توحید در معارف اهل بیت - جلسه 15
- موضوع جلسه: آموزه امر بین الامرین؛ نفی جبر و تفویض در روایات و جمع مشیت الهی با مشیت انسان در تک‌تک افعال اختیاری.
- یادآوری بداء: دو اشکال مخالفان (جهل در علم خدا و تغییر در ذات) و پاسخ آن بر پایه مراتب فعل الهی؛ نقد تفسیر متکلمان امامیه که بداء را به پایان امد برگرداندند.
- جبر و تفویض در تاریخ تفکر: جبرگرایان افعال را «خَلْقُ الْأَعْمَالِ» و فعل خدا دانستند و تفویض‌گرایان کار را یکسره به انسان واگذار کردند؛ شعار اهل بیت (ع): «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ».
- روایت یونس بن عبدالرحمن «عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ» از امام باقر و امام صادق (ع)
- نفی جبر به رحمت خدا: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْحَمُ بِخَلْقِهِ أَنْ یُجْبِرَ خَلْقَهُ عَلَی الذُّنُوبِ ثُمَّ یُعَذِّبَهُمْ عَلَیْهَا».
- نفی تفویض به عزت خدا: «أَعَزُّ مِنْ أَنْ یُرِیدَ أَمْراً فَلَا یَکُونُ».
- منزله سوم: «هَلْ بَیْنَ الْجَبْرِ وَ الْقَدَرِ مَنْزِلَةٌ ثَالِثَةٌ؟» و پاسخ «نَعَمْ، أَوْسَعُ مِمَّا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ»؛ جبر و قدر نقیض هم نیستند.
- شمول مراتب فعل الهی بر افعال اختیاری: باب کافی «مَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا بِسَبْعَةٍ»؛ قرآن به گفتن «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» فرمان داده، یعنی مشروط کردن فعل خود به مشیت خدا، نه «بِإِذْنِ اللَّهِ» که در عرف عربی رایج است؛ متکلمان از قرن چهارم به پیروی معتزله مشیت و تقدیر خدا در فعل انسان را نپذیرفتند.
- پرسش و پاسخ درباره اراده الهی: اراده در خدا حالت نفسانی نیست؛ «عِلْمُ اللَّهِ وَ مَشِیَّتُهُ مُخْتَلِفَانِ» و «الْمَشِیَّةُ مُحْدَثَةٌ»؛ علم ذاتی تغییر نمی‌کند اما مشیت تغییر می‌کند.
- اشکال اصلی: چگونه فعل با حریت کامل انسان انجام می‌شود و در همان حال در سلطنت خداست؟ هیچ مکتب بشری مسئله جبر و اختیار را حل نکرده و این منزله را «لَا یَعْلَمُهَا إِلَّا الْعَالِمُ أَوْ مَنْ عَلَّمَهُ إِیَّاهُ الْعَالِمُ».
- روایت امام صادق (ع) در «بَابُ نَفْیِ الْجَبْرِ وَ التَّفْوِیضِ» توحید صدوق: «إِنَّ النَّاسَ فِی الْقَدَرِ عَلَی ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ»:
- جبری: «فَهَذَا قَدْ ظَلَمَ اللَّهَ فِی حُکْمِهِ فَهُوَ کَافِرٌ».
- تفویضی: «فَهَذَا قَدْ أَوْهَنَ اللَّهَ فِی سُلْطَانِهِ».
- قائل به امر بین الامرین: «وَ إِذَا أَحْسَنَ حَمِدَ اللَّهَ، وَ إِذَا أَسَاءَ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ»؛ «فَهَذَا مُسْلِمٌ بَالِغٌ».
- پرسش از معنای کفر در این روایات: کفر مراتب دارد (کفر نعمت و کفر ایمان) و کفر ایمان نیز مراتبی دارد: انکار خدا، شرک در ذات، شرک در صفات و شرک در افعال؛ کفر یعنی پوشاندن بخشی از حقیقت و جبر و تفویض حقیقت نظام افعال الهی را می‌پوشانند.
- جمع دو مشیت در قرآن: «فَمَنْ شَاءَ ذَکَرَهُ» و «وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ»؛ حدود ده آیه هر دو مشیت را در یک جا آورده‌اند؛ فعل وقتی واقع می‌شود که دو مشیت جمع شوند، در معصیت نیز.
- شبهه‌ها
- آیا واگذاری به اراده خود خدا با عزت او منافات دارد؟ ممتنع نیست، اما یعنی کناره‌گیری خدا از سلطنت خود؛ تمثیل پدری که پولی به فرزند می‌دهد و یا کنار می‌رود (تفویض) یا هر لحظه می‌تواند جلوی خرید نادرست را بگیرد (امر بین الامرین)؛ نمونه حضرت ابراهیم (ع) که تا آخرین لحظه با اختیار کامل خنجر را بر گلوی فرزند کشید و چون خدا نخواست بریده نشد.
- نقد تفسیر «بعضی افعال جبری و بعضی اختیاری»: هر دو اشکال را با هم دارد؛ نفس کشیدن و ضربان قلب اصلاً فعل اختیاری نیستند و قاعده درباره تک‌تک افعال اختیاری است.
- شبهه معتزله «تَوَارُدُ الْإِرَادَتَیْنِ عَلَی مَوْرِدٍ وَاحِدٍ مُحَالٌ» و نقد پاسخ خواجه نصیر که اراده قوی‌تر غالب می‌شود؛ این نصف جواب است و به جبر یا تفویض می‌انجامد. تفصیل منزله سوم در جلسه‌های بعد.
صوت و فایل‌های این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایل‌ها، در درس‌گفتار «توحید در معارف اهل بیت» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درسگفتارآغاز سخن و یادآوری کلیات بحث نظام افعال الهی
أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ (صلوات حضار: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ)، سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفَ.
خب، بحث ما در باب آموزه توحید در معارف اهل بیت (علیهم السلام) بود. مباحث مربوط به توحید ذات و صفات را بحث کردیم و رسیدیم به بحث توحید افعالی یا نظام افعال الهی در مکتب قرآن و سنت.
اجمال بحثمان را چون مقداری فاصله شد سریع اشاره می‌کنم؛ حالا عزیزانی اگر نبودند دست‌کم حالا همه این چهارده جلسه را گوش بدهند چون مؤثر است در بحثمان، و حداقل این است که برای اینکه این بحث روشن بشود، از جلسه سیزدهم تقریباً این بحث را جمع‌بندی کردیم، وارد جزئیات شدیم؛ لااقل آن را گوش بدهیم - سیزده و چهارده - که من دیگر لازم نباشد در اینجا زیاد توضیح بدهم و ادامه بحث را در اینجا خواهیم داشت.
مرور اجمالی اصول پنج‌گانه فاعلیت الهی و فروع مترتب بر آن
اجمالاً بحث گذشته‌مان این بود که گفتیم در باب نظام افعال الهی، پنج اصل کلی در کتاب و سنت مطرح شده؛ اینکه خداوند متعال در اراده و مشیت خودش نسبت به عالم چگونه عمل می‌کند و اساساً نسبت میان خداوند و خلق چیست، گفتیم ما پنج اصل مهم و اساسی را استنباط می‌کنیم و به دست می‌آوریم که اشاره شد: یکی اینکه حالا علم غیر از مشیت است، مشیت حادث است؛ بعد گفتیم خود نظام مشیت الهی از مشیت، اراده، تقدیر، قضا می‌گذرد. این پنج تا اصل را به تفصیل توضیح دادیم، در جلسه سیزدهم هم این را تکرار کردیم و گفتیم مبتنی بر این پنج اصل، یک سری از مبانی فکری و اعتقادی که از دشواری‌های تفکر انسان در طول تاریخ بوده، بر این مبانی قابل حل و فصل است؛ و حتی ادعا کردیم که بسیاری از این موارد - اگر نگوییم تمام این موارد - تنها از طریق همین مبانی قابل حل است و بنا بر مبانی سایر فلاسفه یا متکلمانی که با این مبانی همراه نیستند، این اندیشه‌ها قابل اثبات و قابل حل و فصل نیست.
یادآوری فرع اول: مسئله «بداء» و نقد رویکرد متکلمان
اولین مسئله‌ای را که متفرع کردیم بر آن پنج اصل چه بود؟ مسئله «بداء» بود؛ که یک جلسه را به آن پرداختیم که اساساً بداء چیست، دیگران در باب بداء چه گفتند و نظریه اهل بیت (علیهم السلام) چیست. این را هم اشاره کردیم که حتی در مسئله بداء، متکلمان غیر امامیه که کاملاً ما را متهم کردند؛ در طول تاریخ معتزله، اشاعره، اهل حدیث، شیعه را متهم کردند که قائل به بداء است و بداء هم دو اشکال اساسی دارد که حتی از این طریق ما را متهم به کفر هم کردند. آن چه بود؟
۱. یکی جهل در علم خداوند است: می‌گفتند اگر خداوند بداء دارد، یعنی قبلاً نمی‌داند، بعداً چیست؟ آشکار می‌شود؛ «بَدَا لَهُ» اینکه این کار را بکند، خب این «بَدَا لَهُ»، «ظَهَرَ لَهُ» یعنی قبلاً ظاهر نبود.
۲. اشکال دوم این بود که بداء در فعل خداوند مستلزم چه می‌شود؟ تغییر در ذات می‌شود: وقتی خداوند قبلاً اراده‌ای داشته، تقدیری داشته، الآن می‌آید تقدیرش را عوض می‌کند و اراده جدید می‌کند، یعنی دارد ذاتش تغییر می‌کند دیگر؛ یعنی قبلاً به گونه‌ای بود و الآن به گونه دیگر.
خب، بنابراین دو تا ادعا، گفتند شیعه - شیعه امامیه - چون معتقد به بداء است، پس حکمش کفر است. پاسخ دادیم که بداء بنا بر مبانی اهل بیت (علیهم السلام) - این را به تفصیل صحبت کردیم - تغییر در ذات نیست، تغییر در علم ذاتی حق تعالی نیست، بلکه تغییر در چیست؟ در اراده و مشیت و تقدیر است؛ و تقدیر و مشیت الهی هم فعل حق تعالی است و تغییر در فعل حق تعالی مستلزم تغییر در ذات نیست. این را به اجمال گفتیم، البته تفصیل بحث بداء ان‌شاءالله در یک دوره پیشرفته اگر توفیقی حاصل شد، حداقل سه چهار جلسه باید بحث کنیم تا ابعاد این مسئله حل بشود.
حتی گفتیم مسئله بداء آن‌قدر برای عده‌ای غامض شده که حتی متکلمان امامیه از قرن سوم و چهارم - از بعد از عصر حضور تا امروز - یک‌جوری بداء را خواستند انکار کنند، توجیه کنند. چه گفتند؟ توضیح دادیم که گفتند بداء مثل چیست؟ مثل نسخ است. خب؟ همان‌طوری که در نسخ هیچ‌گونه تغییری در حکم‌الله نیست، در بداء هم هیچ تغییری در فعل الهی نیست؛ خداوند متعال از قبل چیزی را مقدر کرده است، برای ما ظاهر نکرده. در بداء می‌گفتیم چه؟ می‌گفتیم یک نفر عمرش مثلاً پنجاه سال تقدیر شده، صدقه می‌دهد، ده سال به عمرش اضافه می‌شود؛ خب؟ یک بیماری لاعلاج گرفته و قرار است در این بیماری فوت کند، با صدقه خداوند این قضا را برمی‌دارد: «الدُّعَاءُ یَرُدُّ الْقَضَاءَ وَ لَوْ أُبْرِمَ إِبْرَاماً»؛ با دعا قضای خدا برداشته می‌شود. حتی این متکلمان امامی برای اینکه توجیه کنند و از زیر بار آن اتهام دربیایند، گفتند نه آقا، ما نگفتیم بداء تغییر در فعل خداست، تغییر در علم خداست؛ این فقط بر ما ظاهر نیست! خدا از روز اول همان شصت سال را تقدیر کرده بود، الآن هم شصت سال است، اما چون ما نمی‌دانستیم فکر می‌کردیم که الآن این فرد پنجاه سالگی می‌میرد.
گفتیم این درست نیست و مبانی اهل بیت (علیهم السلام) نه؛ تقدیر و مشیت خدا در مرتبه فعل خدا به همان پنجاه سال تعلق می‌گیرد و این تقدیر هست؛ وقتی که دعا می‌کند - آن هم باز به مشیت خدا - به رأی و اراده خداوند تغییر می‌کند و واقعاً تغییر در تقدیر است و روایات و بیانات قرآن هم در این باب فراوان است. این اولین بحثی بود و اولین نکته‌ای بود که ما بر آن پنج اصل مترتب کردیم.
فرع دوم: مسئله «جبر و اختیار» و قاعده «أمر بین الأمرین»
دومین نکته‌ای که مترتب شد و بحثی که مترتب شد، مسئله چه بود؟ جبر و اختیار بود. گفتیم متفکران بشری - اعم از متفکران مسلمان و غیرمسلمان - در طول تاریخ یا جبری شدند یا تفویضی. این را هم باز در یک جلسه مباحثش مطرح شد، امروز می‌خواهیم این را ادامه بدهیم، ابعاد دیگرش را توضیح بدهیم.
۱. تبیین دیدگاه دوگانه «جبر» و «تفویض» در طول تاریخ تفکر بشری
متفکران بشری یا گفتند انسان اصلاً فعل اختیاری ندارد و هر فعلی انجام می‌دهد فعل خداست، خلق خداست - تعبیر می‌کردند می‌گفتند «خَلْقُ الْأَعْمَالِ»؛ اهل حدیث، اشاعره، ماتریدیه این‌ها همین را قائل‌اند دیگر -. معتقدند که هر فعلی ما انجام می‌دهیم، حتی فعل نماز، حتی فعل معصیت، زنا، شرب خمر، همه این‌ها فعل‌الله است. می‌گفتند: «هُوَ فِعْلُ اللَّهِ»، مثلاً «الْأَفْعَالُ فِعْلُ اللَّهِ وَ هُوَ فِعْلُنَا». خب؟ این حرکت ما فعل خداست، نهایت به ما منسوب می‌شود. این افعال را خدا خلق می‌کند برای ما، در ما خلق می‌کند؛ و الا ما فاعل حقیقی صلات نیستیم. این دستی که من حرکت می‌دهم، من نیستم که دست را حرکت می‌دهم؛ خدا این حرکت را در من ایجاد می‌کند. این قول به جبر بود.
نقطه مقابل، قول به چه بود؟ تفویض بود. تفویض چه می‌گفت؟ (حضار: به ما واگذار شده). می‌گفت به ما واگذار شده؛ خداوند متعال اراده و اختیار به ما داده، ما از روی قدرت خودمان - در فعل اختیاری - از روی قدرت خودمان هر آنچه را که بخواهیم انجام می‌دهیم. آیا خدا در این فعلی که ما انجام می‌دهیم دخالتی دارد؟ نه، هرگز! اگر خدا بخواهد دخالت کند در فعل نماز من یا در فعل شرب خمر، معصیت، معنایش این است که ما این را باید به خدا منسوب کنیم؛ اگر به خدا منسوب شد دیگر فعل ما نیست، جبر می‌شود. این‌ها برای اینکه از جبر فرار کنند، قول به چه گفتند؟ تفویض.
در مقابل این دو قول، گفتیم اهل بیت (علیهم السلام) شعار اساسی و بنیادی‌شان این بوده که: «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ».
۲. تبیین روایی بطلان جبر و تفویض بر اساس رحمت و عزت الهی
یک روایتی را خواندیم - از روایات قبل را فقط می‌خوانم، بقیه‌اش را جلسه قبل خواندیم، توضیح دادیم - این روایت خیلی روایت جالبی است. این روایت از یونس بن عبدالرحمن است؛ مرحوم کلینی نقل کرده‌اند «عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ»، مرحوم صدوق هم در توحید نقل می‌کنند «عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ». یونس بن عبدالرحمن از صحابی فراوانی از صحابه امامیه اهل بیت (علیهم السلام) نقل کرده‌اند «عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیهما السلام)». راوی دارد یک مجموعه روایت را در یک روایت برای ما گزارش می‌دهد. خب دوستان می‌دانند این رسم بوده در نقل حدیث که گاهی راوی‌ها می‌آمدند جمع بین روایات می‌کردند؛ یعنی به جای اینکه ده تا روایت، بیست تا روایت نقل کنند، آن‌هایی که مضمون مشترک - عین عبارت مشترک - دارد، این‌جوری نقلش می‌کردند. یونس بن عبدالرحمن از فراوان اصحاب این را نقل کرده بوده؛ آن هم هم اصحاب از امام باقر (علیه السلام) نقل کرده‌اند هم از امام صادق (علیه السلام). این راوی آمده همه روایات را در یک روایت جمع کرده که آقای یونس بن عبدالرحمن «عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ» از تعداد زیادی از صحابه امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) از این دو بزرگوار این مطلب را نقل کرده‌اند که چه؟ «قَالَا»: که این دو بزرگوار می‌فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْحَمُ بِخَلْقِهِ أَنْ یُجْبِرَ خَلْقَهُ عَلَی الذُّنُوبِ ثُمَّ یُعَذِّبَهُمْ عَلَیْهَا». خداوند متعال رحیم‌تر است نسبت به خلقش که اول بیاید خلقش را مجبور بکند به یک فعلی - فعل اختیاری دارد انجام می‌دهد، معصیت می‌کند، آقا بگوییم این فعل خداست؛ مجبره این را می‌گویند دیگر - خب، خدا رحیم‌تر از این است که یک کسی را مجبور به یک معصیتی بکند، بعد بیاید به آن عذاب هم بکند! به او اجبار کند فعل طاعت را، ثواب هم به او بدهد! خب، این از یک طرف که باطل است.
«وَ اللَّهُ» - از آن طرف - «أَعَزُّ مِنْ أَنْ یُرِیدَ أَمْراً فَلَا یَکُونُ». خدا عزیزتر و مسلط‌تر است در سلطنتش که چیزی را اراده بکند و نشود! فرض کنید بنده‌ای می‌خواهد برود یک کسی را بکشد؛ خداوند متعال فعلاً مقدر کرده این فرد بماند، این نباید بمیرد. نظام حساب و کتاب الهی اقتضا می‌کند که این آقا باید چیست؟ زنده باشد. به بنده و شما قدرت داده‌اند، ما هم اراده می‌کنیم برویم بکشیم؛ خب، خدا نمی‌خواهد بکشیم، اراده می‌کند که این کشته نشود. بنا بر نظریه تفویض، خدا اراده می‌کند کشته نشدن را، این فرد اراده می‌کند چیست؟ کشته شدن را. این لازمه‌اش این است که خدا از عزت بیفتد! بنا بر نظریه تفویض باید چه باشد؟ اراده این خلق مؤثر بشود و این کشته بشود؛ خدا نمی‌خواهد کشته بشود. سؤال: در حوزه فعل اختیاری انسان، ممکن است که خداوند چیزی را بخواهد و نشود؟ اگر نباشد که خدا عزیز نیست؛ خدا در سلطنت خودش مغلوب است به تعبیر روایت. مغلوب کیست؟ مغلوب یک بنده‌ای که او را خلق کرده، به او هم قدرت داده. اگر شما بگویید نه، عزت خدا اقتضا می‌کند که خدا هر جایی اراده کرد - اراده کرد این کشته نشود، نباید کشته بشود - هر چه بنده بخواهد، تقدیر خدا این است که حالا مثلاً صدام حسین باشد؛ خب؟ همه عالم هم دست به دست هم می‌دهند، تقدیر خداست. تقدیر خدا این است که شیطان در اینجا این شیطنتش را اعمال بکند به دلیل حکمتی که دارد. اگر قرار باشد اراده به ما تفویض شده است و ما هر کاری بخواهیم بکنیم در حیطه اراده‌مان، یعنی در حوزه اختیارات ما خدا دیگر سلطنتی ندارد! خدا از سلطنتش در حوزه فعل اختیاری انسان پایین می‌آید؛ خدا سلطنتش را به بنده‌اش تفویض کرده. تفویض یعنی این؛ واگذار کرده! مثل این است که یک پادشاهی یک کسی را امیر یک ایالتی قرار بدهد، آن امیر هر کاری بخواهد بکند، پادشاه هم هیچ کاری نتواند انجام بدهد؛ بله، تنها کاری که می‌تواند انجام بدهد او را عزلش کند! بنا بر نظریه تفویض، خداوند قدرت را می‌دهد به عبد، عبد هم تا مادامی که قدرت دارد هر کاری بخواهد انجام می‌دهد، تفویض شده؛ بله، اگر یک جا خدا نخواست فقط باید قدرت را از او بگیرد، اما نمی‌تواند در فعلش بگوید آقا این فعل انجام بشود، آن فعل انجام نشود. تفویض باطل است به دلیل اینکه خداوند عزیز است؛ خدا در سلطنت خودش مقهور و مغلوب کسی نیست.
خب، وقتی که این دو تا مطلب را امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) می‌فرمودند، «سُئِلَا» - راوی می‌گوید: می‌گوید در همان‌جا از ایشان سؤال می‌شد - که: «هَلْ بَیْنَ الْجَبْرِ وَ الْقَدَرِ مَنْزِلَةٌ ثَالِثَةٌ؟» آیا اصلاً بین جبر و قدر - گفتیم قدر در اینجا یعنی تفویض - بین جبر و قدر منزله سومی اصلاً وجود دارد؟ اصلاً فرضی می‌شود؟ آقا یا جبر است که من به الزام خدا انجام می‌دهم، اگر جبر نیست یعنی کار به عهده من است دیگر، من باید انجام بدهم! «هَلْ بَیْنَ الْجَبْرِ وَ الْقَدَرِ مَنْزِلَةٌ ثَالِثَةٌ؟» ائمه (علیهم السلام) می‌فرمودند: «نَعَمْ، أَوْسَعُ مِمَّا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ». بله، بین جبر و قدر فرض‌ها و احتمالاتی است وسیع‌تر از فاصله بین زمین و آسمان. اجمالش فعلاً این، یعنی اینکه اشتباه نکنید؛ جبر و قدر نقیضین نیستند، جبر و قدر عدم و ملکه نیستند؛ فروض دیگری غیر از جبر و قدر مطرح است. و در دستگاه معرفتی اهل بیت (علیهم السلام) این منزله ثالثه - امر بین الامرین - نظر اصلی است: نه جبر است که بگوییم فعل ما فعل خداست، نه قدر و تفویض است که بگوییم ما فعل را انجام می‌دهیم و خدا در این فعل هیچ دخالتی نمی‌کند، هیچ نقشی ندارد؛ این هم نیست. نه؛ هم اختیار است - ببینید امر بین الامرین یعنی این، که امروز می‌خواهیم بپردازیم ابعادش را بررسی کنیم - هم اختیار است: انسان از روی مسئولیت و قدرت کار را انجام می‌دهد، فعل به انسان منسوب می‌شود و انسان هم در مقابل فعل پاسخگو است؛ یعنی می‌توان آن را مورد پرسش قرار داد، ثواب داد یا عقاب کرد؛ این از یک طرف، پس «لَا جَبْرَ». تفویض هم نیست: خدا در تک‌تک افعالی که انسان انجام می‌دهد اراده و مشیت دارد. تا اراده خدا نباشد نسبت به فعلی در عالم، آن فعل انجام نمی‌شود. اگر عبد چیزی را بخواهد، خدا نخواهد، آن فعل تحقق پیدا نمی‌کند؛ بالعکس، عبد می‌خواهد، خدا هم اراده می‌کند، فعل تحقق پیدا می‌کند.
۳. شمول مراحل هفت‌گانه فعل الهی بر افعال اختیاری و تفاوت «ان شاء الله» با «باذن الله»
حالا یک روایت دیگری هم قبلاً خواندیم، این روایت یک معنا را دقیق‌تر از این روایت قبل حداقل برای ما روشن‌تر بیان می‌کند. آن کدام قسمت است؟ آن قسمتی که نشان می‌دهد خداوند در تمام آنچه که در عالم اتفاق می‌افتد، اراده و مشیت و تقدیر دارد؛ همه! هر چه در عالم اتفاق می‌افتد خدا نسبت به او علم دارد و نسبت به او مشیت دارد؛ تا مادامی که مشیت خدا نباشد هیچ فعلی از هیچ‌کسی صادر نمی‌شود. قبلاً یک مجموعه روایت خواندیم، ارجاع دادیم به باب کافی که عنوان باب مرحوم کلینی این بود که: «مَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا بِسَبْعَةٍ». هیچ چیزی در آسمان و زمین تحقق پیدا نمی‌کند مگر که هفت مرحله فعل الهی در او اتفاق بیفتد: «شَاءَ وَ أَرَادَ وَ قَدَّرَ وَ قَضَی» - همه این‌ها - «وَ کِتَابٍ وَ أَجَلٍ»، بعدش امضا. هیچ فعلی نیست از افعال ما مگر که خداوند نسبت به او مشیت کند. اگر مشیت خدا نباشد، اگر تقدیر خدا نباشد، آن فعل تحقق پیدا نمی‌کند.
عرض کردم اینکه در قرآن کریم می‌فرماید هر کاری را که می‌خواهید انجام بدهید بگویید چه؟ «إِنْ شَاءَ اللَّهُ». بله، «إِنْ شَاءَ اللَّهُ». الآن البته - حالا در پرانتز عرض کنم - در ادبیات عربی، در عرف عربی نمی‌گویند ماشاءالله [یا ان‌شاءالله]، می‌گویند «بِإِذْنِ اللَّهِ»، خب؟ این به نظرم غلط است. غلط نه به معنای اینکه کلاً نادرست است؛ قرآن نگفته بگویید «بِإِذْنِ اللَّهِ»، بگویید «إِنْ شَاءَ اللَّهُ»! آقا فردا ساعت هفت ان‌شاءالله تشریف می‌آورید؟ بگویید «إِنْ شَاءَ اللَّهُ». «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» یعنی مشروط می‌کنیم فعل اختیاری خودمان را به مشیت خدا. خب؟ اگر خدا بخواهد این تحقق پیدا می‌کند. بله، من اراده می‌کنم، جبر نیست؛ من باید تلاشم را بکنم، برنامه‌ریزی بکنم، همه مقدمات را فراهم کنم، اما اگر - بنا بر نظریه امر بین الامرین - من اراده می‌کنم («لَا جَبْرَ»)، اما اگر خداوند نخواهد، با همه مقدماتی که من فراهم می‌کنم آخر این فعل انجام نمی‌شود.
(پرسش یکی از حضار: بِإِذْنِ اللَّهِ چرا غلط است؟)
حالا عرض می‌کنم. این یک بحثی بود در تاریخ کلام که متکلمان - یک اشاره‌ای در جلسات قبل کردم - که از نظر متکلمان، حتی متکلمان امامیه، این مراتب مشیت، اراده، تقدیر مورد قبول نیست. این را من توضیح بدهم. (به یکی از واردشوندگان: سلام علیکم). دوستان نگاه کنند از کتب عرض شود مرحوم شیخ مفید به این سو - دوران حضور نه؛ اصحاب دوران حضور نشان دادیم که کاملاً این بحث را قبول داشتند که خداوند متعال نسبت به تمام امور و از جمله فعل انسان هم مشیت می‌کند، توضیح دادیم این‌ها یعنی چه، اراده می‌کند، بعد او را تقدیر می‌کند تا فعل تحقق پیدا کند -. یکی از این مراتب هم البته «اذن» است آن آخر: «وَ إِذْنٍ وَ کِتَابٍ وَ أَجَلٍ»، خب؟ اما از نظر متکلمان ما از قرن چهارم به بعد، خداوند در مورد فعل ما مشیت و اراده و تقدیر ندارد! این حرف، حرف معتزله بود. معتزلی‌ها معتقد بودند اگر شما گفتید خدا در مورد فعل ما تقدیر می‌کند، می‌شود جبر! خدا از قبل مشخص کرده که من این ساعت بیایم اینجا و این حرف را بزنم، این چطوری از تویش اختیار درمی‌آید؟ اگر شما بگویید مشیت و تقدیر سابق وجود دارد، تمام افعال ما می‌شود افعال جبری. چون چنین شبهه‌ای بود، بزرگان از متکلمان ما گفتند نمی‌گوییم خدا اراده و مشیت و تقدیر دارد، می‌گوییم خدا «اذن» می‌دهد؛ فقط اذن! گفتیم هفت مرتبه می‌خواهد: مشیت، اراده، تقدیر، قضا، خب؟ بعد اجل، اذن؛ یک اذن مرتبه آخر است. مراتب اول به نظرشان می‌رسید اگر بخواهیم بگوییم شبهه می‌شود؛ چه بگوییم؟ فقط بگوییم خدا اذن می‌دهد. اذن هم یعنی چه؟ یعنی جلوگیری نمی‌کند! یعنی قدرت را از ما نمی‌گیرد، و الا اینکه بخواهیم بگوییم تک‌تک افعال ما اراده و مشیت دارند، این مستلزم جبر است. این را حالا داشته باشیم. ببینید این در ادبیات ما از «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» که دستور اصلی قرآن کریم است و روایات اهل بیت (علیهم السلام) فراوان دارد که اگر مشیت خدا نباشد، اگر تقدیر خدا نباشد شما چشم نمی‌توانید به هم بزنید، از زمین بلند نمی‌توانید بشوید؛ خب این را احساس کردیم که شبهه، شبهه جبر است؛ اگر این‌جوری بگویید دیگر جبر است دیگر، اصلاً این اختیار نیست. برای اینکه بیاییم اختیار را حل کنیم، مشیت خدا را در فعل اختیاری چیست؟ حذف کردیم؛ گفتیم دیگر خداوند در فعل ما مشیت و تقدیر ندارد. حالا این در پرانتز بسته، این در جای خودش باید مفصل بحث بشود.
حرف چیست؟ حرف اهل بیت (علیهم السلام) در اینجا این است که امر دائر ما بین یا جبر است - که عده‌ای قائل شدند - یا اینکه بگوییم جبر نیست، خدا واگذار کرده است در حوزه فعل اختیاری، می‌شود تفویض؛ ما معتقدیم بین جبر و تفویض احتمالات و فروض فراوانی است و اتفاقاً حق هم در مسئله همین‌هاست؛ نظر اهل بیت (علیهم السلام)، حق همین است. خب نکته‌ای بود بفرمایید شما.
۴. پرسش و پاسخ درباره حقیقت اراده الهی و تفاوت لوح محو و اثبات با علم ذاتی
(پرسش یکی از حضار: استاد، اراده را در خدا و بشر یک معنا می‌گیرید؟ به چه معنا یک معنا؟ اراده یعنی همان حالت نفسانی که در بشر هست؟)
نه، در بشر که حالت نفسانی است، در خدا که حالت نفسانی نیست؛ ولی اصلش اینکه اراده خدا تابع قصد است، بله. (حضار: خب این قصد قاعدتاً باید برود تو ذات دیگر!) نه ذات، نه دیگر، فعل است، در فعل. حالا این را قبلاً یک توضیحی دادیم، مراجعه کنید به درس‌های قبلی؛ گفتیم اراده مقام فعل است، برخلاف دیدگاه فلاسفه که اراده را مقام ذات می‌دانند. اراده را برمی‌گردانند به علم، علم هم علم ذاتی است؛ تغییر در اراده مستلزم تغییر در ذات می‌شود. از دیدگاه روایات خواندیم که فرمودند در پنج اصل، دو اصلش این بود:
۱. یک: صریحاً فرمودند: «عِلْمُ اللَّهِ وَ مَشِیَّتُهُ مُخْتَلِفَانِ»؛ حتی فرمودند هر کسی که قائل باشد که علم خدا و مشیتش یکی باشد «فَقَدْ کَفَرَ». کافی را بخوانید؛ کسی که بگوید اراده و علم خدا یکی است... این یک، یکی از پنج اصلمان بود.
۲. یکی دیگر این بود که اراده حادث است: «الْمَشِیَّةُ مُحْدَثَةٌ». اراده حادث است، اراده فعل است؛ و فعل الهی در مقام اراده ربطی به ذات ندارد، مستلزم تغییر در ذات نیست و این معنای دقیق مشیت است که حالا باز توضیحاتش باید در یک مرتبه دیگری مطرح بشود.
(پرسش یکی از حضار: پس مشیت هیچ‌وقت تغییر نمی‌کند؟)
مشیت تغییر می‌کند! علم تغییر نمی‌کند، علم ذاتی تغییر نمی‌کند؛ علم و قدرت تغییر نمی‌کند، ذات الهی تغییر نمی‌کند، اما مشیت تغییر می‌کند. یعنی خداوند متعال تا الآن بنا بر یک مصلحت مقرر کرده بود که این پنجاه سال عمر کند، الآن بنا بر حکمت و مصلحت دیگر اراده می‌کند شصت سال. (حضار: یعنی در لوح محفوظ شصت سال بوده؟) بله، لوح محفوظ جداست؛ حالا لوح محفوظ چیست، فعلاً در لوح محو و اثبات داریم می‌گوییم. در مرتبه اراده است؛ در مرتبه اراده، در مرتبه فعل که لوح محو و اثبات است: «یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ». فعلاً در این مقامیم که آیا در مقام مشیت، خدا می‌تواند حقیقتاً مشیت کند پنجاه سال را؟ این هم بنا بر مشیت خدا تا مرحله آخر می‌رود؛ گفتیم «الدُّعَاءُ یَرُدُّ الْقَضَاءَ وَ لَوْ أُبْرِمَ إِبْرَاماً». قضا را توضیح دادیم یعنی چه؛ یعنی مشیت شده، اراده شده، تقدیر شده، چه؟ و قضا. قضا هم «وَ لَوْ أُبْرِمَ إِبْرَاماً»، سخت شده؛ یعنی الآن قضا که شد باید برود امضا بشود، تمام بشود، در مرحله آخر است. به اراده عبد و به دعای عبد، خدا می‌تواند این را برگرداند؛ برمی‌گرداند این کار را. به مشیتش، به حریتش، خدا مختار است؛ انجام این و انجام فعل دیگر برای خدا هیچ‌کدام ضروری نیست. خب؟ «یَفْعَلُ مَا یَشَاءُ وَ یَحْکُمُ مَا یُرِیدُ»، «إِنَّ اللَّهَ فَعَّالٌ لِمَا یُرِیدُ» [در بیان استاد: لِمَا یَشَاءُ]. گفتیم: «قَالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ». یهود گفتند دست خدا بسته است، هر مقداری به هر کس قرار بود بدهد داد، هر کسی قضایش همین است، عذر می‌خواهم قسمتش همین است. «غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ... بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ». دست خدا در انفاق در هر لحظه‌ای - در روایات داریم - «کَیْفَ یَشَاءُ، لِمَنْ یَشَاءُ، فِیمَنْ یَشَاءُ»، خب؟ «مَا یَشَاءُ، لِمَنْ یَشَاءُ، کَیْفَ یَشَاءُ»؛ هیچ‌چیز دست خدا را بسته نمی‌کند. خدا می‌تواند در هر لحظه‌ای هر آنچه را که اراده کند انجام بدهد. نظام تقدیر خدا این‌جوری است؛ تقدیر می‌کند اما دست ما هم برای برگرداندن تقدیر خدا باز است. صدقه بدهد، دعا بدهد، نیکی به پدر و مادر بکند، کمک به دیگران می‌کند، خب؟ گفتند این‌ها چیست؟ اسباب زیادت روزی، بله، زیادت روزی است، اسباب رفع بلا است.
تبیین دقیق‌تر دو ساحت «لا جبر» و «لا تفویض» در روایات
پس هم فعل ما از روی اختیار است و هم خداوند با مشیت خودش تمام افعال ما را - قبل از وقوع فعل باید مشیت خدا باشد، و الا اگر مشیت خدا نباشد آن فعل از ما صادر نمی‌شود -. عرض کردم یک روایت دیگری که مرحوم کلینی نقل کرده‌اند، از این یک مقداری صریح‌تر مسئله را روشن می‌کند که این دو جهت «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» چیست، این است: از هشام بن سالم از امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُکَلِّفَ النَّاسَ مَا لَا یُطِیقُونَ» (خداوند کریم‌تر است از اینکه به انسان‌ها تکلیفی بکند که این‌ها طاقتش را ندارند، قدرتش را ندارند؛ یعنی هر فعلی از ما صادر می‌شود - فعل اختیاری - از روی طاقت و قدرت است)، در مقابل: «وَ اللَّهُ أَعَزُّ» - این را دقت بفرمایید - «وَ اللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ یَکُونَ فِی سُلْطَانِهِ مَا لَا یُرِیدُ». خدا عزیزتر است از اینکه در سلطانش - یعنی در ملکش، در کل عالم کون و مکان - «أَنْ یَکُونَ فِی سُلْطَانِهِ»، در سلطنتش چیزی باشد که او اراده نکرده است! «وَ اللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ یَکُونَ فِی سُلْطَانِهِ مَا لَا یُرِیدُ». هر چه در عالم و در سلطنت خدا اتفاق می‌افتد، متعلق اراده خداست. بگویید آقا در عالم چیزی اتفاق می‌افتد که خدا اراده‌اش نکرده باشد، این منافات با عزت، منافات با قدرت و سلطنت دارد؛ سلطان الهی اقتضا می‌کند هر کاری اتفاق بیفتد باید به اراده او باشد.
اشکال اصلی چیست؟ این دو تا قابل جمع نیستند! چطور ممکن است من با قدرت، با حریت کامل - ببینید از حریت انسان هیچ‌چیز کم نمی‌شود - انسان با حریت کامل کاری را انجام می‌دهد، ذره‌ای جبر نیست؛ در عین حال هر کاری هم می‌کند در سلطنت خداست و تا خدا اراده نکند آن فعل تحقق پیدا نمی‌کند؟ این نفی جبر است و نفی تفویض. می‌خواهیم امروز از این بحث بیاییم جلوتر، آن «منزله ثالثه» را کم‌کم توضیح بدهیم. الآن این طرف و آن طرف ماجرا معلوم باشد که «لَا جَبْرَ» معنایش این است که هیچ جبری نیست؛ نفی جنس است دیگر! «لَا جَبْرَ»: هیچ‌گونه جبری در فعل اختیاری ما نیست. از آن ور: «لَا تَفْوِیضَ»، هیچ‌گونه تفویضی هم نیست! بگوییم آقا یک گوشه‌اش را سپرده، حالا قدرت را که داده این قسمتش... «لَا تَفْوِیضَ»! همان‌جور که تعبیر فرمودند: «أَعَزُّ مِنْ أَنْ یَکُونَ فِی سُلْطَانِهِ مَا لَا یُرِیدُ»؛ اصلاً نمی‌شود یک فعل از افعال ما در عالم از ما صادر بشود که متعلق اراده خدا نباشد. آنچه تحقق پیدا می‌کند هم اراده ماست، هم اراده خداوند است.
نکته اصلی که عرض کردیم: تا آنجایی که ما پیدا کردیم در بین متفکران بشری در طول این دو سه هزار سالی که بشر تفکر مکتوب دارد، نوشته در باب جبر و اختیار بحث کرده و هیچ‌کدام از نظریات این امر بین الامرین نیست؛ و راحتتان کنم، هیچ‌کدام از این مکاتب هم مسئله جبر و اختیار را حل نکرده‌اند! این را ما گفتیم، در آن جلسه هم عرض کردم که امام (علیه السلام) فرمودند چه؟ خودشان فرمودند دیگر، در کافی نقل شده که این منزله ثالثه: «لَا یَعْلَمُهَا إِلَّا الْعَالِمُ أَوْ مَنْ عَلَّمَهُ إِیَّاهُ الْعَالِمُ». فرمودند این منزله ثالث را فقط «عالم» - یعنی عالم آل محمد (صلوات حضار: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ) - این منزله ثالث را فقط هادیان الهی می‌دانند؛ معلم الهی، عالم من الله است که این منزله ثالثه را می‌تواند تفسیر کند، یا کسی که از مکتب اهل بیت (علیهم السلام) و مکتب انبیای الهی تعلم کرده باشد؛ هیچ‌کس دیگر نمی‌داند. تاریخ هم همین را می‌گوید؛ تحدی هم می‌کنیم دیگر، تحدی می‌کنیم! می‌گوییم اهل بیت (علیهم السلام) - که گفتیم نفس قرآن کریم است، عین بیانات قرآن کریم است - امر بین الامرین را حل کرده‌اند؛ هیچ‌کدام از فیلسوفان و متکلمان تاریخ بشر این مسئله را حل نکرده‌اند و اشاره هم کردیم همه هم معترف‌اند که امر بین الامرین فقط مال مکتب اهل بیت (علیهم السلام) است. ببینید فخر رازی صریح می‌نویسد در «المطالب العالیة» که نظریه امر بین الامرین مال جعفر بن محمد الصادق (علیه السلام) است؛ «شرح مواقف»، این می‌گوید این نظریه، نظریه اهل بیت (علیهم السلام) است. نظریه امر بین الامرین تنها منسوب است به اهل بیت (علیهم السلام) و حل مسئله جبر و اختیار هم جز با امر بین الامرین حاصل نمی‌شود. این امر بین الامرین گفتیم دو طرف دارد: «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ»، حالا می‌خواهیم «بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ»اش را بیشتر توضیح بدهیم.
۱. دسته‌بندی دیدگاه‌ها در روایت امام صادق (علیه السلام) و سیمای «مسلم بالغ»
یک روایتی را من اینجا بخوانم که مرحوم صدوق در کتاب «توحید» در همین «بَابُ نَفْیِ الْجَبْرِ وَ التَّفْوِیضِ» روایت پنجم است. این روایت خیلی جالب است چون امام صادق (علیه السلام) دیگر نظریات و آراء را دسته‌بندی کرده‌اند. خیلی روایت - حالا چند تا روایت از روایاتی که می‌خوانیم اینجا - خیلی قابل دقت است؛ حتماً توصیه می‌کنیم دوستان روایات را یک بار متن را مراجعه کنند، دقایق این روایات را ببینند؛ چون یک چیزهایی است که ما معمولاً هم فرصت و توفیق مراجعه‌اش را در طلبگی نمی‌کنیم، چون کار زیاد داریم دیگر به این چیزها نمی‌رسیم دیگر!
امام صادق (علیه السلام) است؛ می‌فرمایند: «قَالَ: إِنَّ النَّاسَ فِی الْقَدَرِ عَلَی ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ»؛ مردم در نظریه قدر سه گروه‌اند:
۱. گروه اول (قائلان به جبر): «رَجُلٌ یَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَجْبَرَ النَّاسَ عَلَی الْمَعَاصِی»؛ یک گروه معتقدند که خداوند در فعل ما - از جمله در معاصی - انسان‌ها را مجبور می‌کند، این‌ها از خودشان اختیاری ندارند. حضرت فرمودند: «فَهَذَا قَدْ ظَلَمَ اللَّهَ فِی حُکْمِهِ فَهُوَ کَافِرٌ». کسی که معتقد به جبر است، دارد در حکم خدا ظلم می‌کند و این عین کفر است.
۲. گروه دوم (قائلان به تفویض): «وَ رَجُلٌ یَزْعُمُ أَنَّ الْأَمْرَ مُفَوَّضٌ إِلَیْهِ»؛ بعضی‌ها گمان می‌کنند که امور تفویض به آن‌ها شده، خدا دخالتی ندارد، هر کاری می‌کنیم ما انجام می‌دهیم. حضرت فرمودند: «فَهَذَا» - آن قبلاً فرمودند «فَهَذَا قَدْ ظَلَمَ اللَّهَ فِی حُکْمِهِ»، یعنی این فرد قائل به جبر، خدا را ظالم دانسته؛ کسی که معتقد به جبر است معتقد به ظلم خداست. کسی که معتقد به تفویض است چیست؟ - «فَهَذَا قَدْ أَوْهَنَ اللَّهَ فِی سُلْطَانِهِ»؛ این خدا را در سلطنتش چیست؟ سبک شمرده، سست شمرده! یعنی خدا را یک سلطان ضعیف، بی‌قدرت پنداشته؛ «فَهُوَ کَافِرٌ»، این هم کفر است. هم جبر کفر است و هم تفویض کفر است.
۳. گروه سوم (معتقدان به امر بین الامرین - مسلم بالغ): «وَ رَجُلٌ» - نظریه سوم - «یَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ کَلَّفَ الْعِبَادَ مَا یُطِیقُونَ وَ لَمْ یُکَلِّفْهُمْ مَا لَا یُطِیقُونَ». نظریه سوم این است که خداوند تکلیف می‌کند بندگان را به مقدار طاقت و توانشان، و آنچه را که طاقت ندارند بر آن‌ها تحمیل نمی‌کند. حالا این انسان چیست؟ این تکه را حالا می‌خواهیم بیشتر توضیح بدهیم در ادامه بحث. حضرت فرمودند: «وَ إِذَا أَحْسَنَ حَمِدَ اللَّهَ، وَ إِذَا أَسَاءَ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ». یک چنین فردی - نظریه سوم - اگر کار خوب کرد، خدا را حمد می‌کند، می‌گوید «الْحَمْدُ لِلَّهِ»! خب ببینید نظریه قدر، نظریه تفویض نباید بگوید الحمدلله! می‌گوید بارک‌الله به خودم! این را توضیح می‌دهند، اهل بیت (علیهم السلام) توضیح می‌دهند. کسی که قائل به امر بین الامرین است، وقتی که کار خوب انجام می‌دهد، طاعت می‌کند، دست برمی‌دارد می‌گوید الحمدلله؛ خدا به ما توفیق داد، زمینه این کار برایمان فراهم شد. «وَ إِذَا أَسَاءَ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ»؛ اگر کار بد بکند، می‌رود استغفار می‌کند. حضرت فرمودند: «فَهَذَا مُسْلِمٌ بَالِغٌ». خب؟ مسلمان رشدیافته - رشدیافته در معرفت - آن مسلمان واقعی که از منظر معرفت الهی به جهان نگاه می‌کند، بالغ شده، این‌جوری به عالم نگاه می‌کند که نه جبری می‌شود نه تفویضی؛ در فعل طاعتش حمد می‌کند، می‌گوید خدایا هر چه هست مال توست؛ اگر گناه کرد، در گناهش می‌گوید من انجام دادم، من فاعل این کار بودم، استغفرالله!
۲. مراتب کفر و شرک و چرایی کفرآمیز بودن جبر و تفویض
(پرسش یکی از حضار: استاد، در این حدیث و حدیث قبلی «فَقَدْ کَفَرَ» و «فَهُوَ کَافِرٌ» که فرمودید، این کفر منظورش کفر فقهی است؟ یعنی اشاعره باید کافر باشند؟)
حالا دیگر مراتب... کفر به این معنا، کفر مراتب دارد دیگر: حالا یکی کفر نعمت است، یکی کفر ایمان است. از کفر ایمان هم که بیاییم، خود کفر ایمان مراتب دارد دیگر:
- یک کسی منکر اصل خداست، این کافر است.
- یک کسی معتقد به شرک است، بت‌پرست است، آن هم یک جور کفر است؛ خدا را قبول دارد اما شریک قائل است.
- یک کسی نه، توحید ذات را قبول دارد، اما در صفات قائل به چه می‌شود؟ به شرک می‌شود؛ بعضی از اهل غلوّ، خب؟ این‌ها هم گفته شده کافرند دیگر؛ ما کفر اهل غلوّ را به چه دلیل می‌دانیم؟ چون شرک در صفات دارند، در ذات که شرک ندارند، شرک در صفات دارند.
- یکی هم هست که شرک در افعال است؛ شرک در صفات ندارد اما شرک در افعال دارد. موقعی که شرک در افعال بگوید - یکی از مصادیق شرک در افعال همین است - کسی که قائل به تفویض می‌شود، یعنی معتقد است در عالم دو تا فعل است، دو تا فاعل حقیقی است: یکی خدا، یکی من! به روایت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) که: «الْقَدَرِیَّةُ مَجُوسُ هَذِهِ الْأُمَّةِ»، خب، معنایش این است دیگر! قدریه مجوس هذه الامة؛ این‌ها هم دوخدایی شدند! گفتند یک خداست که کارهای خیر انجام می‌دهد، یک خداست کارهای بد انجام می‌دهد؛ من، خب؟ گناهان و افعال، این به من منسوب است، یک فعلی هم به خدا منسوب است؛ خدا برای خودش دارد کار می‌کند، من هم برای خودم.
کفر به این معناست؛ کفر مراتب دارد، پایین‌تر از این هم حکم کفر دارد. کفر یعنی پوشاندن بخشی از آن حقیقت. حقیقت فعل الهی و نظام افعال الهی این است که انسان نسبت به خدا چنین باوری داشته باشد؛ باور داشته باشد خدا به من طاقت داده، من با اراده و اختیار خودم انجام می‌دهم، اما هر کاری هم می‌کنم پای مشیت خدا در کار است.
۳. جمع مشیت الهی و مشیت انسانی در آیات قرآن کریم
آن آیه را خواندیم - چون جلسه اول بعد از یک مدت است تکرار می‌کنیم، یک کمی می‌خواهیم ذهن‌ها دوباره آماده بشود چون بحثمان خیلی دقیق است از این به بعد - در آیه شریفه در دو جا گفتیم قرآن کریم به صراحت این را می‌فرماید: «إِنَّ هَذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلاً [در بیان استاد: وَ مَنْ شَاءَ ذَکَرَهُ] وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ». این قرآن تذکره است، «فَمَنْ شَاءَ ذَکَرَهُ»؛ «شَاءَ» کیست؟ به کجا می‌خورد؟ «شَاءَ» به کی می‌خورد؟ به انسان‌ها! خداوند آمده قرآن فرستاده، انبیای الهی فرستاده، «فَمَنْ شَاءَ ذَکَرَهُ»: هر که خودش بخواهد متذکر می‌شود و هدایت می‌شود. پس هدایت ما، توجهمان به قرآن کریم تابع مشیت ماست: «فَمَنْ شَاءَ ذَکَرَهُ». بعد می‌فرماید: «وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ»؛ همین مشیت شما، همین توجه شما به قرآن، اگر خداوند نخواهد انجام نمی‌شود! یعنی در یک فعل - در فعل توجه من به قرآن کریم، همین که می‌آیم به قرآن نگاه می‌کنم، متذکر می‌شوم به قیامت، همین فعل - اولاً مشیت من است («فَمَنْ شَاءَ ذَکَرَهُ»)، دوم مشیت خداست («وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ»). اگر مشیت من نباشد، مشیت خداوند متعال هم نباشد، این تذکر به این نکته از قرآن فهمیده نمی‌شود. یک صفحه قرآن می‌خوانم، اصلاً متذکر نمی‌شوم، خب؟ یک آدم لاابالی هم در کوچه رد می‌شود - حالا در بحث هدایت و ضلالت می‌خواهیم این را بحث کنیم - دارد رد می‌شود، یک کسی اینجا دارد قرآن می‌خواند، این فقط یک جمله قرآن، یک کلمه قرآن به ذهنش می‌خورد، زیر و رو می‌شود! اینجا نشسته قرآن دارد دوره می‌کند، نماز شب هم می‌خواند، اهل تهجد هم هست، متذکر به این حقیقت معاد نمی‌شود؛ او اصلاً همه چیز را رها می‌کند می‌شود مثلاً بشر حافی، فرعون...
(یکی از حضار: در آیه «وَ مَا یَذْکُرُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ» هم آمده). بله، آن جداست، غیر از آن دوباره همین است. دو تا آیه شریفه داریم، حالا «وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ» را هم بیاوریم، خب «وَ مَا یَذْکُرُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ» هم همین است دیگر. تقریباً ده تا آیه - حدوداً ده تا آیه - ما از مجموعه آیات قرآن به دست آوردیم که مشیت خدا و مشیت انسان در یک جا مطرح است؛ تعابیر فرق می‌کند.
(پرسش یکی از حضار: تداخل نمی‌کند بین مشیت من و خدا؟)
تداخل است دیگر، حالا می‌گوییم «جمع» است؛ اگر جمع بین مشیت خدا و مشیت من اتفاق بیفتد، فعل واقع می‌شود. اگر جمع بین این دو تا مشیت نباشد، فعل تحقق پیدا نمی‌کند. الآن می‌خوانم روایتش را.
(پرسش یکی از حضار: در معصیت چطوری دست از پا خطا کنیم؟ در معصیت هم مشیت خدا هست؟)
در معصیت هم همین‌طور است؛ مشیت به... خدا اگر نخواهد - حالا روایتش را می‌خوانم، توضیح می‌دهم - اگر خدا بخواهد یک معصیت... من می‌خواهم معصیت کنم، خدا اراده می‌کند که معصیت من نکنم؛ نمی‌توانم معصیت کنم! اگر اراده کردم و خدا هم اراده کرد که این معصیت تمشی پیدا بکند، انجام می‌شود. (حضار: پس این اراده خدا چه می‌شود؟ معصیت...) توضیح می‌دهم، این را توضیح می‌دهم؛ نه، نه، این‌ها همه بحث این جلسه و بعدمان همین است که نسبت این فعل با ما چیست، نسبت این فعل با خداوند متعال چیست. آنچه الآن فعلاً می‌خواهیم از روایات بگوییم، بگوییم کاملاً هم مؤید به عقل است؛ ببینید همه این‌ها استدلال است: «أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یَکُونَ...»، «أَعَزُّ...»، این‌ها همه صفات خداست دیگر. اگر خدا عزیز است، معنا ندارد که در سلطنتش اراده‌ای کند که واقع نشود؛ همه‌اش این‌ها حکم عقل است. ما الآن داریم فعلاً صورت مسئله را توضیح می‌دهیم تا وارد بشویم بگوییم چطوری است که امر بین الامرین اتفاق می‌افتد اما نه جبر است و نه تفویض. باید این‌ها را توضیح بدهیم که این فعل نسبت به کی پیدا می‌کند؛ نسبت به خدا پیدا می‌کند، نسبت به ما پیدا می‌کند، نسبت به هر دو پیدا می‌کند، معصیت نسبتش به خدا به چه معناست که حالا بحث می‌کنیم.
۴. بررسی شبهات پیرامون سلطنت الهی، توارد دو اراده بر فعل واحد، و تفکیک افعال
الف) شبهه اول: آیا تفویض به اراده خودِ خدا نیز منافی عزت و سلطنت اوست؟
(پرسش یکی از حضار: استاد، اشکال تفویض دقیقاً چیست؟ در روایت هم به آن اشاره می‌کند که خدا در سلطنتش عزیز است؛ خب چه اشکالی دارد که خود خدا در سلطنتش این‌طوری اراده کرده باشد که واگذار کرده با اینکه توانایی دارد، ولی خودش این‌طوری اراده کرده؟ مثل اینکه خدا اشیاء ممتنع را نمی‌تواند انجام بدهد، یعنی خدا عزیز نیست؟)
عزت خودش را واگذاری کرده! نه، این ممتنع... ممتنع نیست ها، دقت بفرمایید. (حضار: یعنی می‌خواهد بگوید عقلاً غیرممکن است که خدا خودش اراده کرده سلطنتش این‌گونه باشد با اینکه می‌تواند؟) چون می‌گویید ممتنع، یعنی آن چیزی که اصلاً تحقق پیدا نمی‌کند؛ مثل امکان و امتناع... خب اگر این کار - فرض کنیم که می‌تواند، چون می‌تواند از نظر اختیاری، خیلی خب - اگر واگذار بکند، این معنایش این است که خداوند از این سلطنت عدول کرده دیگر! یعنی در فعلش امری بکند که تحقق پیدا نکند؛ یعنی بنشیند کنار! خدا اراده کرده است که در اداره عالم، آنجایی که حوزه اختیاری انسان است، خودش دیگر برکنار از عالم باشد. (حضار: با اراده خودش!) با اراده خودش؛ حالا بر فرض که بگوییم چنین اراده‌ای هم درست است، حکیمانه است، این معنایش این است که خداوند عزت و سلطنت خودش را واگذار کرده، و این از خداوند در واقع به دور است. (حضار: اگر خودش اراده کرده، از خودش به دور نیست؟) نه، به دور است به این معنا: شما - این‌جوری بگوییم - اگر شما در یک جایی می‌توانید با حفظ همه سلطنت خودتان، در واقع اختیار هم به زیردست خودتان بدهید، یک جا اینکه واگذار کنید؛ کمال برتر به چیست؟ خب؟
شما می‌توانید به فرزندتان اختیار بدهید: بیا این مبلغ پول در اختیار شما، برو با تشخیص خودت - می‌خواهید امتحانش کنید مثلاً، تجربه کند - برو با این مبلغ هر چه می‌خواهی بخر. این دو حالت دارد:
- یا اینکه تفویض می‌کنید، دیگر هیچ دخالتی هم نمی‌کنید، خب؟
- یک فرض دوم این است که شما می‌توانید در عین حال که این اختیار را دارید می‌دهید، اما هر لحظه هم بخواهید جلویش را بگیرید! رفت مثلاً فرض کنید با این مبلغ یک مثلاً سمّ خرید، یا رفت یک چیزی خرید که مثلاً در آن ضرر زیادی است. دو حالت دارد: یا شما تفویض کردید، هر کاری کرد، کرد؛ یا اینکه شما بتوانید در همان حالت این را امضا کنید بگویید باشد، عیب ندارد، یا اینکه بتوانید جلویش را بگیرید. کدام قدرت و سلطنتش بیشتر است؟ کدام کمال است؟
(یکی از حضار: این تناقض ندارد با اینکه من اختیار می‌دهم، تفویض می‌کنم هر کاری که می‌خواهد انجام بدهد، اما در مقابل من جلوگیری از اختیارش نمی‌کنم، اما مانع - یعنی اراده من جایی که نمی‌خواهم آن کار واقع بشود، اراده قوی‌تر من - باعث می‌شود که آن کار صورت نگیرد؟ در حالی که من باز هم اختیار را داده‌ام و نظارت داریم رویش!)
ها، همان دیگر! صورت نگیرد، یا اگر نه... داده، ما همین را می‌گوییم! امر بین الامرین یعنی همین دیگر! یعنی شما آمدید... امر بین الامرین یعنی همین. یعنی من نه تنها داده‌ام، همان زمانی هم که من دارم جلو می‌گیرم باز مانع از قدرت او و اختیار او نشده‌ام. خب همان دیگر، امر بین الامرین همین است دیگر، همه نکته این است: (حضار: اراده قوی‌تر مانع شده) ها، مانع شده. حالا بالاتر، این در کجاست؟ در جایی که اراده کرده عبد و خدا مانع می‌شود: من قدرت دارم، من رفته‌ام مقدمات را فراهم کرده‌ام - مثل فرزند، رفته مقدمات را فراهم کرده، قیمت پرسیده، دارد پول می‌دهد، همه کار تمام است؛ آن لحظه‌ای که می‌خواهد پول بدهد بخرد، شما دخالت می‌کنید: آقا ببخشید، این جنس را نمی‌خواهیم، پولت را بگیر برو! - شما می‌توانید به فرزندتان چه بگویید؟ بگویید پول بهت دادم، اما به جای اینکه بروی مثلاً یک غذای خوب بخری، رفتی چه؟ مثلاً سمّ خریدی، تنقلات بی‌ربط خریدی؛ گفتم نخر، جلویت را گرفتم! می‌توانم همان لحظه هم عقابش کنم؛ نکته مهم این است. نه اینکه قدرت را از او می‌گیرم که او بلاقدرت بشود، نتواند بخرد! این عزت و سلطنت مال اینجاست. «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» اهمیتش اینجاست: همان زمانی که من دارم این فعل معصیت را انجام می‌دهم - می‌خواهم یک کسی را بکشم، نفس محترمه؛ خداوند متعال نمی‌خواهد این کشته بشود - من همه کاری می‌کنم، آن لحظه آخر هم می‌آیم، تا آن لحظه، حتی خنجر هم می‌زنم؛ خداوند متعال نمی‌خواهد، انجام نمی‌شود.
(پرسش یکی از حضار: استاد این که فرمودید همان مانع است یا امضا نکردن است؟ این دو تا بحث است دیگر!)
نه، چگونه امضا نکردنش را توضیح می‌دهیم؛ همین مانعی که داریم می‌گوییم، مانعش از این سنخ است، نه مانعش از آن سنخ که اهل تفویض می‌گویند. اهل تفویض می‌گویند هر موقع نخواست، قبل از آن قدرت را از او می‌گیرد! اصلاً من قادر نیستم این کار را بکنم، خب؟ من می‌خواهم بروم یک کسی را - نفس محترمی را - بکشم، خداوند متعال نمی‌خواهد؛ خدا قدرت این کار را از من می‌گیرد، تدبیرش را می‌گیرد، اصلاً به فکرش نمی‌افتم. امر بین الامرین می‌گوید نه، من قدرت دارم، من تا آن آخرین لحظه همه کار را انجام می‌دهم؛ مثالی هم که قبلاً می‌زدیم این بود که حضرت ابراهیم (علیه السلام) می‌آید تا آخرین لحظه، بچه را می‌آورد، خنجر را هم تیز می‌کند، خنجر را هم روی گردن می‌گذارد، حتی می‌کشد طبق روایات ما؛ می‌کشد، نمی‌بُرد! خداوند متعال می‌تواند به ابراهیم ثواب بدهد که بگوید هر چه من گفتم تو اطاعت کردی، من نخواستم؛ چون مشیت من نبود، او واقع نشد.
ببینید جمع است بین عدم جبر و عدم تفویض؛ در خودِ فعل عدم جبر و عدم تفویض است ها! یعنی در فعلِ این نفسِ این بریدن، خب؟ جبر نیست: ابراهیم با اراده خودش، با آزادی خودش این کار را دارد انجام می‌دهد؛ تفویض هم نیست: این‌جوری نیست که چون ابراهیم اراده کرده، دارد می‌کشد این خنجر را، باید حتماً دیگر ببرد، دیگر چاره‌ای نیست! چون خدا نخواسته است، این بریدن و این ذبح اتفاق نمی‌افتد. حرف این است.
ب) نقد تفسیر نادرست «بعضی افعال جبری و بعضی اختیاری» و اثبات شمول قاعده بر تک‌تک افعال
حالا امروز می‌خواهیم بحث‌ها را دقیق کنیم: «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» دو تا مسئله جدا نیست - حالا بعضی‌ها تعریف کرده‌اند، نگاه کنید در کتب حتی بزرگان خود ما، «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» را به دو جا زده‌اند! گفته‌اند جبر نیست در فعل اختیاری ما، تفویض هم نیست در فعل‌های غیراختیاری! خدای متعال خیلی از چیزها را به ما تفویض نکرده: قلب من دارد حرکت می‌کند، عصب‌ها دارد حرکت می‌کند -. «لَا جَبْرَ» مال یک ناحیه و «لَا تَفْوِیضَ» مال یک ناحیه نیست! مال حوزه فعل اختیاری ماست هر دو. بالاتر می‌گوییم، دقت بفرمایید: نمی‌گوییم کل فعل اختیاری ما «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» است؛ می‌گوییم در تک‌تک افعال اختیاری انسان، هم‌زمان «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» صادق است.
(پرسش یکی از حضار: اهل بیت تفسیر این جمله را هم خودشان بیان کرده‌اند؟ همین خود جمله «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ»، بعدش بگویند ما این را تفسیر کنیم؟)
دارم می‌گویم دیگر! حالا قرار است در یک جلسه، دو جلسه توضیح داده بشود؛ ما دیگر برای همین خدمتتان هستیم. بله، به تفصیل توضیح داده‌اند، به جزئیاتش توضیح داده‌اند و نقد نظریه‌های مقابل کرده‌اند؛ همه نکته این است.
(پرسش یکی از حضار: استاد، دعوای اهل بیت با اشاعره و معتزله سرِ نوع اراده است یا سرِ فعل خارجی است؟ اگر سرِ نوع اراده باشد، در یک نقطه با هم متفاوت می‌شوند؛ یعنی اگر سرِ اراده باشد، می‌گویند این اراده من از این باب که من دارم اراده می‌کنم مال من است، اما از این باب که هر چه هم من اراده می‌کنم مستقیماً مأذون از جانب خدا و به اراده اوست، جبر می‌شود. این‌جوری اگر تحلیلش کنیم با چیزی که شما می‌فرمایید متفاوت می‌شود؟)
نه، ببینید حالا اشاعره که البته روشن است؛ اشاعره اراده را هم جبری می‌دانند. (حضار: الآن در لسان روایتی که شبهه اشاعره و معتزله را دارند جواب می‌دهند نسبت به ما، خب پس باید این را بگوییم دیگر؛ یا اینکه نه، دارند به ما اصلاً خود جبر و تفویض را تعلیم می‌دهند صحتش و سقمش را؟) خب هم دارند «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» را دارند می‌گویند، هم «أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» را می‌گویند. (حضار: چطور جمعشان کنیم با همدیگر؟ یعنی هم اراده این‌طور است هم فعل خارجی؟) نه، نه، نه! ببینید حالا الآن این را در نظر بگیرید چون ما قدم به قدم برویم جلو. صحبت در این است: فعل اختیاری که من انجام می‌دهم، اراده من هست یا نیست؟ این حرکت دست من؛ آیا من با اختیار انجام می‌دهم، جبری است یا غیرجبری؟ اهل جبر می‌گویند این فعلی که من انجام می‌دهم فعل‌الله است، واقعاً فعل‌الله است: «لَا مُؤَثِّرَ فِی الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ»؛ این حرف اهل حدیث است دیگر، اهل اشاعره است که حالا عرفا هم این جمله را گرفتند استفاده کردند. اصل این عبارت مال اشاعره است: «لَا مُؤَثِّرَ فِی الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ». ما می‌گوییم چه بنا بر مکتب اهل بیت (علیهم السلام)؟ نه، در عالم ما هم مؤثریم به اذن خدا، به مشیت خدا، به اعطای قدرت خدا؛ این یک: «لَا جَبْرَ». «لَا تَفْوِیضَ»: معتزله می‌گویند در اینجا به ما واگذار شده؛ می‌گوییم واگذار نشده، تک‌تک افعال ما مورد عنایت و مشیت و تقدیر خداوند متعال است. تا یک فعل، مشیت ما نباشد و مشیت خدا نباشد، فعل انجام نمی‌شود. مشیت ما هست: «لَا جَبْرَ»؛ مشیت خدا هست: «لَا تَفْوِیضَ».
حالا سؤالی که وجود دارد - که می‌خواهیم از بعد به آن بپردازیم دو جلسه‌ای - این است که این وسط این امر بین الامرین چیست؟ این را می‌خواهیم توضیح بدهیم از دیدگاه اهل بیت (علیهم السلام).
(پرسش یکی از حضار: پس نباید برویم روی تعریف اراده در لسان روایات؟ اینکه این نحوه اراده چطور از ما دارد صادر می‌شود؟ یعنی استقلالش به ما نیست از جانب خدا، از طرفی هم من دارم اراده‌اش می‌کنم؟)
من اراده می‌کنم؛ حالا بحث این است، می‌دانید ما بحثمان در «فعل‌الله» است دیگر، هنوز ما به بحث‌های جبر و تفویض نرسیدیم از ناحیه ما، از ناحیه انسان! آن یک بحث دیگر است که اراده و اختیار در ما چگونه متمشی می‌شود؛ آن مبانی خودش را دارد، توضیحات دارد، بعد بیاییم بگوییم دیگران چه گفتند. الآن فعلاً فعل ما فقط در نسبت با فعل خدا دارد توضیح داده می‌شود. همه نکته این است: فعلی که از ما دارد متمشی می‌شود، تحت تقدیر خدا نیست [به معنای اجبار]؛ صدور فعل از ما به الزام و اجبار از ناحیه خداوند نیست. قدم به قدم بیاییم با بحث تا این مراتب تعلیمی‌اش روشن بشود، می‌رسیم به آن‌ها. فعلاً نکته این است: دیگران می‌گویند - اهل جبر - هر فعلی که از ما صادر می‌شود علتش خداست؛ افراطی‌اش می‌گوید اصلاً فعلش خداست، اصلاً آن فعل، فعل خداست، ما در او هیچ نقش ارادی نداریم؛ اینجا می‌گوییم نه، فعل انسان است. از آن ور، بگوییم چون فعل اختیاری ما است، خدا در اینجا هیچ‌گونه فعلی ندارد؛ می‌گوییم نه، فعل خدا هم هست.
(پرسش یکی از حضار: یعنی خداوند مشیت معصیت کرد که ما معصیت کردیم؟)
نه! آها، همین را توضیح می‌دهیم: نه اینکه او مشیت کرد تا ما معصیت کردیم! توضیح الآن می‌دهیم، در روایت بعد آمده: ما مشیت معصیت کردیم، خدا هم صدور این معصیت را از ما مشیت کرد! (حضار: چه کرد؟) صدور این معصیت [در بیان استاد: مشیت] را از ما مشیت کرد. این را بگذاریم چون قدم به قدم می‌خواهیم قاطی نشود، این بحث بعدی‌مان است.
پس ببینید، قدم اول این است که تا اینجا روشن شد «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» معنای حقیقی دارد: حقیقتاً هیچ‌گونه جبری نیست در فعل اختیاری - در فعل اختیاری بحث است -، حقیقتاً هیچ‌گونه تفویضی نیست. امر بین الامرین هم مربوط به دو ناحیه از عالم نیست که «لَا جَبْرَ»اش مال فعل اختیاری است، «لَا تَفْوِیضَ»اش مال فعل تکوینی است؛ این یک جواب رد می‌شود. یک عده‌ای گفتند نه آقا، در همین فعل‌های ما بعضی‌هایش جبری‌اند، بعضی‌هایش اختیاری‌اند؛ پس «لَا جَبْرَ» در بعضی از این‌ها و «لَا تَفْوِیضَ» در بعضی از این‌ها؛ می‌گوییم این هم نیست. «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» مال تک‌تک افعال اختیاری ماست؛ این حکمی است که بر روی تک‌تک افعال می‌آید. هر فعلی هم نفی جبر دارد (فعل اختیاری)، هم نفی تفویض دارد و امر بین الامرین دارد. این حرکت دست من: این «لَا جَبْرَ»، حقیقتاً هیچ‌گونه جبری در آن نیست؛ «لَا تَفْوِیضَ»، خداوند نسبت به او اراده دارد، بدون اراده خداوند این فعل از من تحقق پیدا نمی‌کند؛ امر بین الامرین است. امر بین الامرین نسبت به هر فعلی است. این را حالا می‌خواهیم توضیح بدهیم. ادامه بحثمان این است؛ این را تقریباً تا اینجا را ما قبلاً اشاره کرده بودیم.
ج) طرح شبهه «توارد دو اراده مستقل بر فعل واحد» و نقد پاسخ خواجه نصیر و تفکیک افعال
حالا می‌خواهیم از این به بعد بگوییم این چگونه است که نه جبر است و نه تفویض است در هر فعلی، امر بین الامرین است، هیچ‌کدام از آن محاذیر هم به وجود نمی‌آید. سه تا، چهار تا، پنج تا شبهه وجود دارد که بعضی از طرف اهل جبر و بعضی از طرف اهل تفویض زده‌اند. آن چهار پنج تا شبهه را می‌خواهیم مطرح بکنیم، بگوییم بنا بر مبانی اهل بیت (علیهم السلام) با توضیحی که داده‌اند، هیچ‌کدام از آن‌ها وارد نیست؛ هم مطلب توضیح داده می‌شود - اختیار ما و اراده خدا درست می‌شود - و هیچ‌کدام از شبهات هم واقع نمی‌شود.
(پرسش یکی از حضار: استاد ببخشید، الان تفصیل امر بین الامرین این شد که بر یک فعل واحد دو مشیت وارد می‌شود؟)
بله، بله، الآن اجمالاً دارد... توضیح تفصیلی‌اش را هم می‌گوییم.
(پرسش یکی از حضار: فکر کنم در شبهاتتان هم همین باشد؛ شبهه این است که یک فعل واحد دو مشیت بر آن جریان پیدا کند، استحاله عقلی دارد چطور دو مشیت...)
آها، این یکی از شبهات است، احسنت! که شبهه این است که - حالا می‌گوییم ان‌شاءالله بعد - شبهه‌ای است که معتزله مطرح می‌کنند که: «تَوَارُدُ الْإِرَادَتَیْنِ عَلَی مَوْرِدٍ وَاحِدٍ مُحَالٌ»؛ دو تا اراده در یک مورد واحد واقع نمی‌شود و الا جمع بین متضادین است. این فعل یا باید منسوب به اراده خدا باشد یا منسوب به اراده عبد؛ اصلاً استحاله دارد.
(یکی از حضار: اشکالی ندارد؛ مرحوم خواجه هم فرموده آن اراده‌ای که قوی‌تر است آنجا غالب می‌شود؛ اراده خداوند قوی‌تر است، غالب می‌شود، هیچ چیزی هم... در عمل انسان هم همین است).
در آن فعلی که... خب، در آنجایی که ما فعلی را انجام می‌دهیم خدا هم اراده می‌کند، این چیست؟ (حضار: اراده خداوند اگر...) غالب می‌شود چون قوی‌تر است دیگر! خب، پس تمام معصیت‌ها و طاعت‌های ما فعل خداست! (خنده حضار). مرحوم خواجه فرمودند؛ می‌خواهم بگویم مرحوم خواجه درست نفرمودند! یعنی نصف جواب را دادند، بله، نصف جواب را دادند، اما نصف... حل نمی‌شود! حل نمی‌شود. این است که در حالا نظریات کلامی و فلسفی ما، بزرگان ما یا مجبور شدند جبری بشوند - مثل نظریه فلاسفه -، یا باید تفویضی بشوند، یعنی معتقد به اختیار بشوند بگویند خدا اراده‌ای ندارد چون اراده خدا چیست؟ غالب است به تعبیر ایشان. چون اگر خدا اراده کند چیزی را، عبد هم اراده کند - اتفاقاً یکی از اشکالات این معتزله همین است - اگر خدا اراده کند، عبد هم اراده کند؛ خب یا باید بگوییم آقا اراده عبد غالب است، خب معنایش این است که اراده خدا هیچ اثری ندارد (تفویض)؛ یا باید بگوییم اراده خدا غالب است - نه آنجایی که هر دو هستند، هر دو اراده می‌کنند، ما می‌خواهیم تفویض نشود دیگر، خب؟ - اگر قرار شد من اراده کنم، اراده خدا نافذ نباشد، این معنایش این است که خداوند مغلوب است؛ اگر به عکس بشود، اراده خدا غالب بشود، این معنایش جبر است، معنایش این است که اراده من هیچ اثری ندارد!
(پرسش یکی از حضار: استاد، آن تعریفِ در واقع جبر در بعضی از افعال و تفویض در بعضی دیگر، این غلط است یا ناقص است؟)
این هر دو اشکال را با هم دارد! (خنده حضار). آن‌هایی که قائل به جبر در همه افعال می‌شوند، فقط یک اشکال دارند؛ آن‌هایی که قائل به تفویض می‌شوند، یک اشکال بهشان وارد است؛ آن‌هایی که بعضی‌ها را جبر می‌دانند، بعضی‌ها را تفویض می‌دانند، هر دو اشکال بهشان وارد است!
(حضار: خب خیلی از بزرگان ما به همین قائل‌اند؛ می‌گویند مثلاً نفس کشیدن جزو چیزهای جبری است...)
خب بله، آن که اصلاً فعل اختیاری نیست! در جواب آن‌ها عرض می‌کنیم: اصلاً افعالی مانند نفس کشیدن، حرکت قلب، که این‌ها فعل اختیاری نیست، اصلاً کسی روی آن بحث نمی‌کند! (حضار: خب آن‌ها به همین می‌گویند). آن که به اراده... همان دیگر، می‌خواهم بگویم چون امر بین الامرین حل نشده، رفته‌اند سراغ آن پاسخ‌ها! (حضار: پس این غلط است؟) غلط است، حتماً غلط است؛ تفویض است! این معنایش این است که جبر در افعال جبری ما که اشکال ندارد؛ نفس کشیدن ما جبری است، خب اشکال ندارد، اصلاً ما اراده‌ای در آن نداریم. مگر کسی از ما سؤال می‌کند آقا چرا مثلاً پنج تا نفس کشیدی، آقا لطفاً هفت تا نفس بکش؟ خب نفس کشیدن، یا قلب ما؛ آقا ضربان قلب شما بالا رفته، آقا چرا رفته؟ می‌گوید آقا نمی‌دانم، از صاحبش بپرس! خب؟ در قلب یک... این که جبر است، اختیاری...