توحید و معرفت خدای متعال - جلسه 5

معرفی خداوند در ابتدای خلقت

---

یادآوری: گفته شد ما به عنوان مخلوق، برای شناخت خالق نیازمند معرفی از سوی او هستیم و بدون داشتن معرفی از سمت خالق راه به سوی معرفت و شناخت او نخواهیم داشت. با تکیه به آیات قرآن به این نکته اشاره شد که خدا در درون ما معرفت خود را نهاده است.

امام باقر علیه السلام در ارتباط با آیه «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتیِ فَطَرَ النَّاسَ عَلَیهَا» می‌فرمایند: «فَطَرَهُم عَلی معرفةِ أنَّهُ ربُّهُم؛ آن‌ها را بر این معرفت که خدای متعال رب ایشان است خلق کرده است. بدین معنا که، همه فهمیدند صاحبشان کیست.

در ادامه حضرت می‌فرمایند: «و لو لا ذلک لم یعلموا إذا سئلوا؛ اگر این معرفی نبود، دیگر هیچ کس نمی‌دانست رب و رازقش کیست» و اگر این معرفی صورت نمی‌گرفت هیچ کس نمی‌دانست به چه کسی باید پناه ببرد!

پس دلیل دیگری که این شناخت فطری و ذاتی نسبت به خدا در وجود ما گذاشته شده است، نیازمندی و به عبارتی مخلوق بودن ماست.

معرفی خداوند در ابتدای خلقت

گفته شد که این شناخت ذاتی و فطری نسبت به خدا، در برهه ای از زمان در درون ما قرار داده شده است. حال آن موقف چه زمانی بوده است؟ چرا خاطره روشن و واضحی از آن نداریم؟ خدای متعال در سوره اعراف آیه 172 می‌فرماید:

بسم الله الرحمن الرحیم «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنیِ ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتهُمْ وَ أَشهَدَهُمْ عَلیَ أَنفُسِهِمْ.»

زمانی که خدا همه‌ی بشر و فرزندان آدم را جمع کرد و از آن‌ها شهادت خواست، پرسید «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ» آیا رب و صاحب شما من نیستم؟ همه در پاسخ گفتند «قَالُواْ بَلیَ‏». همه گفتند بله. در ادامه آیه می‌فرماید «شَهِدْنَا أَن تَقُولُواْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ» در همین جا همگی شهادت می‌دهند تا در روز قیامت نگویند «إِنَّا کُنَّا عَنْ هَاذَا غَفِلِین». ما نمی‌دانستیم رب، صاحب و خالق ما کیست!

ممکن است این سؤال مطرح شود که؛ چرا زمانی که در جواب «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ» گفته‌ایم «بله» را به خاطر نمی‌آوریم؟ در جواب باید گفت این موضوع جدیدی نیست و پیش از این برای ما این اتفاق افتاده است. به عنوان مثال هیچ یک از ما خاطرات مربوط به دو یا سه ساله بودن خود را به یاد نمی‌آوریم ولی مطمئناً چنین زمانی بر ما گذشته است. البته ائمه علیهم السلام در تبیین این آیه وجود دنیای دیگری پیش از آمدن به این دنیا را برای ما روشن کرده‌اند که در این مجال لازم نیست به آن پرداخته شود.

چه چیزی را باید به یاد داشته باشیم؟

لازم نیست برای حقائق و ادراکاتمان به دنبال زمانی برای شروع و آغاز این درک باشیم. به عنوان مثال زمان شناخت پدر و مادر مهم نیست و همچنین رابطه‌های دوستانه ای که با دوستانمان داریم، چه بسا اصلاً به خاطر نیاوریم دقیقاً در چه زمان و مکان دوستی ما با هر یک از آن‌ها آغاز شده است. «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلیَ‏» برای ما اتفاق افتاده و اثری در درون ما داشته است. مانند کودکی که دست او به یک جسم داغ برخورد کرده است و از آن روز مفهوم داغی و آسیب رسان بودن آن، در او شکل گرفته است ولو آنکه خاطره برخورد اولیه را به یاد نیاورد.