آن‌ها روایاتی که به نوعی دال بر مسئلهٔ ولایت امیرالمؤمنین هست، این‌ها هم استخراج شده است. حالا البته آن موقع این دستگاه‌ها و این‌ها نبود، همه با امکانات دستی بود، البته الان راحت دوستان کار می‌کنند.

نقش ابن‌عباس در طرح مسئلهٔ نقد خلافت و تبیین دیدگاه اهل‌بیت در باب خلافت، یک نکتهٔ خیلی شایان توجهی است؛ نسلی داریم عرض می‌کنیم. مثلاً به عنوان مثال عرض کنم: در کل صحیح بخاری، تا آنجایی که من یاد دارم—در فحص من حالا دوستان ببینند—تنها کسی که، از تنها کسی که روایت ثقلین نقل شده—یعنی آن روایت، یعنی حادثهٔ خاص زمان در واقع مریضی پیامبر اکرم در حالت احتضار—از عبدالله بن عباس است. شاید در صحیح بخاری شش بار این روایت به سه نقل، تا آنجایی که من یادم هست، از سه طریق به ابن‌عباس رسیده و این روایت نقل شده است؛ و از غیر ابن‌عباس این حادثه در صحیح بخاری نیامده است.

حالا جالب این است که از این نقل‌ها، حالا فقط صحیح بخاری است که دوستانی که می‌دانند صحیح بخاری به هر حال یک حِصن حصینی دارد نسبت به این حرف‌ها، اصلاً اجازهٔ ورود هیچ‌گونه نگاه انتقادی نمی‌دهد به روایاتش. یعنی از هر گونه بخش فضائل صحابه اگر دوستان نگاه بکنند، حتی چیزهایی که مثلاً در سنن ما در باب بعضی از صحابه داریم، این‌ها در صحیح بخاری نیست. اما این روایت به اصطلاح زمان احتضار پیامبر مکرم اسلام (صلوات الله علیه و آله) را در شش هفت جای صحیح بخاری، البته هیچ‌کدامش هم زیر یک عنوان نیست ها! مثلاً یکی در «باب کتابة العلم» است، به مناسبت این روایت را آورده؛ یکی در «باب کراهیة الاختلاف» است، این روایت را آورده؛ همین‌طور در جاهای مختلف؛ یا مثلاً یک جا هست «باب اخراج الیهود من جزیرة العرب»، چون یک تکه ذیل این روایت از ابن‌عباس نقل شده، توصیهٔ پیامبر به اخراج یهود از جزیرة... سه تا سفارش کردند، یکیش اینه، به اون مناسبت آورده. هیچ‌کدامش عنوانی در این باب که حالا ما بگوییم مستقیماً به بحث ثقلین مربوطه، نیست؛ روایت هم کامل نیامده، آن‌چنان که در مستدرک مثلاً آمده، یا در مجمع الزوائد آمده، یا در مسند احمد بن حنبل آمده.

اما ابن‌عباس به عنوان یک شخصیتی در همین روایات—ما بحث روایتش را نداریم ها، نقش کلامی‌اش را داریم بررسی می‌کنیم—اگر ما باشیم و روایات صحیح بخاری، خود این روایات صحیح بخاری از ابن‌عباس ادلّ دلیل است بر اینکه ابن‌عباس یک شخصیت فعال کلامی در زمان خودش است. چون نقل‌هایی که شده، اولاً نقل‌ها متعدد است؛ یعنی افراد مختلفی می‌گویند ما از ابن‌عباس شنیدیم. در خود این نقل—حالا من یک قسمت‌هایی از این نقل بخاری را، یکی دو سه تا نقل بخاری دارد نقل می‌کنم—در خود نقل آمده که «کانَ ابْنُ عَبَّاسٍ یَقُولُ: الرَّزِیَّةُ کُلُّ الرَّزِیَّةِ مَا حَالَ بَیْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ بَیْنَ کِتَابِهِ»؛ یعنی «کانَ یَقُولُ» یعنی دائم این‌جوری می‌گفت؛ و تعابیر دیگری در خود روایت داریم. که نشان می‌دهد حتی می‌گویم این مقدار از صحیح بخاری—حالا روایات دیگر را شما ببینید—اصلاً کاملاً مشخص است که ابن‌عباس در واقع علم این بحث ثقلین را و بحث ولایت امیرالمؤمنین را دست گرفته بود و اینجا و آنجا مطرح می‌کرد. حالا یک تکه از طبری می‌خوانم که همهٔ این‌ها را تأیید می‌کند.

در خود این روایت کاملاً نشان... ببینید حالا من دو تا از این نقل‌ها را آوردم اینجا خدمت دوستان بخوانیم: یک نقلی را بخاری دارد که از عبیدالله بن عبدالله بن عتبه—اگر اشتباه نخوانم، حالا من ابط نوشتم—از زُهری هست، از عبیدالله بن عبدالله بن عتبه، از ابن‌عباس؛ این یک نقله، که در دو سه جای صحیح بخاری قسمت‌هایی از این نقل آمده است. در نقل دیگر، سعید بن جبیر می‌گوید من از ابن‌عباس شنیدم که این‌جوری می‌گفت.

حالا در این نقل اول دارد که:

«عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَمَّا حُضِرَ النَّبِیُّ قَالَ وَ فِی الْبَیْتِ رِجَالٌ فِیهِمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ: هَلُمَّ أَکْتُبْ لَکُمْ کِتَاباً لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ. قَالَ عُمَرُ: إِنَّ النَّبِیَّ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَ عِنْدَکُمُ الْقُرْآنُ، حَسْبُنَا کِتَابُ اللَّهِ. وَ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْبَیْتِ وَ اخْتَصَمُوا، مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ: قَرِّبُوا یَکْتُبْ لَکُمْ رَسُولُ اللَّهِ کِتَاباً، وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ مَا قَالَ عُمَرُ. فَلَمَّا أَکْثَرُوا اللَّغَطَ وَ الِاخْتِلَافَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: قُومُوا عَنِّی.»

«قَالَ عُبَیْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ»—این را صد بار همهٔ دوستان شنیده‌اند—«قَالَ عُبَیْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ: فَکَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ یَقُولُ: إِنَّ الرَّزِیَّةَ کُلَّ الرَّزِیَّةِ مَا حَالَ بَیْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ بَیْنَ أَنْ یَکْتُبَ لَهُمْ ذَلِکَ الْکِتَابَ مِنِ اخْتِلَافِهِمْ وَ لَغَطِهِمْ.»

در نقل دیگری از طریق زُهری، خود صحیح بخاری می‌گوید: «فَخَرَجَ ابْنُ عَبَّاسٍ یَقُولُ: إِنَّ الرَّزِیَّةَ کُلَّ الرَّزِیَّةِ...».

در روایت سعید بن جبیر از ابن‌عباس—ببینید این نقل‌های مختلف به لحاظ بحث کلامی مهم است ها! یعنی بحث، فقط یک روایت نبوده است؛ ابن‌عباس در جاهای مختلفی این را نقل می‌کرده است—سعید بن جبیر می‌گوید که عرض شود که من شنیدم از ابن‌عباس که می‌گفت: «یَوْمُ الْخَمِیسِ وَ مَا یَوْمُ الْخَمِیسِ»؛ روز پنج‌شنبه، چه روز پنج‌شنبه‌ای! این را بخاری نقل می‌کند. «ثُمَّ بَکَی حَتَّی بَلَّ دَمْعُهُ الْحَصَی»؛ می‌گفت پنج‌شنبه چه روز پنج‌شنبه‌ای، بعد گریه می‌کرد، این‌قدر گریه می‌کرد که سنگ‌ریزه‌ها از اشک او تر می‌شدند. «قُلْتُ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ: مَا یَوْمُ الْخَمِیسِ؟» روز پنج‌شنبه چه خبر بود؟ «قَالَ: اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ وَجَعُهُ، فَقَالَ: ائْتُونِی بِکَتِفٍ أَکْتُبْ لَکُمْ کِتَاباً لَا تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَداً، فَتَنَازَعُوا» عین این مطلب را نقل کرده. «فَقَالُوا»—این را ابن‌عباس می‌گوید—«مَا لَهُ أَهَجَرَ؟» اطرافی‌ها گفتند که این چه حرفی می‌زند پیغمبر؟ آیا مثلاً دارد هذیان می‌گوید؟ «اسْتَفْهِمُوهُ» یا «اسْتَفْهَمُوهُ»، از پیغمبر پرسیدند که آیا شما حالت خوبه؟ حالت خوشه؟ مثلاً داری این حرف رو می‌زنی؟ «فَقَالَ» پیامبر اکرم فرمودند: «ذَرُونِی» من را رها کنید، «فَالَّذِی أَنَا فِیهِ خَیْرٌ مِمَّا تَدْعُونِی إِلَیْهِ»؛ آن حالتی که من در آن هستم از آن چیزی که شما می‌گویید بهتر است. «فَأَمَرَهُمْ بِثَلَاثٍ» تا فلان.

بعد دوباره در ذیل همین‌جا دارد که در واقع ابن‌عباس آن تعبیر را دائم تکرار می‌کرد: «فَکَانَ» در واقع دارد: «فَخَرَجَ ابْنُ عَبَّاسٍ یَقُولُ» یا در آنجا دارد که: «فَکَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ یَقُولُ» این‌طوری.

حالا شما ابن‌عباس را نگاه کنید، یعنی یک کسی است که دارد یک حرفی را، یک پیامی را دائم... این فقط یک روایته. سایر روایات ابن‌عباس در باب فضائل علی بن ابی‌طالب هم به همین ترتیب آمده است.

مناظرهٔ تاریخی ابن‌عباس و عمر بن خطاب در گزارش طبری

در طبری، در همون... بفرمایید:

(سؤال یکی از حضار دربارهٔ جایگاه ابن‌عباس و تحلیل آن)

متوجه نشدم؟ جایگاهش چه بوده؟ من عرض کردم، حالا یک مقداری شاید همین روایت تاریخی که از طبری می‌خوانم شاید نشان بدهد. عرض کردم ابن‌عباس اولاً خلافت—حالا نمی‌خواهم وارد بحث‌های تاریخی بشویم، البته تحلیل خود شخص بنده است—خلافت اهل‌بیت را نمی‌تواند رها کند؛ بنی‌هاشم... نمی‌تواند از این‌ها بگذرد. برای آن‌ها بنی‌هاشم، خود امیرالمؤمنین، خاندان وحی مهم‌اند. و ببینید به آن استراتژی که عرض کردم، این‌ها حاضر نیستند در خلافت حضور پیدا کنند. مخصوصاً فراموش نکنیم که علی بن ابی‌طالب با عمر بن خطاب هم حساب خاصی داشتند؛ این کاملاً در تاریخ اهل‌سنت هم که آمده است. حتی زمانی که حاضر می‌شوند برای بیعت، هم ابن‌اثیر دارد، هم طبری دارد، هم عرض شود که مقدسی دارد، که وقتی خواستند بیعت کنند به ابوبکر پیغام دادند که: خودت بیا، رفیقت نیاید! و جلسهٔ اختصاصی با ابوبکر گذاشتند. نسبت به عمر بن خطاب، حضرت حالا به هر دلیلی—که کار نداریم ما توی این بحث خودمان—مسئله داشتند از نزدیک.

ابن‌عباس این نقش را ایفا می‌کرد که حامل یک ارتباط بود. از طرفی عرض کردم تنها بنی‌هاشمِ حاضر در صحنهٔ خلافت بود و حضورش هم حضور فعال بود. حالا نمی‌خواهم بحث تعبیر باز بکنیم؛ به هر حال دستگاه خلافت، می‌دانیم خود خلفا و اطرافیانشان از نظر علمی و معرفتی چیزی نداشتند؛ آثاری که از آن‌ها نقل شده کاملاً گویای این نکته است. و ابن‌عباس به عنوان تعبیری که خود خلفا می‌کردند در آن زمان، در دورهٔ عثمان تعبیر معروفی است که در همین کتاب‌های تراجم آمده، که به عنوان «ربانی الامة» معروف شد ابن‌عباس؛ ربانی الامة. یعنی فاصلهٔ علمی و معرفتی‌اش با سایرین اصلاً قابل قیاس نبود؛ چون رجل علمیِ ویژه‌ای در دربار حاکمیت نبود. ابن‌عباس وصل بود به امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، به خاندان وحی؛ در تفسیر، در حدیث، مطلب و محتوا داشت عرضه می‌کرد. در واقع علم این دوره را، به هر حال نقش فرهنگی این دوره، بخش زیادش بر دوش ابن‌عباس بود.

(سؤال یکی از حضار در خصوص انتساب برخی لغزش‌ها به ابن‌عباس)

خب می‌دانید این را بحث کرده‌اند؛ بحث مفصل. حالا عرض کردم الان یک تحقیقی دارد در این زمینه دوباره انجام می‌شود؛ ولی دوستان می‌دانند که شاید کسی که آغازگر این بحث به صورت جدی بود، مرحوم سید علی‌خان در «الدرجات الرفیعة» بود. ایشان این بحث را به صورت جدی، تمام روایات را آورده، تحلیل کرده؛ فصل مشبعی در این باب. مرحوم آقای خویی در معجم، مفصل این‌ها را بحث کرده‌اند؛ از آن بهتر مرحوم شوشتری در «قاموس الرجال»، تمام این روایات را آورده‌اند مورد بررسی قرار داده‌اند.

(نکتهٔ یکی از حضار: با توجه به این جلالت شأن، اشتباهات بزرگی...)

نه، اشتباه که داشتند که بحثی نیست؛ نمی‌خواهیم بگوییم ابن‌عباس معصوم بوده است. اما آن انتساب‌هایی هم که دادند، تحلیل‌ها و بحث‌های خیلی خوبی روی این زمینه شده است. از طریق کسانی که این انتساب را دادند معلوم شد که خیلی از این انتساب‌ها مغرضانه است. بعضی را نشان دادند که اصلاً از نظر تاریخی نمی‌تواند درست باشد چنین انتسابی؛ اصلاً تاریخش جور درنمی‌آید. بله، در عین حال ابن‌عباس هم یک بشر بوده؛ طبیعتاً مثل خیلی از انسان‌ها و اصحاب دیگر که یک دورانی ممکن است اقبالی داشتند، یک دورانی ادواری داشتند، ممکن است مسائلی... این‌ها هم هست. ما داریم تاریخ کلام می‌خوانیم، نمی‌خواهیم چیزی را مقدس کنیم. من می‌خواهم بگویم ابن‌عباس در دوران نخستینِ کلام شیعه یک نقش ویژه‌ای دارد و این را باید به حساب آورد و رویش کار کرد. کار کلامی کرده است؛ یعنی حضور تبیینی در معارف اهل‌بیت داشته و جنبهٔ دفاعی.

بگذارید من این عبارت را بخوانم و این بحث را تمام کنیم. عرض کردم هر کدام از این شخصیت‌ها را می‌شود خطشان را ادامه داد و فضا روشن کرد. من در جلسهٔ آینده که بحث موضوعات و محورهای موضوعی در دورهٔ نخستین هست، طبعاً این بحث‌ها را جمع خواهم کرد. که آقا این مباحث، ما در تاریخ دورهٔ اول داریم؛ و اگر بخواهیم بگوییم آقا مجموعهٔ آن چیزی که در دورهٔ نخستین توسط بزرگان از شیعیان مطرح شده، آنجا شاید یک مقداری این‌ها را اگر خلل و فرجی بود من پوشش بدهم.

طبری در جزء سوم یک حادثه‌ای را نقل می‌کند:

«عَنْ عِکْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بَیْنَمَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ وَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ یَتَذَاکَرُونَ الشِّعْرَ...»

می‌گوید یک جایی بود، یک مجلسی بود، خلیفهٔ دوم و اصحابش نشسته بودند در مورد شعر بحث می‌کردند؛ جلسهٔ نقد ادبی! بحث در این بود که اشعرِ شعرای عرب کیست؟ داشتند بحث می‌کردند، عبدالله بن عباس وارد شد. عمر گفت که بیا؛ و این اهل، این شعرشناس این است: «فَقَالَ عُمَرُ: قَدْ جَاءَکُمْ أَعْلَمُ النَّاسِ بِهَا». این تعابیر در مورد ابن‌عباس مکرر آمده در منابع، اصلاً مال همین دوران خلافت خلیفهٔ دوم؛ که ابن‌عباس را یک جایگاه علمی برایش قائل بودند، حالا روایاتی که خود اهل‌سنت نقل کرده‌اند از پیامبر اکرم در مورد ابن‌عباس.

که «اعلم الناس» به مسئلهٔ شعر اومد. از این بپرسیم؛ پرسید که شاعرالشعرا کیست؟ ابن‌عباس، او گفت حالا زهیر بن ابی‌سلمیٰ است؛ و گفت شاهدت را بیار؛ شعر را گفت و گفت بله، واقعاً درسته. و حق این است که همین است؛ و اولیٰ به شعر، همین گروه از بنی‌هاشم هستند به دلیل فضلشان نسبت به رسول‌الله و قرابتهم منه. بحث شعر بود، به مناسبت اینکه این از قبیلهٔ بنی‌هاشم بود و قرابت فضل رسول‌الله، در واقع بحث کشید به بحث فکری و اعتقادی.

«فَقُلْتُ: وُفِّقْتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ»

ابن‌عباس می‌گوید یا امیرالمؤمنین، تو درست گفتی، حرف حسابی زدی؛ که فضل شعر هم مال خاندان رسول خداست؛ «وَ لَمْ تَزَلْ مُوَفَّقاً»، تو همیشه موفق بودی!

«فَقَالَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ»—یکی از دلایلی که حالا فهمیدید چرا نفوذ کرده، چون ابن‌عباس از این رو تعاملات داشت؛ این بر خلاف شأن سایر اصحاب بود، سلمان و ابوذر و مقداد و عمار اصلاً جایگاهشان این نبود که بخواهند بروند بنشینند کنار خلفای دیگه یا بخوان چیزی رو، حالا به تعبیر امروز باج بدن؛ نه سنشان اقتضا می‌کرد، نه جایگاه اجتماعیشان، نه جایگاه معرفتیشان، آن موقعیتی که داشتند؛ اما ابن‌عباس یک جوانه، اقتضا می‌کند گهگاهی از این حرف‌ها هم بزند؛ حالا مثلاً به تعبیر من بخواهیم احترام بگذاریم، شاید مأموریت از ناحیهٔ علی بن ابی‌طالب داشت که یک مقداری هم تقیه کند، همین مقدار نفوذ در دستگاه هم داشته باشد. مثل یک علی بن یقطینی بوده مثلاً در زمان خلیفهٔ دوم!

«فَقَالَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ: أَ تَدْرِی مَا مَنَعَ قَوْمَکُمْ مِنْکُمْ بَعْدَ مُحَمَّدٍ؟»

آیا می‌دانی چرا قومتان، از شما خلافت را بعد از پیامبر منع کردند؟

ابن‌عباس می‌گوید: «فَکَرِهْتُ أَنْ أُجِیبَهُ» من کراهت داشتم از اینکه بخواهم جوابش را بدهم، درگیر بشوم باهاش.

«فَقُلْتُ: إِنْ لَمْ أَکُنْ أَدْرِی فَأَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ یُدْرِینِی» اگر من هم ندانم، امیرالمؤمنین یادم می‌دهد؛ شما بفرمایید چه می‌گویید؟

«فَقَالَ عُمَرُ: کَرِهُوا أَنْ یَجْمَعُوا لَکُمُ النُّبُوَّةَ وَ الْخِلَافَةَ»؛ قوم شما از اینکه نبوت و خلافت بخواهد در یک جا جمع بشود، کراهت داشتند. «فَتَبْجَحُوا عَلَی قَوْمِکُمْ بَجَحاً بَجَحاً، فَاخْتَارَتْ قُرَیْشٌ لِأَنْفُسِهَا فَأَصَابَتْ» این نکته از اینجاست. عمر گفت که قوم شما خلاصه نخواستند جمع کنند خودشان؛ قریش آمدند انتخاب، اختیار کردند برای خودشان ولایت را، انتخاب کردند «فَأَصَابَتْ»، و وفقّت، و کار خوبی هم کردند، درست هم عمل کردند.

«فَقُلْتُ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، إِنْ تَأْذَنْ لِی فِی الْکَلَامِ وَ تُمِطَّ عَنِّی الْغَضَبَ تَکَلَّمْتُ.»

اگر به من اجازه بدهی من حرف بزنم و غضبت را از من دور بداری، عصبانی نشوی، اجازه بدهی من هم یک حرف بزنم.

«فَقَالَ: تَکَلَّمْ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ»؛ خب نگاه کنید ریشهٔ کلام اصلاً همین «تکلّم» است؛ در جایش پوزش نشان دادیم، اصلاً واژهٔ کلام و تکلّم از اینجا شروع شد.

جواب من اینه:

«فَلَوْ أَنَّ قُرَیْشاً اخْتَارَتْ لِأَنْفُسِهَا حَیْثُ اخْتَارَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهَا، لَکَانَ الصَّوَابُ بِیَدِهَا غَیْرَ مَرْدُودٍ وَ لَا مَحْسُودٍ.»

بحثِ نص به خلافت. می‌گویم اگر قریش برای خودش ولایت را انتخاب کرد، انتخاب کرد «حَیْثُ اخْتَارَ اللَّهُ»، از همون چیزی را که خدا برای قریش انتخاب کرده بود، اگر آنچه خدا انتخاب کرده بود آن‌ها هم انتخاب کرده بودند، بله، درست عمل کرده، کسی هم رد نمی‌کنه، کور بر چشم حسود هم لا محسود، لا مردودٌ و لا محسود؛ نه کسی رد می‌کنه و به چشم حسود هم لعنت!

و اما قولک... این تکهٔ اول؛ این اشاره به چیه؟ یعنی خداوند آمده ولایت را برای قریش انتخاب کرده، اگر آن‌ها حرف خدا را مقدم کرده بودند، همون چیزی که خدا برایشان انتخاب کرده انتخاب کرده بودند، حرفی نیست.

این جواب دومش مهمه، گوش کنید:

«وَ أَمَّا قَوْلُکَ: إِنَّهُمْ کَرِهُوا أَنْ تَکُونَ لَنَا النُّبُوَّةُ وَ الْخِلَافَةُ»

اما اینکه گفتی قوم قریش کراهت داشتند از اینکه نبوت و خلافت در ما جمع بشود؛

«فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَصَفَ قَوْماً بِالْکَرَاهِیَةِ فَقَالَ: ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ.»

این بحث کلامی که می‌گوییم ابن‌عباس متکلمه یعنی این: حرف دقیق، حساب‌شده، به جا بزند، استدلال بکند، به جوری هم که گیر نکند! ببینید حالا در مقابل خلیفه بهتر از این نمی‌شود پاسخ داد:

اما اینکه گفتی این‌ها کراهت داشتند نبوت و خلافت در ما جمع بشود، خدا یک گروهی را توصیف کرده که این‌ها کراهت دارند نسبت به ما انزل الله، «فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ»! قبلش گفت: اگر این‌ها اختیار کردند «حَیْثُ اخْتَارَ اللَّهُ لَهُمْ»؛ اما می‌گوید کراهت دارند، خب بله، قرآن هم می‌گوید یک عده نسبت به ما انزل الله کراهت دارند، این هم از ما انزل الله است!

«فَقَالَ عُمَرُ»—ببینید تا اینجا مسئلهٔ خلافت الهی، نصب الهی؛ حالا مسئلهٔ عصمت—«فَقَالَ عُمَرُ: هَیْهَاتَ وَ اللَّهِ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ» این نکته می‌خواستم شاهد بیارم، که ابن‌عباس کارش این بوده:

عمر گفت: هیهات ابن‌عباس!

«قَدْ کَانَ تَبْلُغُنِی عَنْکَ أَشْیَاءُ کُنْتُ أَکْرَهُ أَنْ أَفْرُکَکَ عَنْهَا فَتَزِیلَ مَنْزِلَتُکَ مِنِّی»

اخیراً یک حرف‌هایی دائم به گوش من می‌رسد، توی یک جاهایی اینجا و آنجا داری یک حرف‌هایی می‌زنی، و من این را نفی می‌کردم، می‌گفتم نه، این‌طور نیست، تا منزلتت پیش ما از بین نرود؛ حالا آمده‌ای صریح به خود من هم می‌گویی؟ قبلاً به دیگران می‌گفتی، حالا داری به من هم... بله.

«فَقُلْتُ: وَ مَا هِیَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ؟»

چه می‌گویند که من مردم می‌گویند به مطالبی می‌گویم که حالا شما...

«فَإِنْ کَانَ حَقّاً فَمَا یَنْبَغِی أَنْ تَزِیلَ مَنْزِلَتِی مِنْکَ، وَ إِنْ کَانَ بَاطِلاً فَمِثْلِی أَمَاتَ الْبَاطِلَ عَنْ نَفْسِی.»

اگر حرفی که من می‌زنم حقه، نباید منزلت من در پیش شما از بین برود؛ و اگر باطله، من باطل را از نفس خودم دور می‌کنم، تبری می‌کنم از اینکه حرف باطل بزنم.

«فَقَالَ عُمَرُ: بَلَغَنِی أَنَّکَ تَقُولُ: إِنَّمَا صَرَفُوهَا عَنَّا حَسَداً وَ ظُلْماً.»

این چیزی که من دائم می‌شنوم این است که ابن‌عباس دارد می‌گوید: این‌ها خلافت، ما انزل الله را، این‌ها از ما صرفش کردند از روی حسد و ظلم.

«فَقُلْتُ: أَمَّا قَوْلُکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ظُلْماً فَقَدْ تَبَیَّنَ لِلْجَاهِلِ وَ الْحَلِیمِ»

اینکه ظلمه، اینکه برای آدم جاهل و حلیم روشنه مطلب!

«وَ أَمَّا قَوْلُکَ حَسَداً، فَإِنَّ إِبْلِیسَ حَسَدَ آدَمَ فَنَحْنُ وَلَدُهُ الْمَحْسُودُونَ.»

ما هم فرزندان آدم هستیم؛ خب ابلیس به آدم حسد کرد، ما هم بچه‌های آدمیم، عیبی ندارد ابلیس‌ها هم به ما حسد کنند! حسد به کردن بنی‌آدم که چیز خیلی مهمی نیست.

«فَقَالَ عُمَرُ: هَیْهَاتَ! أَبَتْ وَ اللَّهِ قُلُوبُکُمْ یَا بَنِی هَاشِمٍ إِلَّا حَسَداً»

پر شده قلب شما بنی‌هاشم، عرض شود که از حسد!

بعد می‌فرماید که—حالا این را چه کنم—بعد می‌گوید:

«فَقُلْتُ: مَهْلًا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ»

گفت که قلب شما از حسده و دغل و غش و این‌ها دارد، «مَا یَزُولُ»، زائل نمی‌شود.

«یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، لَا تَصُبَّ قُلُوبَ قَوْمٍ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِیراً بِالْحَسَدِ وَ الْغِشِّ»

قلب کسانی که خدا آن‌ها را، قلبشان را تطهیر کرده، این‌ها چگونه این‌ها رو شما متصف به حسد و غش می‌کنید؟

«فَإِنَّ قَلْبَ رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) مِنْ قُلُوبِ بَنِی هَاشِمٍ»

تو داری کسانی را متهم می‌کنی که یکیش پیغمبر خداست؛ تو داری به پیغمبر خدا تهمت می‌زنی!

«فَقَالَ عُمَرُ: إِلَیْکَ عَنِّی یَا ابْنَ عَبَّاسٍ» برو!

«فَقُلْتُ: أَفْعَلُ، فَلَمَّا ذَهَبْتُ لِأَقُومَ...» تا آخر رو دوستان ببینند.

ببینید خود این روایت، عبارات، چند نکته را نشان می‌دهد: اولاً ابن‌عباس صحنه‌گردان این ماجراست؛ یعنی آن‌قدر مشهوره که حتی به گوش عمر هم می‌رسد. جلو عمر هم استدلال می‌کند؛ استدلال هم کاملاً استدلال کلامی، منطقی، و مبتنی بر قواعد علمی است.

جمع‌بندی مباحث و چشم‌انداز جلسهٔ آینده

حالا این را من، دوستان، جمع‌بندی کنم و تمام کنیم. ببینید ما بحث دوممان این بود: در دورهٔ اول ما سه تا خط را، عرض کردم برای بعضی دوستان که نبودند، یک خط اول را آن جلسه مطرح کردیم که روایات خود اهل‌بیت و تأثیرگذاری اهل‌بیت در نشر معارف؛ خط دوم که امروز مطرح کردیم، پیگیری اصحاب هست، ببینیم یاران نزدیک امیرالمؤمنین در طی یک سیر تدریجی از سقیفه تا عاشورا چگونه خط فکری شیعه را دنبال کردند و این را بحث دادند و تبیین کردند و دفاع کلامی کردند؛ خط سوم تحقیقی که جلسهٔ آینده می‌گوییم—حالا این بحث‌ها را هم تا حدودی پوشش خواهیم داد—این است که در دوران نخستین کلامی، چه موضوعات و محورهایی با چه ادبیاتی از ناحیهٔ ائمه مطرح شده است.

پرسش و پاسخ پایانی: نسبت ابن‌عباس با کلام اهل‌بیت

(پرسش یکی از حضار)

استاد، با توجه به همین شواهدی که فرمودید، نمی‌شود این‌طور تحلیل کرد که اصلاً نباید ابن‌عباس را به عنوان یک فردی در تاریخ کلام اهل‌بیت در نظر گرفت؟ به این دلیل که خود ابن‌عباس با توجه به این تعاملات و برخوردهایی که می‌کند و رفتاری که دستگاه خلافت با او دارد، انگار دستگاه خلافت برای خودش می‌خواهد یک وزنه‌ای در مقابل امیرالمؤمنین درست کند؛ هم خود ابن‌عباس این را می‌خواهد ظاهراً که خودش را مطرح بکند، لااقل در کنار ایشان نه در مقابل، به عنوان یک وزنهٔ علمی و دینی؛ و هم اینکه خلافت می‌خواهد او را بزرگ کند در کنار و در مقابل علی بن ابی‌طالب، تا نگاه‌ها از علی دور بشود؟

(پاسخ استاد)

درسته؛ اینکه خلافت به دنبال بزرگ کردن شخصیت‌هایی است که چهرهٔ علی بن ابی‌طالب در حاشیه و پرده قرار بگیرد، هیچ تردیدی نیست. به دو جهت هم: به هر حال خلافت، خلافت اسلامی است، توجه داشته باشیم؛ فقدان شخصیت پیامبر، این کاملاً محسوسه. شما فقدان شخصیت پیامبر را از دو تا خطبهٔ ابوبکر که در تواریخ آمده می‌توانید تشخیص بدهید، خطبهٔ اول و دوم.

تأکید اصلی ابوبکر در آغاز خلافتش این است که نشان بدهد که آقا ما پیغمبر نیستیم، حواستان باشد؛ پیغمبر صاحب علم بود، ما نیستیم؛ پیغمبر صاحب عصمت بود، ما معصوم نیستیم؛ ما یک آدم‌های عادی هستیم مثل بقیه، خطا می‌کنیم، اشتباه می‌کنیم. یعنی فقدان حضور پیامبر را در جامعهٔ اسلامی، حاکمیت باید پر کند؛ این یک.

علی بن ابی‌طالب هم یک چهرهٔ خیلی مشخص و تأثیرگذار و از این جهت قابل شاخص است، این هم باید تحت‌الشعاع قرار بگیرد؛ این هم درسته. و ابن‌عباس هم شاید از این جهت، تعریف آن‌ها، تمجید آن‌ها، یک دلالت مهمش همینه. که البته فقط ابن‌عباس نیست، دیگران را هم بزرگ کردند که در تاریخ واقعاً وقتی نگاه می‌کنی آدم می‌بیند تَهش هیچی نیست! فقط ساختن یک شخصیت را برای اینکه یک چهرهٔ علمی در آن زمان برای یک عده‌ای تعریف بکنند.

اما از این طرف، که آیا ابن‌عباس خودش را مستقلاً می‌خواهد مطرح بکند یا نکند، این را باید با تردید نگاه کرد؛ حداقل ما الان دلائل قطعی نداریم. یعنی چند تا تئوری می‌شود داد، که عرض کردم:

• یک تئوری دیگرش این است که آیا یک مأمور از ناحیهٔ علی بن ابی‌طالب است؟ چنان‌که سلمان حضورش در حاکمیت، مقداد حضورش در حاکمیت، همین عنوان را دارد دیگر. بعید نیست که ابن‌عباس به دلیل خصوصیاتش یک ارتباط نزدیکی با علی بن ابی‌طالب دارد؛ و بی‌ تردید آنچه که او به عنوان معارف قرآنی نشر داده، حرف ابن‌عباس نیست؛ و سال‌هاست که ابن‌عباس تفسیر از کجا آورده است؟

  (سؤال مخاطب: در عین حال که مستقل مطرح می‌کرده؟)

  ها! مستقلش یک بحث دیگری است؛ او بحث تقیه است. آن بحث تقیه است؛ می‌خواهم بگویم دو تا تئوری ممکن است اینجا باشد، من نمی‌خواهم تئوری شما را صددرصد نفی کنم ها.

  (مخاطب: چطور تقیه‌ای است که در حضور خلیفه می‌آید نکاتی را مطرح می‌کند که دیگران نمی‌توانستند مطرح کنند، بعد چطور در نام بردن تقیه می‌کند و بیان نمی‌کند که این‌ها را از علی گرفته است؟)

  شاید خود علی بن ابی‌طالب نمی‌خواهد! ببینید، حالا این باید تحلیل کرد واقعاً ها؛ این‌ها همه‌اش احتماله، آن زمانی روشن می‌شود که ما یک تحقیق کاملی انجام بدهیم.

یک احتمال این است که علی بن ابی‌طالب از درگیر شدن و سرشاخ شدن با خلافت پرهیز دارد؛ دلایل سیاسی هم دارد. یعنی نمی‌خواهد به عنوان یک چهرهٔ معارض و درگیر با حاکمیت مطرح بشود. شما همین الان، شما یک شخصیت نامبرداری فرض کن یک مرجع تقلید، فرض کنید علیه حاکمیت حرف بزند، یک جهت دارد؛ یک موقع یک شاگرد مثلاً آن فرد که چهرهٔ خاصی نیست، می‌رود گاهی انتقاد می‌کند، تو روزنامه مقاله می‌نویسد. مثال عرض می‌کنم برای تقریب به ذهن، من تحلیل خودم را عرض می‌کنم؛ من چهره‌ای که از ابن‌عباس می‌شناسم در این دوره، یک چهره‌ای است که نه اینکه می‌خواهد در مقابل علی بن ابی‌طالب بایستد یا خودش را مطرح بکند به یک عنوان.

قرائن زیادی وجود دارد که علی (علیه‌السلام) در پیشبرد پروژهٔ فکری و معرفتی خودشان از ابن‌عباس استفاده می‌کنند. و بعید نیست که به هر حال این کاری که ابن‌عباس می‌کند، این روایات، این حرف‌ها، در آن دوره حرف کمی نیست. زمانی که هر مخالفی سرکوب شده، حتی عده‌ای ترور شدند، طرح این مباحث خودش مهمه.

یک احتمال این است که علی بن ابی‌طالب مأمورش کرده که نگو؛ چنان‌که بسیاری از اصحاب امام صادق، امام باقر (علیهما‌السلام)، خواهیم رسید، مأمور بودند که این حرف‌ها را از ناحیهٔ ما نزنید. ما روایتش را خواهیم خواند؛ مطلب را... روایت داریم که آمده راوی از امام صادق (علیه‌السلام) گرفته، رفته نقل کرده، بعد به حضرت مراجعه کردند دیگران که فلانی در کوفه این را نقل کرد، فرمودند من این را نگفتم! بعد پیغام بهش دادند؛ گفتند من این مطلبی که گفتم برای خودت گفتم، حق نداشتی از من نقل کنی!

این شیوه می‌خواهم بگویم در تاریخ اهل‌بیت سابقه دارد؛ چنان‌که امام صادق (علیه‌السلام) مباحث را مطرح می‌کنند و خیلی از بحث‌ها به نام ایشان نیست، و هر موقع به نام حضرت می‌شود، فشارها زیاد می‌شود.

ما با دو تئوری مواجهیم؛ حالا این را بگوییم:

1. یک تئوری، همین‌طور که فرمودید، که ما بگوییم ابن‌عباس یک جوانی است، به یک منبع علمی هم بستگی دارد، شاگردِ فرض کنید یک آیت‌اللهی گوشهٔ خانه—حالا تمثیل بکنیم—یک آیت‌اللهی است فعلاً به هر دلیلی الآن در گوشهٔ خانه نشسته، صاحب علوم مختلف، منِ طلبه می‌روم کنار دست او می‌نشینم، حرف‌های او را می‌گیرم، مطالب خوب می‌آیم توی جامعه نشر می‌دهم، به نام خودم نشر می‌دهم، مصدرش هم ذکر نمی‌کنم؛ یک فرض.

2. یک فرض دوم این است که نه، آن عالِمه گفته برای اینکه روی من حساسیت نباشد، شما برو این مطالب را بگو، مهم این است که این مطالب مطرح بشود؛ بحث هم حقانیت علی بن ابی‌طالب و اهل‌بیته، مطرح کن.

این دو تا تئوری؛ در هر دو تئوری مقصود ما حاصل است. که به هر حال ابن‌عباس هر حرفی که دارد می‌زند، دعوت به علی بن ابی‌طالب، دعوت به اهل‌بیته. یعنی «ما انزل الله» که او می‌گوید، در واقع تطهیر اهل‌بیت، این‌ها معلومه؛ تطهیر اهل‌بیت که ابن‌عباس جزو اهل‌بیت نیست، به خودش هم نمی‌خواند، نمی‌گوید خلافت حق ماست، می‌گوید خلافت حق اهل‌بیته.

آنچه برای ما از نظر تاریخ کلامی مهمه—ما اصلاً بحث کلامی نمی‌کنیم، تاریخ کلامی—ما ابن‌عباس را بنا بر هر تئوری، یک شخصیت متکلم متصرف در زمان خودش می‌بینیم و فعال. حالا دیگر بحث‌های جزئی‌تر و تئوری‌های پشت سرش باید در جای خودش بحث شود. تشکر از اینکه وقت دادید.