توحید و معرفت خدای متعال - جلسه 10
جایگاه آیات الهی در کسب معرفت خدا
صوت و فایل‌های این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایل‌ها، در درس‌گفتار «توحید و معرفت خدای متعال» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درسگفتاریادآوری: گفته شد که ما خود به تنهایی راهی به شناخت خدا نداریم ولی همه‌ی ما به واسطه معرفی که خدا از خود به ما انجام داده است نسبت به او آشنا هستیم. همچنین گفته شد که معرفت از شدت و ضعف برخوردار است و ثابت نیست. به دنبال پیدا کردن مواقفی بودیم که معرفت در آن افزایش می‌یابد. گفته شد که یکی از این مواقف هنگام بلا و مصیبت است و در چنین مواقعی آدمی خود را به خدا نزدیک تر احساس می‌کند و به او پناه می‌برد. دیدیم انتخاب و اختیار بلا برای رسیدن به معرفت الهی نه از لحاظ عقل و نه از لحاظ شرع جایز نیست. در ادامه بررسی‌ها دیدیم موقف دیگری که این نزدیکی به معرفت نسبت به خدا را در ما بر می‌انگیزد به هنگام دعاست.
آیات خداوند متعال، یکی دیگر از مواقف فعال شدن معرفت الله
یکی از لغاتی که بسیار در قرآن به آن اشاره شده است لغت «آیه» است که به صورت جمع نیز بیان شده است (آیات). آیه در لغت به معنای نشانه است. نشانه به این معناست که فرد با مشاهده آن بی درنگ متوجه صاحب نشان می‌شود. به عنوان مثال تابلوهای مربوط به علائم راهنمایی و رانندگی را به خاطر بیاورید؛ شما در هنگام رانندگی با مشاهده هریک از آن‌ها به سرعت مفهوم آن در ذهنتان تداعی می‌شود، به عبارت دیگر با دیدن آن خود تابلو در معرض توجه شما قرار نمی‌گیرد. خداوند نیز در این دنیا آیاتی قرار داده است که با مواجه با آن‌ها بلافاصله متذکر وجود او می‌شویم. و در واقع یکی دیگر از مواقف معرف خدای متعال مواجه شدن و برخورد با آیات و نشانه‌های خداست.
مشخصه آیات الهی
با توجه به آن چه بیان شد آیه می‌بایست موضوعی باشد که با دیدن آن بلافاصله به یاد صاحب آن افتاده و به او متذکر شویم. یکی دیگر از مصادیق آیات الهی معجزاتی است که پیامبران برای اقوام و مردمان خود ارائه می‌کردند تا الهی بودنشان برای ایشان به اثبات در آید زیرا اگر که آیه ای با خود به همراه نداشتند دیگر هر کسی می‌توانست به راحتی ادعای پیامبری کند. البته در طول تاریخ کسانی بوده‌اند که به اسم آیه موضوعاتی را به مردم ارائه کرده‌اند ولی تفاوت در این بوده است که مردم با دیدن آن موضوعات نسبت به آن فرد دلبسته و مرید شده‌اند نه اینکه خدا را به یاد بیاورند و در معرفت الهی آن‌ها اتفاقی صورت بگیرد.
در داستان حضرت موسی (علیه السلام) در قرآن می‌خوانیم که در تقابل آن حضرت با ساحران زمانی که عصای ایشان به اژدها بدل می‌شود بلافاصله و بی درنگ ساحران به سجده در می‌آیند و آن نه به خاطر خودنمایی موسی (علیه السلام) است بلکه آن‌ها که خود ساحر هستند با دیدن این نشانه به وضوح خدا را متذکر شدند و قرآن می‌فرماید به محض اینکه موسی (علیه السلام) آیه خدا را آشکار می‌کند ساحران به سجده می افتند و می گویند «قالوا آمنا بربّ العالمین رب موسی و هارون.»
به موارد دیگری از آیات الهی که قرآن به آن‌ها اشاره کرده نیز می‌توان اشاره کرد؛ در سوره یونس آیه 67 خدای متعال می‌فرمایند:
«هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الَّیْلَ لِتَسْکُنُواْ فِیهِ وَ النَّهَارَ مُبْصِرًا»
او کسی است که برای شما شب را قرار داد که در آن آرامش بیابید و در روشنی روز به کار و تلاش بپردازید.
و در ادامه می‌فرماید: «إِنَّ فیِ ذَالِکَ لاَیَاتٍ»
یا در سوره نحل آیه 12 می‌فرماید:
«وَ سَخَّرَ لَکُمُ الَّیْلَ وَ النَّهَارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّرَاتُ بِأَمْرِهِ إِنَّ فیِ ذَالِکَ لاَیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُون.»
یکی از سوره‌هایی که این قبیل آیات در آن به وفور و در کنار هم بیان شده است سوره روم است. در سوره روم از آیه 19 به بعد خدای متعال می‌فرمایند:
«وَ مِنْ ءَایَاتِهِ أَنْ خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُون»
و از نشانه‌های خدا این است که از خاک آفریده شده‌اید و سپس پراکنده شدید.
«وَ مِنْ ءَایَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکمُ مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْکُنُواْ إِلَیْهَا وَ جَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّةً وَ رَحْمَه»
از نشانه خدا این است که خدا از جنس خودتان برای شما زوج انتخاب کرد که در بودن با او آرامش پیدا می‌کنید و بین شما مودت و رحمت قرار داد.
در آیه بعد می‌فرماید:
«وَ مِنْ ءَایَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلَافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوَانِکمُ»
خلق آسمان‌ها و زمین و اختلاف زبان‌ها و رنگ‌های شماست.
«وَ مِنْ ءَایَاتِهِ مَنَامُکمُ بِالَّیْلِ وَ النهَارِ وَ ابْتِغَاؤُکُم مِّن فَضْلِه»، «وَ مِنْ ءَایَاتِهِ یُرِیکُمُ الْبرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا.»
شرط توجه به آیات الهی
ممکن است در ذهن این سؤال ایجاد شود که در بسیاری از این موارد که قرآن به آن‌ها تعبیر آیه را اطلاق کرده است ما احساس ویژه ای نداریم و به عبارت بهتر تا به حال به آیتیت آن‌ها پی نبرده‌ایم! در جواب باید گفت که با بازخوانی مجدد این آیات به نکته ای پی می‌بریم و آن این است که در هر کدام از آن‌ها شرطی نهفته است؛ مثلا در سوره یونس آیه 67 خداوند فرمود که «هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الَّیْلَ لِتَسْکُنُواْ فِیهِ وَ النَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فیِ ذَالِکَ لاَیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَسْمَعُون» برای گروهی که گوش می‌دهند. و یا در سوره روم فرمود «ان فی ذلک لآیات لقوم یتفکرون» و در آیه بعد «للعالمین» یا در آیه بعد «لقوم یسمعون» یا در آیه بعد «لقوم یعقلون» یا در آیات دیگر می‌فرماید «و فی الارض آیات للموقنین» در زمین نشانه‌های بسیاری است برای آن‌ها که اهل یقین‌اند. «و فی انفسکم» در جانتان نیز نشانه هاییست. «أفلاتبصرون» نمی‌بینید؟
قرآن کریم به روشنی بیان می کند که لازمه دریافت کردن ویژگی آیتیت چه خصوصیاتی است و تا ما به آن‌ها مجهز نشویم از این درک بی بهره هستیم. به عنوان مثال در محیط زندگی ما بسیاری از امواج از قبیل رادیو، تلفن همراه، تلویزیون و … وجود دارد ولی ما هیچ یک از آن‌ها را نمی‌توانیم با چشم مشاهده کنیم و لازمه آن این است که وسیله ای نظیر تلفن همراه، رادیو، تلویزیون و … را داشته باشیم تا بتوانیم آن امواج را دریافت کنیم و از آن بهره ببریم.
نکته دیگری که می‌بایست به آن اشاره کرد این است که قرآنی که از آن برای تبیین آیات الهی استفاده کردیم خودش را سراسر آیه الهی معرفی می‌کند و به همین دلیل است که جملات آن را آیه می‌نامیم. ولی به دلیل عدم تجهیز خود برای درک آن از درک این آیات به صورت همان ویژگی‌های نشانه که پیش تر بدان اشاره شد بی بهره هستیم.