توحید در معارف اهل بیت - جلسه 17

• موضوع جلسه: مبانی جبر و تفویض و نقد آن از منظر نظریه امر بین الامرین؛ مکانیسم تعلق مشیت الهی به فعل اختیاری و پاسخ به شبهات اشاعره و معتزله.
• دو رکن امر بین الامرین: فعل اختیاری حقیقتاً و با آزادی کامل فعل انسان است؛ و هیچ فعلی بی‌مشیت، تقدیر و امضای خدا واقع نمی‌شود: «لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا بِسَبْعٍ» و «وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ».
• مکانیسم: متعلق مشیت انسان «فعل» است و متعلق مشیت خدا «تنفیذ مشیت» انسان؛ خدا فعلی را اراده می‌کند که آزادانه از ناحیه انسان اراده شده است.
• سه حالت صدور یا عدم صدور فعل
  1. فعل بی‌اراده انسان (اضطراری، خطا، قتل غیرعمد): فعل اختیاری نیست و تنها احکام وضعی مانند ضمان و دیه دارد، نه حکم تکلیفی؛ «النَّظْرَةُ الْأُولَی لَکَ وَ الثَّانِیَةُ عَلَیْکَ».
  2. انسان اراده می‌کند و خدا مشیت می‌کند که اراده‌اش نافذ شود: فعل اختیاری و منسوب به انسان است و امر بین الامرین.
  3. انسان اراده می‌کند و خدا مشیت نمی‌کند: اراده به انسان منسوب است و فعل نه؛ مانع شدن خدا گاه با گرفتن علم و یاد، گاه با گرفتن اراده و گاه با نافذ نشدن اراده است.
• محل نزاع جبر و تفویض میان فلاسفه، متکلمان و عرفا تنها حالت دوم است؛ جبری می‌گوید «الْعَبْدُ وَ مَا فِی یَدِهِ کَانَ لِمَوْلَاهُ» و تفویضی خدا را بی‌دخالت می‌داند؛ این تبیین جز در معارف قرآن و اهل بیت (ع) نیامده است.
• دیدگاه جبرگرایان (اهل حدیث، اشاعره و ماتریدیه): شعار «الْفِعْلُ فِعْلُ اللَّهِ وَ هُوَ فِعْلُنَا»؛ نظریه «کسب» که فعل را مخلوق خدا و تنها کسب انسان می‌داند؛ عنوان «توحید افعالی» از اشاعره است و به استناد «هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَیْرُ اللَّهِ» هر فاعلی جز خدا را مجازی می‌شمارند.
• نقد: قرآن خلق را به دیگران هم نسبت داده («فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ»)؛ توحید افعالی در مکتب اهل بیت (ع) یعنی مشیت عام خدا در همه افعال، گاه مستقیم در تکوینیات و گاه با تنفیذ فعل ارادی انسان، بی‌آنکه جبر لازم آید.
• دیدگاه معتزله و اشکال‌هایشان: لزوم تکلیف ما لا یطاق و ظلم؛ پاسخ اشاعره با انکار حسن و قبح عقلی («الْحُسْنُ مَا حَسَّنَهُ الشَّارِعُ وَ الْقُبْحُ مَا قَبَّحَهُ الشَّارِعُ»)؛ مخالفت جبر با وجدان؛ و قاعده «تَوَارُدُ الْإِرَادَتَیْنِ عَلَی مَوْرِدٍ وَاحِدٍ مُحَالٌ».
• پاسخ مکتب اهل بیت (ع)
  1. ظلم لازم نمی‌آید، چون فعل منسوب به انسان است و ثواب و عقاب به آن تعلق می‌گیرد.
  2. توارد دو اراده تنها در جایی محال یا قبیح است که اراده خدا غالب شود و فعل به انسان نسبت داده شود؛ متعلق اراده انسان «صلات» است و متعلق اراده خدا «صلاتِ متمشی از اراده من»، پس نه قبحی دارد نه محالیتی؛ خدا فاعل فعل نیست، فاعل نفوذ مشیت انسان است.
  3. همه نکات مثبت هر دو گروه در امر بین الامرین جمع است: مشیت عام خدا از یک سو و وجدان اختیار، حسن و قبح و ثواب و عقاب از سوی دیگر.
• پاسخ به سلفیه و وهابیت در شفاعت، شفا و تبرک: پاسخ از موضع تفویض راه به جایی نمی‌برد؛ در امر بین الامرین توحید افعالی پذیرفته است و فعل پیامبر و امام هم به اذن خداست: «وَ مَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ رَمَی» و «أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللَّهِ».
• مناقشه پایانی درباره معاصی: خدا شارب الخمر نیست، شرب خمری را اجازه می‌دهد که از مشیت بنده صادر می‌شود؛ قبح در صدور فعل از فاعل مرید آزاد است؛ اراده خدا جزء العله نیست و اذن او انسان را علت تامه فعل خود می‌کند: «مَلَّکَهُمْ إِیَّاهَا وَ هُوَ بِهَا أَمْلَکُ»؛ اینجا همه اراده تکوینی (اراده حتم) است، نه تشریعی؛ شاهدش حرمت تجری است که فاعل همه کار عصیان را کرده و خدایی خدا مانع شده است.

---

آغاز سخن و یادآوری دو رکن اساسی در قاعده «امر بین الامرین»

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ (صلوات حضار: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ)، سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفَ.

خب، بحثمان در «امر بین الامرین» بود. از دیدگاه روایات این موضوع را مورد بررسی قرار دادیم. اشاره شد که آیات شریفه، روایات اهل بیت (علیهم السلام) دلالت دارند بر اینکه هم جبر در فعل انسان نیست و هم فعل انسان به خودش واگذار نشده؛ بلکه اراده خداوند و اراده انسان در فعل آن‌چنان دخیل است که فعل به انسان منسوب می‌شود حقیقتاً، انسان حقیقتاً با آزادی فعل را انجام می‌دهد، از آن سو خداوند هم تا اراده نکند فعلی را، آن فعل تحقق پیدا نمی‌کند؛ نخواهد کرد.

پس دو تا نکته در امر بین الامرین بسیار مهم است:

۱. یک: اینکه فعلی که به صورت اختیاری از انسان صادر می‌شود، حقیقتاً فعل انسان است. انسان با آزادی کامل، بدون هیچ‌گونه تحمیل و تأثیر - حتی از سوی اراده خداوند - فعل را انجام می‌دهد؛ این یک نکته است. کاملاً می‌توان گفت که این فعل، فعل عبد است، خود او آزادانه این فعل را انجام داده و نسبت این فعل به او نسبت حقیقی است. این یک؛ توجه داشته باشید این امر بین الامرین، این دو تا باید در آن باشد؛ یک دانه نباشد، امر بین الامرین از دیدگاه کتاب و سنت نیست.

۲. دوم: اینکه هر فعلی که از انسان صادر می‌شود، حتماً مورد اراده خداوند است. خداوند آن را اراده کرده، مشیت کرده، تقدیر کرده و امضا کرده است که آن فعل واقع شود. گفتیم طبق روایات و آن اصلی که استخراج کردیم از روایات اهل بیت (علیهم السلام)، تا فعلی، تا شیئی در آسمان و زمین از آن هفت مرتبه نگذرد، تحقق پیدا نمی‌کند: «لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا بِسَبْعٍ». پس این فعلی که می‌گوییم آزادانه به ما منسوب است، ما فاعل او هستیم، همین فعل مورد مشیت خدا، مورد تقدیر خداست و خدا امضا کرده است تا این فعل صادر شود و الا واقع نمی‌شود: «وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ». این محتوای اصلی روایات ماست.

تحلیل مکانیسم تعلق اراده الهی به تنفیذ مشیت انسان

یک قدم جلوتر آمدیم؛ گفتیم روایات در بیان این نکته فقط به نفی جبر و نفی تفویض اکتفا نمی‌کنند، بلکه مکانیسم و نوع صدور فعل از ما و اینکه این فعل از خداوند هم صادر می‌شود یا مورد مشیت قرار می‌گیرد، این را هم بیان کرده‌اند. اجمال بیان این بود که متعلق اراده و مشیت ما «فعل» است، خب؟ اما متعلق اراده و مشیت خدا چیست؟ خب؟ (یکی از حضار: تنفیذ مشیت). دیگر خود... آها، تنفیذ مشیت است، احسنت!

پس ما اراده می‌کنیم صدور فعل را از خودمان، اراده می‌کنیم کاری را انجام بدهیم؛ خداوند اراده می‌کند، مشیت می‌کند که اراده ما در حق افعال جاری بشود. به همین تعبیر که مشیت ما در خارج نافذ بشود، خب؟ «وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ». اگر قرار باشد که مشیت آزاد من در خارج تحقق پیدا کند، خدا باید به این مشیت، مشیت کرده باشد؛ مشیت کرده باشد که مشیت من (نافذ شود).

پس ببینید، درست است که فعل متعلق مشیت ما و مشیت خداست، اما معنایش این نیست که خداوند هم اراده می‌کند فعل را مباشرتاً! بگوییم آقا من فعل را اراده می‌کنم، خدا هم اراده می‌کند؛ بله، خدا هم دارد فعل را اراده می‌کند، اما فعلی را اراده می‌کند که از ناحیه من به صورت آزادانه اراده شده. پس من با حریت و آزادی اراده می‌کنم این فعل را - صلات را - انجام بدهم؛ دو حالت پیدا می‌کند: یا خداوند همین را مشیت می‌کند (مشیت می‌کند که این نماز از من واقع شود) یا مشیت نمی‌کند. مشیت نکند، فعل واقع نمی‌شود؛ مشیت کند، فعل واقع می‌شود. حالی که مشیت می‌کند که فعل از من واقع بشود، صحیح است که بگوییم «امر بین الامرین» است: جبر نیست، من با اختیار خودم اراده کردم فعل را انجام بدهم؛ تفویض نیست، تا اراده خدا نسبت به این نباشد این فعل واقع نمی‌شود. که می‌گفتیم: «لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا بِسَبْعٍ»، یا «لَا یَکُونُ أَمْراً لَا یُرِیدُ»؛ هیچ چیزی در عالم نیست مگر که خدا او را اراده کرده. سلطنت خدا اقتضا می‌کند که هر فعلی، هر شیئی در عالم می‌خواهد رخ بدهد، این با اراده خدا رخ بدهد. این حالا نکته خیلی مهمی است که همه آن شبهاتی که اهل جبر و اهل تفویض می‌زنند اینجا جاری نیست. می‌خواهیم این را امروز بررسی کنیم، این پرونده‌اش را فعلاً ببندیم، وارد موضوع بعدی بشویم که البته موضوع بعدی هم مرتبط با همین موضوع است.

دسته‌بندی حالات سه‌گانه صدور یا عدم صدور فعل از انسان

پس یک جمع‌بندی بکنیم که ببینیم در همه این حالات «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» وجود دارد. من اراده می‌کنم چیزی را - این‌جوری فرض کردیم دیگر، خب؟ - این چیزی را که من اراده می‌کنم، یا اگر بخواهیم دقیق‌تر بگوییم این‌جوری بگوییم: وقتی فعلی از من صادر می‌شود، یا من آن فعل را اراده کرده‌ام یا اراده نکرده‌ام.

۱. حالت اول: صدور فعل از انسان بدون اراده و قصد او (افعال غیراختیاری و احکام وضعی)

یک فعلی از من صادر می‌شود، من اصلاً اراده‌اش نکرده‌ام؛ خداوند خواسته از طریق اسباب یک فعلی از من صادر بشود بدون اراده. نمی‌شود؟ چرا، فراوان! افعالی که از ما صادر می‌شود، خودمان در آن هیچ اختیاری نداریم. اگر فعلی از ما صادر شود که ما او را اراده نکردیم، معلوم است که این فعل اختیاری نیست؛ اصلاً به من منسوب نمی‌شود، خب؟ به من منسوب نمی‌شود. فرض کنید آقا بنده آمده‌ام یک کاری را می‌خواهم - کار دیگری انجام بدهم، خب؟ - می‌خواهم پولی را به یک کسی بدهم، واسطه هستم، این پول به یک کس دیگری می‌رسد، او هم اتفاقاً خیلی محتاج است آن زمان، خب؟ دردمند است، محتاج است آن لحظه، آن پول هم گیر او می‌آید، او هم مصرف می‌کند؛ حالا بعد من سراغش می‌روم، می‌گویم اِ، من قرار نبود به تو پول بدهم! مثلاً این. همه افعالی که از ما صادر می‌شود و ما قصد اراده آن را، قصد انجام آن را نداریم؛ این که هیچ، اصلاً کسی بحثی ندارد. نه قائلین به جبر، نه قائلین به تفویض، نه امر بین الامرین، به فعلی که از من صادر می‌شود و اراده من در آن دخیل نیست هیچ‌کس اعتراضی هم ندارد؛ نه متعلق تکلیف است، نه ثواب و عقاب به آن تعلق می‌گیرد، نه شبهه؛ خیلی از افعال ما ارادی نیست. همه نزاع امر بین الامرین در افعالی است که ارادی است، می‌گوییم از اراده ما صادر می‌شود. پس گفتیم دو حالت دارد: فعلی که از من صادر می‌شود یا من اصلاً او را اراده نکرده‌ام، به دست من جاری می‌شود؛ این که ارادی نیست، فعل جبری است، متعلق تکلیف نیست، اصلاً هیچ شبهه‌ای هم درباره‌اش وجود ندارد.

(پرسش یکی از حضار: یعنی همان فعلی است که به اشتباه مثلاً ما انجام می‌دهیم؟)

انواع مختلف: چه فعل اضطراری - افعال اضطراری ما - آقا من اینجا یکهو نظرم می‌افتد به یک حرام، خب؟ حواسم نیست، نمی‌دانم؛ در یک صحنه حرامی است، چشمم می‌افتد. خب: «النَّظْرَةُ الْأُولَی لَکَ وَ الثَّانِیَةُ عَلَیْکَ». خب؟ اصلاً حواسم نیست. من دارم کمک می‌کنم، آقا یک آدمی است مثلاً فرض کنید به ظاهر محتاج است، من دارم به او کمک می‌کنم؛ ای بسا دارم معاونت بر اثم می‌کنم! نمی‌دانم؛ نمی‌دانم این کاری که دارم می‌کنم، این مساعدتی که می‌کنم مساعدت به چیست. به نیت خیر هم دارم انجام می‌دهم، اما دارم یک کاری انجام می‌دهم. مثل قتل غیرعمد؛ یک کسی یک کاری را انجام می‌دهد نسبت به آن فرد، اصلاً هیچ‌گونه قصدی ندارد. این‌ها که اصلاً کسی در آن بحثی ندارد.

(پرسش یکی از حضار: ولی متعلق تکلیف که واقع می‌شود! در خطایی ما داریم در شریعت که متعلق تکلیف واقع می‌شود؛ مثلاً من ماشینم یک‌دفعه لاستیکش درمی‌رود می‌خورم به یک کسی، قتل...)

نه، خب از دو جور است دیگر: یا فعل ارادی است، حالا یا شبه عمد... چه؟ (حضار: کاملاً غیرارادی است و مستند به من هم هست!) خب ضمان دارد دیگر، بله، چون این فعل... چون ضمان است. نه، فعل تکلیفی... بله، مستند به شماست از باب چیست؟ احکام وضعی است! از نظر احکام تکلیفی به شما مستند نیست. اگر شما کسی با ماشینتان - خدای ناکرده - برخورد کردید، کسی کشته شد، شما را کسی قاتل نمی‌داند، کیفری نمی‌داند؛ نمی‌گویند شما این را کشتید! بله، ماشین شما به او خورده؛ آثار وضعی دارد، احکام وضعی برایش بار می‌شود، ضمان دارد، دیه دارد، اما احکام تکلیفی برایش بار نمی‌شود، حرمت و وجوب ندارد. فعلی که «لَا عَنْ شُعُورٍ»، «لَا عَنْ إِرَادَةٍ» از من صادر می‌شود، حکم تکلیفی ندارد؛ به من هم به عنوان آن فعل منسوب نیست. قتل به من منسوب نیست؛ بله، چون ماشین مال من است، من خودم پشتش نشستم، خب؟ به لحاظ وضعی و قانونی می‌گویند شما ضامنید.

(پرسش یکی از حضار: ولی حکم تکلیفی در ضمن ندارد؟ اگر من ضمان را پرداخت نکنم آیا مثلاً...)

نه، ندارد، نه، ندارد! نه، آن از باب حق دیگران است؛ بله، آن دیگر ارادی است! حقی بر عهده شما آمده، شما این حق را پرداخت نکردید؛ این دیگر ارادی است. کسی که حق دیگری - حق‌الناس - را ندهد، با اراده دارد حق را (نمی‌دهد). اما اینکه حق مثلاً دیه بر گردن شما آمده، این یک حکم وضعی است؛ این دیگر تابع فعل ارادی نیست. خب؟ من اگر همین‌جور دارم راه می‌روم، دستم خورد به بساط یک کسی، وسایلش ریخت، خراب شد، به شما می‌گویند آقا ضامنی. آقا بنده حواسم نبود! می‌گویند ضمانت شرطش اراده، شرطش علم نیست؛ فعل ارادی نیست، حکم وضعی است، درست است؟ خب. حالا بیاییم بحث و نکته جالب ماجرا از این به بعد است.

۲. حالت دوم و سوم: اراده کردن فعل توسط انسان (نفوذ مشیت یا عدم نفوذ آن از سوی خدا)

من اراده نکردم، فعلی بر من جاری شد؛ این اصلاً فعل اختیاری نیست. اراده کردم فعلی را؛ در مبنای ما - مبنای اهل بیت (علیهم السلام) - دو حالت دارد:

• حالت دوم (اراده انسان + مشیت الهی بر نفوذ آن): یا خداوند متعال هم اراده می‌کند که اراده من نافذ باشد، این فعل از من صادر شود؛ این فعل اختیاری است، صدورش هم منسوب به من است، خدا هم او را اراده کرده، امر بین الامرین است. هیچ مشکلی هم ندارد.
• حالت سوم (اراده انسان + عدم مشیت الهی بر نفوذ آن / مبحث تجری): اگر خداوند در همین حالت اراده کرد که نشود؛ من اراده می‌کنم فعلی انجام بشود و خدا اراده می‌کند این فعل انجام نشود - خدا مشیت نکند؛ نگوییم اراده می‌کند که نشود هم حتی، اگر خداوند مشیت نکند صدور آن فعل را از من - فعل واقع می‌شود یا نمی‌شود؟ (حضار: نمی‌شود). نمی‌شود! این چه اشکالی دارد؟ هیچ اشکالی! فعل جبر است. من اراده کردم؛ در مقام اراده، من فاعل مرید بودم، تا این مقدار هم فعل به من منسوب است؛ من اراده کردم، برخلاف حالت اول. در حالت سوم من اراده می‌کنم، در حد اراده من فعل به من منسوب است؛ یعنی می‌تواند فاعل یا عقلا به من بگویند تو می‌خواستی این کار را بکنی ها! این «می‌خواستی» یعنی اراده هم کردی؛ اسلحه هم برداشتی، ماشه را هم کشیدی، اما اتفاقاً فشنگ در آن نبود! یا فشنگ کمانه کرد، به جای اینکه بخورد به آن، رفت یک جای دیگر خورد. تو اراده کردی این کار را، اما خدا نخواست این اراده تو نافذ باشد. در این صورت، برخلاف اول، می‌تواند به من منسوب شود «اراده»، نه «فعل». (یکی از حضار: فعل انجام نشده). چه؟ (حضار: فعل انجام نشده). نشده دیگر، فعل انجام نشده! من اراده کردم کشتن را، کشتن اتفاق نیفتاد؛ قتل الآن به من منسوب نیست، منسوب نیست. اراده قتل به من منسوب می‌شود؛ یعنی همان بحث «تجری» است دیگر! تجری این است دیگر که من اراده فعل می‌کنم، فعل واقع نمی‌شود؛ یا اراده اطاعت مولا می‌کنم (انقیاد) یا اراده عصیان، فرق نمی‌کند.

(پرسش یکی از حضار: این مانعیت خدا به سلب مقدمات است یا سلب اراده یا مانع...؟)

آن همه چیز، همه‌جور ممکن است:

• یک جا اراده را از من می‌گیرد.
• یک جا اصلاً علم را از من می‌گیرد: من می‌خواهم یک جایی بروم، اصلاً یادم می‌رود! اصلاً داشتم به این سمت می‌رفتم، یکهو می‌بینم اِ، دارم می‌روم سمت منزل، وقت هم تمام شد، اصلاً موضوع فعل هم از بین رفت. یک موقع علم را از من می‌گیرد.
• یک موقع نه، علم دارم، می‌خواهم اراده کنم، نمی‌توانم اراده کنم! خب؟ هر کاری می‌کنم این کار را انجام بدهم نمی‌شود.
• یک جا اراده هم می‌کنم، اما فعل نافذ نمی‌شود؛ اراده من اصابت به واقع نمی‌کند.

همه‌جور ممکن است. مهم این است که در اینجا من دارم اراده می‌کنم؛ اگر از مقدمات باشد که آن اصلاً هیچ - به فرمایش شما اصلاً من علم یادم می‌رود؛ مثلاً فلان ساعت قرار است برویم با فلانی مثلاً بنشینیم غیبت کنیم، یکی از شغل‌های عرض شود علما (خنده حضار)، خب؟ اتفاقاً من اصلاً یادم می‌رود که این ساعت وعده گذاشتیم با فلانی، کلاً! خب اینجا اصلاً اراده هم من چیست؟ نکرده‌ام؛ یک نیتی داشتم، آن نیت که اراده نیست -. نه، اراده می‌کنم، می‌دانم، می‌خواهم بروم، نمی‌شود؛ در راه یکهو تصادف می‌کنم وسط راه. اراده می‌کنم، می‌روم آنجا، می‌خواهیم بنشینیم آقا غیبت بکنیم، یک آقایی هم می‌آید آنجا می‌نشیند؛ آقا در می‌زند تق‌تق، آقا ما هم آمدیم! دیگر جلو آن آقا که نمی‌شود حرف زد دیگر! (خنده حضار). حالا این را بعداً در بحث توفیق و خذلان عرض می‌کنم.

همه این‌ها، من یا اصلاً اراده نمی‌کنم که هیچ، که اصلاً فعل واقع نمی‌شود؛ یا اراده می‌کنم، این اراده اصابت نمی‌کند که باز چیست؟ این فعل تحقق پیدا نمی‌کند؛ اراده هست اما فعل نیست. خب، در این صورت، فرق حالت سوم با اول این است که من اراده می‌کنم، اراده به من منسوب است، اما فعل به من منسوب نیست. موقعی که فعل به من منسوب نشد، شما می‌گویید آقا من جبراً این فعل را انجام ندادم! می‌گوییم بله، شما می‌خواستی انجام بدهی، نگذاشتند این کار را بکنی. «عدم فعل» در اینجا به من منسوب می‌شود جبراً؛ اشکالی ندارد، نه عقلاً اشکال دارد نه کسی ایراد می‌گیرد. خب؟ اینجا هم باز فعل ارادی نیست؛ من نهایت اراده کردم، اراده‌ام اصابت نکرد. خب اینجا فعل انجام نشد، اصلاً فعل به من منسوب نیست تا بگوییم جبر است یا تفویض.

۳. تمرکز نزاع فلسفی و کلامی بر حالت دوم (اراده انسان همراه با وقوع فعل)

پس ما سه حالت داریم. در حالت وسط اصلاً محل نزاع است! الآن من عرض می‌کنم: محل نزاع میان اهل جبر و اهل تفویض، میان فلاسفه و متکلمان و عرفا، در همین قسم وسط است و الا اول و سوم که کسی بحث ندارد، همه یکسان حکم می‌کنند؛ همه می‌گویند فعل به من منسوب نیست، من هم آن فعل را اراده نکردم (یا انجام ندادم). همه بحث این است: زمانی که من فعلی را اراده می‌کنم و آن فعل هم واقع می‌شود:

• شما اهل تفویض می‌گویید من بودم که این کار را کردم، خدا هیچ دخالتی نداشت!
• اهل جبر می‌گویند آقا خیال کردی تو بودی! این را خدا در تو انداخت، این نظام علیت بود که سبب شد تو این فعل را (بکنی)، تو چه‌کاره‌ای اصلاً؟ «الْعَبْدُ وَ مَا فِی یَدِهِ کَانَ لِمَوْلَاهُ»؛ اصلاً تو کی هستی که کاری بکنی؟ مگر تو از خودت اراده‌ای داری که این کار را بکنی؟ خب؟ کجا؟ زمانی که من اراده کردم، فعل واقع شده، نزاع جبر و تفویض پیش می‌آید.
• همین جایی که بزرگان بشر یا گفتند جبر است یا گفتند تفویض است، نظریه کتاب و سنت می‌گوید نه جبر است نه تفویض؛ امر بین الامرین است! امر بین الامرین هم دقیق تبیین می‌شود: هر دو اراده - ارادة الله و ارادة الناس (ارادة العبد) - هر دو در فعل دخالت می‌کنند، تا هر دو هم اراده نکنند در اینجا فعل واقع نمی‌شود؛ فعل به عبد منسوب است، در عین حال می‌گویید فعل تحت مشیت و تقدیر خدا هم هست.

خب؟ این بحث با همین سادگی که اینجا توضیح دادیم، در طول تاریخ بشریت هیچ‌کس جز در مکتب اهل بیت (علیهم السلام) و در معارف قرآن، این بیان وجود ندارد! اگر کسی سراغ دارد ارائه کند.

بررسی تطبیقی آراء متکلمان و پاسخ مکتب اهل بیت (علیهم السلام) به شبهات آنان

خب حالا سؤال این است: از زمانی که این فکر ارائه شد - بنایمان در این دوره کار تطبیقی نیست، به آراء دیگران هم کار نداریم، می‌خواهیم صرفاً خود معارف اهل بیت (علیهم السلام) را بگوییم؛ اما چون این بحث مهم است، محل نزاع و چالش میان بزرگان بشری است، حتماً لازم است که من این نکته را اشاره کنم چون نفی جبر و تفویض داخل در این نظریه است، باید این بیان بشود - حالا سؤال: از زمانی که این نظریه و این تبیین در قرآن و کلمات اهل بیت (علیهم السلام) آمده تا امروز که بزرگان از دانشمندان مسلمان در باب جبر و تفویض سخن گفته‌اند، چه آرائی بوده؟ چه‌کسانی پذیرفته‌اند امر بین الامرین را؟ چه‌کسانی به نام امر بین الامرین چیز دیگری گفته‌اند (یا جبر گفته‌اند یا تفویض، بعد گفته‌اند امر بین الامرین همین است)؟ و چه‌کسانی به صراحت اصلاً کاری به امر بین الامرین نداشتند، حرف خودشان را زدند (اهل جبر گفتند جبر، اهل تفویض هم گفتند تفویض)؟

یک اشاره‌ای به آراء می‌خواهم انجام بدهم و بگویم شبهه این‌ها یا مبنای این‌ها در نظریه‌شان در تبیین امر بین الامرین یا تبیین جبر و تفویض چیست؛ آیا این شبهه و این استدلال، این نظریه امر بین الامرین را رد می‌کند یا نه؟ به تعبیر دیگری، آیا امر بین الامرین به این شبهات می‌تواند پاسخ بدهد یا نه؟ ما معتقدیم شما همه مبانی این گروه‌های مختلف را جمع کنید، این بیان اهل بیت (علیهم السلام) به همه آن شبهات پاسخ می‌دهد؛ هیچ‌کدام از آن شبهات وارد نیست. حالا عرض می‌کنم.

۱. دیدگاه جبرگرایان (اهل حدیث، اشاعره و ماتریدیه): نظریه «خلق اعمال»، «کسب» و «توحید افعالی»

اول آراء را عرض کنم. در بین متکلمان همان‌طور که عزیزان می‌دانند، ما دو گروه در بین متکلمان اهل سنت داریم: یک گروه اهل حدیث هستند، اشاعره هستند و ماتریدیه؛ این‌ها در یک جبهه‌اند در این بحث. خب، این‌ها به صراحت معتقدند هیچ فعلی در عالم رخ نمی‌دهد الا اینکه فعل‌الله است؛ اصلاً صدور فعلی از انسان که منسوب به انسان باشد محال است! این را به صراحت می‌گویند دیگر. شعارشان چیست؟ «الْفِعْلُ فِعْلُ اللَّهِ وَ هُوَ فِعْلُنَا». این شعار اشاعره است دیگر. (یکی از حضار: این هم جمع کرده دیگر: فعل‌الله و فعلنا!). همان! آره، می‌گوید «الْفِعْلُ...»، چطوری جمع می‌کند؟ می‌گوید این فعل ظاهرش فعل ماست؛ «الْفِعْلُ فِعْلُ اللَّهِ»، این کاری که من دارم انجام می‌دهم فعل خداست، اما چون بنا بر نظریه اشعری که «کسب» است - نمی‌خواهم وارد آن جزئیات بشوم ها - اشعری می‌گوید ما در اینجا... اهل حدیث می‌گویند هر فعلی در عالم واقع می‌شود فعل خداست: «لَا مُؤَثِّرَ فِی الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ»؛ این شعار اهل حدیث است که اشاعره هم می‌گویند. هیچ چیزی، هیچ تأثیری در عالم نیست الا اینکه تأثیر از خداست. خب؟

اشاعره اینجا یک کلک می‌زنند، یک ترفند به کار می‌برند؛ می‌گویند بله، ما هم همین را می‌گوییم، اما فعل مخلوق خداست، خدا ایجاد می‌کند، فعل هم فعل اوست، اما «کسب» ماست! ما فعل را کسب می‌کنیم. خدا فاعل این فعل است، خدا خالق این فعل است، اما چون به ما منسوب می‌شود، ما او را به دست می‌آوریم، پس بنابراین فعل ما هم هست! این بحث کسب خیلی مهم است. می‌رویم دنبالشان: آقا این کسب چیست؟ منظورتان از کسب چیست؟ منظورتان این است که واقعاً من اراده می‌کنم، چیزی را کسب می‌کنم؟ مثلاً فعل صلات کسب من است یعنی با اراده انجام می‌دهم؟ می‌گویند آقا اگر این‌جوری شد که می‌شود فعل ارادی، می‌شود فعل ما، می‌شود خلق ما؛ این که با مبنای ما ناسازگار است! پس شما چه می‌فرمایید؟ حالا اینجا کسب اشاعره و کسب ماتریدیه یک مقدار فرق می‌کند؛ بین خود اشاعره دیدگاه در باب کسب فرق می‌کند. نهایتش - فعلاً چون بحثمان اینجا نیست - نهایتش نظریه کسب و نظریه اهل حدیث که اصطلاحاً به آن می‌گویند «خلق اعمال»، هر دو این را می‌گویند: هر فعلی در عالم رخ می‌دهد، مستقیماً فعل خداست، نه با واسطه! وساطت را ما قبول نداریم. هر چه در عالم رخ می‌دهد، هر تأثیری که رخ می‌دهد، هر اثری در عالم می‌بینید، این اثر مال خداوند متعال است: «لَا مُؤَثِّرَ فِی الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ». حتی سوزاندن آتش، فعل آتش نیست! آتش نمی‌سوزاند، این خداست که می‌سوزاند؛ به آن می‌گویند «عادة الله»: وقتی آتش می‌آید، خداوند اراده می‌کند سوختن را می‌آورد؛ فعل خداست. اصلاً همه افعال، همه آثار فعل خداست.

می‌گوییم چرا؟ چرا این را قائلید؟ می‌گویند اگر شما این را منکر شدید، «توحید افعالی» خداوند را منکرید! دوستان توجه داشته باشند، اصلاً عنوان «توحید افعالی» مال اشاعره است، مال اهل حدیث است؛ آن‌ها اول گفتند، بقیه هم یک‌جور خواستند توضیح بدهند. توحید افعالی یعنی چه؟ یعنی فعل در عالم فقط مال خداست؛ یک فاعل در عالم بیشتر نداریم، بقیه هر چه می‌گوییم فاعل، مجازاً می‌گوییم فاعل، اسناد مجازی می‌دهیم! آتش می‌گوییم می‌سوزاند، احترام می‌گذاریم، خب؟ و الا سوختن فعل آتش نیست. من آب می‌خورم، آب من را سیراب می‌کند؛ سیرابی که کار آب نیست، خدا من را سیراب می‌کند! (یکی از حضار: شرّ چه؟) چه؟ شرور هم همین‌طور است! که حالا از اینجا این‌ها می‌رسند به اینکه حسن و قبح عقلی را انکار می‌کنند. شما مشکلتان به شرّ چیست؟ اِ، می‌گویید خداوند ظلم می‌کند؟ آقا من زدم در گوش فلانی، حق فلانی را گرفتم، شرب خمر کردم؛ این فعل کیست؟ فعل خداست، خدا انجام داده! اگر خدا انجام داده، پس خدا در اینجا گناهکار است، مسئول است، یعنی خدا را برویم ذمّ کنیم؟ می‌گویند حسن و قبح عقلی که در باب خدا اعتبار ندارد! خب؟ همه در باب فعلشان مسئول واقع می‌شوند غیر از خداوند: «لَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْأَلُونَ». از فعل خدا هیچ‌کس سؤال نمی‌تواند بکند بگوید آقا چرا این‌طوری شد، چرا آن‌طور نشد، چرا؟ «چرا» را ما چرا می‌گوییم؟ چون معتقدیم که این فعل بد است، آن فعل خوب است؛ خوبی و بدی مال فعل ماست، در باب خدا که خوبی و بدی معنا نمی‌دهد، خدا هر کاری بکند خوب است!

پس این یک گروه. مبنای این‌ها هم یک چیز است - مبنای اشاعره و اهل حدیث -: توحید افعالی؛ اینکه تنها خالق در عالم خداوند است: «هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَیْرُ اللَّهِ». اگر شما گفتید ما فاعلیم - من فاعل صلات یا فاعل شرب خمرم - معنایش این است که من فعل خودم را دارم خلق می‌کنم، من خالق اعمالم!

(پرسش یکی از حضار: پس اختیار را چطور حل می‌کنند بر اساس مبناهایشان؟)

اصلاً هیچ، اصلاً اختیاری وجود ندارد! چه؟ آن که مثل همه چیز، همین‌طور نظام جبر است. تهِ ماجرا هم که می‌دانید آخرش می‌گویند بله، این خلافت این و غصب خلافت امیرالمؤمنین (علیه السلام) همه اراده خدا بود! (حضار: نه، نظریه اختیار مردم در خلافت...) نه، اختیار به همین معناست که مردم می‌آیند می‌نشینند اختیار می‌کنند؛ این اختیاری که معنایش در مقابل جبر است دیگر نیست! (حضار: یعنی خدا می‌آید...) اختیار می‌کنند یعنی انتخاب... بله، آخرش همین است که خدا می‌آید می‌اندازد. اختیار در آنجا مثل همین است که می‌گوییم آقا من اختیار می‌کنم نماز می‌خوانم؛ چطوری توضیح می‌دهند؟ همان را هم توضیح می‌دهند. (یکی از حضار: مثل یزید که گفت حسین را خدا کشت). بله، بله، از دیدگاه اهل جبر تمام افعال - از جمله خلافت - اراده خداست، به ارادة الله این‌ها واقع می‌شود.

۲. نقد توحید افعالی اشاعره و تبیین توحید افعالی در مکتب اهل بیت (علیهم السلام)

خب، این یک طرف؛ که پاسخ این قضیه روشن است که اصلاً ما توحید افعالی به این معنا را قبول نداریم! اینکه فعل فقط مال خداست، کی گفته؟ از کجا؟ با کدام مبنای عقلی؟ ظاهر روایات هم، ظاهر آیات هم که معارض دارد؛ خب شما می‌گویید آقا «هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَیْرُ اللَّهِ»، از آن ور خداوند متعال خلق را به بسیاری از انسان‌ها نسبت داده («فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ»)؛ خلق یک مفهوم عامی است در قرآن کریم.

آقا توحید افعالی؛ توحید افعالی کی گفته معنایش این است که فقط خدا فاعل است؟ همین که خدا فاعل آفریده، مختار آفریده، خب؟ و از آن طرف اراده و مشیت عام او در همه افعال جاری است! پس همین‌جا فرق را می‌گذاریم: اشاعره می‌گویند ما قائل به توحید افعالی هستیم، پس می‌گوییم انسان‌ها هیچ فعل ارادی ندارند؛ ما می‌گوییم ما هم قائل به توحید افعالی هستیم - یعنی اهل بیت (علیهم السلام) می‌فرمایند، معارف قرآن می‌گویند -. توحید افعالی در باب اهل بیت (علیهم السلام) چیست؟ خب؟ نه اینکه همه کارها را خدا انجام می‌دهد، (حضار: تنفیذ می‌کند) همه کارها را او مشیت می‌کند که تنفیذ است، خب؟ یا خداوند خودش مستقیماً فعلی را انجام می‌دهد - مثل حرکت آسمان و زمین و کهکشان -، یا خدا اراده می‌کند صدور فعل را از ما، تنفیذ فعل ما را.

پس توحید افعالی از دیدگاه اشاعره که معنایش جبر است، معنایش نفی اراده و اختیار انسان است، در دستگاه اهل بیت (علیهم السلام) به معنای دقیق‌تری توضیح داده می‌شود: آن‌ها می‌گویند خدا فقط باید اراده کند، با مشیت خدا فعل انجام می‌شود؛ ما می‌گوییم بله، تا مشیت خدا نباشد هیچ فعلی انجام نمی‌شود، سر سوزنی در عالم تغییر ایجاد نمی‌شود، اما فعل خدا گاهی اوقات مستقیماً به امر تکوینی تعلق می‌گیرد (تکوینیات)، گاهی تعلق می‌گیرد به فعل ارادی ما؛ اینجا هم مشیت است. پس ما یک توحید افعالی پیدا کردیم که کاملاً مشیت عام خداوند را ثابت می‌کند بدون اینکه لازمه‌اش جبر باشد. آن‌ها می‌گویند چون توحید افعالی باید باشد، جبر باشد، چه اشکال دارد؟ ما اینجا می‌گوییم حسن و قبح درست است، اشکالی ندارد؛ اراده انسان جاری است، فعل به ما منسوب می‌شود، ثواب و عقاب هست، عدل و ظلم معنا می‌شود، اما اراده عام و شامل خداوند هم هست؛ هر فعلی را او اراده کند انجام می‌شود و اگر فعلی را اراده نکند انجام نمی‌شود. توحید افعالی درست است، اما منافات با اراده، منافاتی با عدل و ظلم، منافاتی با حسن و قبح ندارد. این از یک طرف.

۳. دیدگاه تفویض‌گرایان (معتزله) و ادله چهارگانه آنان

از آن طرف، معتزله - متکلمان معتزله - معتقدند:

۱. اشکال اول و دوم (لزوم تکلیف ما لا یطاق و ظلم الهی): اگر ما قائل به توحید افعالی بشویم، اگر بگوییم همه فعل‌ها فعل خداست، لازمه‌اش ظلم است. باید بگوییم خداوند متعال تکلیف می‌کند عبد را و علی‌رغم انف عبد، خودش فعل را هم چیست؟ انجام می‌دهد! امر می‌کند به صلات، مانع صلات می‌شود؛ نهی می‌کند از شرب خمر، خودش فعل شرب خمر را در ما می‌اندازد! تکلیف ما لا یطاق لازم می‌آید؛ خدا ظلم می‌کند. خب کسی که می‌آید امر به کسی می‌کند، تکلیف از او می‌خواهد، ثواب و عقاب می‌گذارد، بعد خودش برخلاف او فاعل فعل می‌شود، این ظلم است. پس اشکال دوم: ظلم. (یکی از حضار: به بداهت وجدان هم استناد می‌کنند؟) چه؟ بداهت وجدان، آها، آره، احسنت، این دو.

(پرسش یکی از حضار: اشاعره استاد به این چه پاسخ می‌دهند؟ به این بحث تکلیف و ثواب و عقاب؟)

عرض کردم: نسبت به تکلیف و ثواب و عقاب، تحسین و تقبیح عقلی را رد می‌کنند! می‌گویند ادعای تکلیف ما لا یطاق، شما می‌گویید چیست؟ قبیح است؛ می‌گوییم قبح در باب خداوند جاری نیست! ای بنده، اینجا نشستی داری در مورد سلطنت خدا حرف می‌زنی؟ فضولی موقوف! (حضار: یعنی خدا ظلم کند اشکالی ندارد؟) بله که اشکال ندارد! می‌برد، می‌برد به جهنم و هیچ اشکالی ندارد! می‌برد و اشکالی ندارد، خب؟ می‌گوید حسن، «الْحُسْنُ مَا حَسَّنَهُ الشَّارِعُ وَ الْقُبْحُ مَا قَبَّحَهُ الشَّارِعُ»؛ اصلاً حسن و قبح... چه؟ (حضار: پس من چه‌کاره‌ام بروم جهنم؟ چرا جورش را من بکشم؟) شما بنده هستید، شما را ایجاد کرده‌اند به عرض شود علم الهی، شما را جهنم می‌برند یا بهشت می‌برند به علم پیشین خدا! این داستانش حالا مفصل است دیگر، این بحث را نمی‌خواهیم الآن؛ هر کدام از این‌ها را بگوییم یک جلسه، دو جلسه با همه مبانی‌اش توضیح داده بشود. در این سطح می‌خواهیم فقط اجمالاً بدانیم در مکاتب و فرقه‌های حتی اسلامی، این مسئله امر بین الامرین که به این سادگی و روشنی در مکتب اهل بیت (علیهم السلام) توضیح داده شده، بعد از اهل بیت (علیهم السلام) این‌ها نپذیرفتند و نتوانستند این قضیه را حل کنند. دلیل هم دارد: چون مبانی‌ای که در مکتب اهل بیت (علیهم السلام) داریم، آن‌ها قبول ندارند، یعنی نمی‌توانند توضیح بدهند؛ یعنی چرا نمی‌توانند توضیح بدهند باز در آن مرتبه بعدی باید توضیح بدهیم.

معتزله چون مبنای مشیت عام الهی را قبول ندارند - قبول ندارند که خداوند متعال نسبت به همه عالم مشیت دارد، خدا نسبت به عالم قضا و قدر دارد، خب؟ این را قبول ندارند - نمی‌توانند حل کنند. می‌گویند اگر خداوند نسبت به عالم قضا و قدر دارد، این جبر لازم می‌آید؛ لازمه‌اش این است که خداوند از قبل تقدیر کند صدور این فعل از من را، بعد هم حکم کند بگوید انجام می‌شود؛ خب من چه‌کاره‌ام؟ جبر لازم می‌آید. پس اشکال دوم: ظلم.

۲. اشکال سوم (مخالفت با بداهت وجدان): اشکال سوم مخالفت با وجدان است. اهل تفویض و معتزله می‌گویند ما اگر گفتیم من فاعلم و خداوند هم فاعل است، لازمه‌اش این است که وقتی که من دارم فعل را انجام می‌دهم، این را احساس کنم، وجدان کنم که من دارم این فعل را با الزام و اجبار انجام می‌دهم! این‌ها می‌گویند ما بالوجدان دو جور فعل داریم: یک موقع یک فعل دارد از من صادر می‌شود، می‌دانم که من فاعلش نیستم؛ آقا نمی‌خواهم این کار را بکنم، ولی یا غضب، یا شهوت، خب؟ یا یک عامل بیرونی من را مجبور به فعل می‌کند، بعد هم می‌گویم آقا من واقعاً نمی‌خواستم این کار را بکنم، صادر شد از من؛ در اینجا بله، جبر است. اما آنجایی که از روی آزادی، از روی آگاهی تشخیص می‌دهم و خودم فعل را انجام می‌دهم، بالوجدان منم که فاعل فعلم! پس فعل، فعل ارادی است. اگر بگویید خدا در اینجا دخالت می‌کند، لازمه‌اش این است که در فعل اختیاری من همان حالتی باشد که در فعل اضطراری و فعل جبری است، و بالوجدان این‌طور نیست. این هم اشکال سوم.

۳. اشکال چهارم (استحاله توارد دو اراده بر مورد واحد): اشکال چهارم: اصلاً به تعبیری این‌ها می‌گویند توارد دو اراده در یک مورد واحد محال است! یک قاعده‌ای دارند: «تَوَارُدُ الْإِرَادَتَیْنِ عَلَی مَوْرِدٍ وَاحِدٍ مُحَالٌ». اینکه دو اراده هم‌زمان، در آنِ واحد، در یک فعل واحد اعمال بشود، این از نظر عقلی محال است. چرا محال است؟ سه یا چهار دلیل معتزله اقامه کرده‌اند که این قاعده درست است، نمی‌شود: در اینجا یا باید اراده غالب - اراده برتر که اراده خداست - نافذ باشد، پس من دیگر اراده‌ای ندارم (چون فرض بر این است نزد اراده خدا دیگر من دیگر اراده‌ام باید تابع آن باشد)؛ اگر بگوییم اراده من حاکم می‌شود، پس اراده خدا مغلوب می‌شود؛ اگر بگوییم اراده خدا غالب می‌شود، پس اراده من چیست؟ کاره‌ای نیست، اثری نیست؛ اگر بخواهیم بگوییم هر دو اراده این کار را می‌کنند، این تعلق دو اراده به مورد واحد است و این محال است، با بیانات خیلی مفصل. خب، ما این را هم قبول نداریم.

۴. پاسخ مکتب اهل بیت (علیهم السلام) به شبهات معتزله و حل شبهه «توارد ارادتین»

پس در مقابل تفویض با این سه چهار اشکالشان، پاسخ ما از موضع مکتب اهل بیت (علیهم السلام) این است:

۱. یک: ظلم لازم نمی‌آید. خب؟ فعل منسوب به ماست، گفتیم؛ ما اراده کردیم، فعل به ما منسوب است. ثواب و عقاب به این فعل تعلق می‌گیرد بلامانع، چون من دارم اراده می‌کنم، من انجام می‌دهم، ظلمی هم در کار نیست.

۲. دو: توارد ارادتین بر مورد واحد هم از نظر عقلی هیچ اشکالی ندارد. در یک فرض اشکال دارد که آن فرض در مکتب اهل بیت (علیهم السلام) در امر بین الامرین نیست! در یک فرض است: که شما بگویید در حوزه فعل ارادی، من اراده می‌کنم، خدا خلافش را اراده می‌کند - باز در حوزه فعل ارادی -، اراده خدا نافذ بشود و به من منسوب بشود! یک صورت است که توارد ارادتین یا قبیح است یا محال است: در جایی که خداوند اراده کند، اراده خداوند نافذ شود و فعل به من منسوب بشود؛ یعنی من هم اراده کنم، خب؟ من هم اراده کنم، قرار است اراده من هم نافذ باشد، اما اراده خدا غالب باشد و اراده خدا فعل را رقم بزند. خب، این هم در امر بین الامرینِ اهل بیت (علیهم السلام) نیست! در مبنای اهل بیت (علیهم السلام) گفتیم زمانی که فعل ارادی است - من از روی اختیار فعل را انجام می‌دهم - اراده خدا تعلق می‌گیرد، به خلافش که نیست؛ اراده خدا تعلق می‌گیرد به نفوذ مشیت من! هیچ‌کدام از محاذیری که اهل تفویض می‌گویند در اینجا وارد نیست.

(یکی از حضار: ببخشید، طبق این تحلیلی که داشتیم اصلاً توارد ارادتین بر یک فعل واحد صورت نمی‌گیرد در مکتب اهل بیت، چون اراده عبد تعلق می‌گیرد بر فعل، اراده الهی مستقیماً به فعل تعلق نمی‌گیرد بلکه به نفوذ مشیت عبد تعلق می‌گیرد!)

آها، احسنت! معنای دقیقش همین است که توارد ارادتین - حالا آن‌ها ممکن است می‌گویند دیگر، آن‌ها همین را هم توارد ارادتین در مورد واحد می‌دانند - چون می‌گویند به هر حال خداوند مشیت کرد صلات را یا نه؟ الآن من اراده می‌کنم صلات را، مشغول می‌خواهم بشوم؛ تا خدا اراده نکند من نمی‌توانم نماز بخوانم. خدا اراده کرد نماز خواندن را از من، پس صلات را اراده کرده دیگر؛ من اراده صلاتی هستم، خدا هم چیست؟ اراده صلاتی. دقیق‌ترش این است که بله، این دو تا متعلق دارد همان‌طور که می‌فرمایید: متعلق اراده من «صلات» است، متعلق اراده خدا «صلاتِ متمشی از اراده من» است! بله، خدا هم صلات را اراده می‌کند («لَا یَکُونُ شَیْءٌ...»)، اما آن صلاتی که متمشی از چیست؟ اراده من است، او را اراده می‌کند؛ حقیقتاً مورد واحد نیست.

اگر هم بگویید مورد واحد است، محذور عقلی ندارد:

• نه محذور عقل عملی دارد که بگویید قبیح است؛ هیچ قبحی ندارد. فعل مال من است، من با اراده خودم انجام می‌خواهم بدهم، فعل به من منسوب می‌شود، هیچ قبحی ندارد.
• محالیتی هم ندارد، چون این‌ها مقابل هم که نیستند؛ اراده خدا و اراده من به یک چیز تعلق گرفته و هر دو مورد هم اشکال ندارد.
• در نسبت فعل به اراده من و اراده خدا هم گفتیم: فعل به من منسوب است، اما فعل به خدا منسوب نمی‌شود؛ فعل به خدا منسوب می‌شود از باب مشیت من نسبت به فعل. خدا فاعل فعل نیست؛ خدا فاعلِ نفوذِ مشیت من در فعل است.

خب، پس ببینید تمام محاذیری که اهل تفویض می‌گویند، ما یکایک همه این‌ها را روی مبانی امر بین الامرین حل می‌کنیم؛ پس می‌گوییم امر بین الامرین درست است، نه عقلاً محذوری دارد، و همه - نه تنها محاذیر آن‌ها را حل می‌کند، بلکه تمام نکات مثبتی که آن‌ها چه از عقل و چه از نقل گرفتند و می‌خواهند به سود نظریه خودشان داشته باشند - در امر بین الامرین هست.

۵. امتیاز قاعده «امر بین الامرین» در پاسخ به شبهات سلفیه و وهابیت درباره شفاعت و توسل

یک اشاره بکنم بد نیست. خب می‌دانیم الآن وهابیت یکی از پایه‌های نقدش - سلفی‌ها - نسبت به ما توحید افعالی است دیگر؛ عمدتاً توحید افعالی است. خب ما در مقابل چه جواب می‌دهیم؟ چون ما از موضع تفویض پاسخ می‌دهیم - حالا من عرض می‌کنم - ما نظریه معتزله را در باب اختیار قبول کردیم: در فعل ارادی خدا دیگر اراده‌ای ندارد، پس من اراده می‌کنم، دیگر خدا مرید نیست؛ می‌ایستیم می‌گوییم نه، توحید افعالی هم باطل است، هیچ اشکالی هم ندارد، خدا به من قدرت داده است این فعل را انجام بدهم، من هم دارم انجام می‌دهم، هر موقع هم خدا نخواست قدرت را از من می‌گیرد! قائلین به توحید افعالی می‌گویند این با مشیت عام خداوند منافات دارد، این با سلطنت مطلق خدا منافات دارد؛ خدا به من قدرت می‌دهد بعد هر جوری می‌خواهم شلنگ‌تخته بیندازم؟ نمی‌شود!

در نظریه امر بین الامرین، توحید افعالیِ اشاعره و سلفیه از این جهتش کاملاً مورد قبول است؛ آن‌ها هم از آیات قرآن گرفتند: «یَفْعَلُ مَا یَشَاءُ وَ یَحْکُمُ مَا یُرِیدُ»، این را هم می‌گویند: «فَعَّالٌ لِمَا یُرِیدُ» (در بیان استاد: لِمَا یَشَاءُ)؛ از اینجا می‌گیرند دیگر. خب می‌گوییم در مکتب قرآن و اهل بیت (علیهم السلام) کاملاً توحید افعالی مورد قبول است. در مقابل سلفیه که ایراد می‌گیرند می‌گویند شما اگر آمدید کمالی را، اختیاری را - شفاعت را مثلاً، یا شفا را، تبرک را - به کس دیگری دادید، این با توحید افعالی خدا منافات دارد؛ یعنی امام (علیه السلام) آمده خودش متصدی یک امری می‌شود، امام است که رزق می‌دهد، امام است که شفا می‌دهد، خب؟ امام است که «قَسِیمُ النَّارِ وَ الْجَنَّةِ» است؛ خب این کفر است، با توحید افعالی ناسازگار است! حال آنکه اگر شما توحید افعالی در امر بین الامرین گفتید، هیچ‌کدام از این اشکالات وارد نیست! بنا بر نظریه تفویض وارد است، چون بنا بر نظریه تفویض وقتی این قدرت داده شد به عبد، دیگر عبد خودش چیست؟ مستقلاً مختار و منشأ فعل است. اما بنا بر نظریه امر بین الامرین، بله، خداوند تربیت، رزق، شفا، شفاعت، این‌ها را می‌دهد به کی؟ می‌دهد نسبت به بنده‌ای از بندگان خاصش، ولی امر بین الامرین است! می‌دهد، در عین حالی که تا او اذن ندهد، تا او مشیت نکند، آن فعل از دست این عبد نافذ نمی‌شود.

این در باب فعل پیامبر هم هست، در باب فعل امام هم هست: «وَ مَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ رَمَی». آها! اینکه در آیه شریفه (از قول حضرت عیسی علیه السلام): «أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللَّهِ». «أَنِّی أَخْلُقُ»: منم که خلق می‌کنم! من فاعلم، من اراده می‌کنم این را برای شما پرنده کنم، اما اگر اذن و مشیت خدا نباشد من هر چه بکنم اتفاق نمی‌افتد؛ امر بین الامرین است، «بِإِذْنِ اللَّهِ»! مشیت و اذن و قضا و قدر خدا اگر نباشد، پیامبر خدا هم در انجام فعل خودش کمیتش لنگ است، فعلی انجام نمی‌شود.

پس در امر بین الامرین، توحید افعالی هست اما مستلزم جبر نیست؛ پاداش هم هست، ثواب و عقاب هم هست، عدل و ظلم هم صادق است. از آن ور، در حوزه تفویض، قائلین به تفویض اصل دلیلشان چه بود؟ اینکه انسان مختار است، ما وجدانِ اختیار می‌کنیم، اگر ما مختار نباشیم خدا ظالم می‌شود، تکلیف ما لا یطاق می‌کند و و و؛ گفتیم بنا بر نظریه امر بین الامرین تمام این‌ها چیست؟ درست است! بله، درست است: ما وجدان اختیار می‌کنیم، ما واقعاً آزادیم، منم که دارم فعل را انجام می‌دهم، فعل به من منسوب است، ثواب و عقاب درست است، حسن و قبح درست است. هر آنچه که اهل تفویض می‌گویند در این جهت - در جهت مثبت - در نظریه امر بین الامرین هست؛ هر آنچه را که اهل جبر در باب مشیت عام خدا می‌گویند - توحید افعالی می‌گویند - در نظریه امر بین الامرین هست، و اشکالات جبر و شبهات اهل تفویض را هم ندارد.

مناقشه علمی پایانی درباره نسبت مشیت الهی با افعال قبیح و معاصی

(پرسش یکی از حضار: در اشکال معصیت هم ما می‌گوییم اراده الهی به اراده عبد تعلق می‌گیرد؟)

تعلق می‌گیرد به همین؛ اراده خدا به آن فعل تعلق می‌گیرد که متمشی از مشیت عبد است، خب؟ بله، خدا اراده می‌کند، مشیت می‌کند که این شرب خمر اتفاق بیفتد، اما کدام شرب خمر؟ شرب خمری که من مشیت کرده‌ام! از من، از مشیت من دارد صادر (می‌شود)، این را، صدور این را اجازه (می‌دهد). این است که شما نمی‌توانید بگویید خداوند شارب الخمر است! (حضار: بله، اینجا برای من حل نشد!). همین را می‌خواهم... همین! شما شرب خمر را به چه کسی نسبت می‌دهید؟ به آن کسی که مشیت می‌کند صدور این فعل از خودش را. شارب الخمر کیست؟ (حضار: منم). کسی که... شما کی هستید؟ اراده کردید این فعل را انجام بدهید، شما انجام بدهید؛ خدا اراده نمی‌کند که خودش انجام بدهد که! (حضار: تنفیذ می‌کند دیگر! همین تنفیذ کرد یعنی اراده کرد؟) تنفیذ می‌کند فعل من را، مشیت من را؛ نه، نه، تنفیذ کرد، ها، تنفیذ کرد! تنفیذ کردن مشیت من چیزی است، اینکه اراده کند فعل را در عالم خارج چیز دیگری است. خدا الآن اراده می‌کند یک عالم جدیدی خلق کند، کهکشان جدیدی ایجاد کند؛ فعل اوست، او خلق کرد، چون اراده کرد که این فعل از خودش صادر شود. خب؟ این فعل اوست، به او منسوب است: «هُوَ الْخَالِقُ». اما در فعل ارادی من، اراده نمی‌کند تحقق فعل را از خودش؛ خداوند اراده نمی‌کند شرب خمر را، (حضار: تنفیذ می‌کند) اراده می‌کند که شرب خمری را که من اراده کردم که با دست خودم انجام شود، این نافذ باشد.

(اعتراض و پرسش یکی از حضار: این اراده امر قبیح است دیگر! تنفیذ قبیح است! مشیت اینکه من مشیت کنم خمر بخورم، خود این قبیح است!)

نه، نه، نیست قبیح! نیست، نه، حالا همین: نیست! چرا؟ نه، نه، اراده اختیاریِ فعل قبیح است؛ اراده اختیاری مال من است! منم که دارم این فعل را انجام می‌دهم، صدور فعل از من قبیح است. قبح هم دائرمدار اختیار من است ها، حواسمان باشد! اگر من مجبور بودم در این فعلم، قبیح نبود. قبح دائرمدار این است که من متصدی بشوم با آزادی خودم، با اختیار خودم فعل را از خودم صادر کنم، از خودم صادر بشود. در باب خداوند متعال، اراده خدا این نیست که می‌خواهد فعل را صادر کند که بگوییم فعل منسوب به اوست؛ این که نیست. خدا اراده می‌کند که از من - منی که با اختیار خودم اراده شرب خمر کردم، منی که با اختیار خودم، منی که فعل را به خودم منسوب کردم - (حضار: کی اجازه داد؟) خب، اجازه داده، فقط اجازه می‌دهد. (حضار: قبیح است دیگر!). نه! نه، قبیح نیست؛ خداوند اجازه داد که من آزادانه، آزادانه من دارم اراده می‌کنم. (حضار: خب کی اجازه می‌دهد؟ مشیتش...؟) نشد! اجازه خدا نه علت تامه صدور فعل است و نه جزء العله صدور فعل است! حواسمان باشد، این توجه بفرمایید این نکته را: اراده و مشیت خدا نه علت تامه صدور فعل است و نه جزء العله صدور فعل است!

اگر علت تامه و جزء العله فعل بود چه بود؟ خدا مشیت نمی‌کرد - باید این‌جوری بگوییم دیگر - او باید بیاید با مشیت من ضمیمه شود تا مجموع اراده من و اراده خدا روی همدیگر فعل را انجام دهد؛ این را باید بگوییم دیگر! (حضار: خب جزء العله است دیگر! اگر اراده الهی نباشد صادر نمی‌شود!) این نیست، نیست، نه، جزء العله صدور فعل نیست! نه، صادر نمی‌شود نه من باب جزء العله! نه اینکه من در انجام این فعل، نصفش به عهده من است، نصف راه را خدا باید برود! نه! آن زمان شاهدش چیست؟ آن زمانی که خداوند اذن می‌دهد، اذن می‌دهد که من و اراده من «علت تامه» صدور فعل باشد! (حضار: تا چک را امضا نکند هیچ اعتباری ندارد، تنفیذ می‌کند). نه، چک را من امضا می‌کنم! او فقط اجازه... نه، او اجازه می‌دهد چیزی را که من علت تام بشوم! توجه می‌فرمایید؟ خدایی که دارد - نکته جالب ماجرا همین‌جاست - خدایی که اذن می‌دهد صدور فعل را از من، اذن می‌دهد صدور فعل را از من به عنوان «علت تامه»! اجازه می‌دهد، مشیت می‌کند که من - منی که خودم علت تامه بودم، چون اراده‌ای که به من داد، اراده من علت تامه صدور فعل است - برای تحقق فعل، اراده من کافی است؛ برای تحقق فعل! خدا جزء اخیر علت تامه فعل من نیست؛ آنی هم که اجازه می‌دهد، اجازه می‌دهد که من علت تامه فعل خودم باشم.

(پرسش یکی از حضار: همین است حاج آقا، همین ذره که اراده کرد که این شرّ بشود، یعنی در خداوند شرّ... همین مقدار، اینکه به هیچی دست نزد، همین تنفیذ، همین که در وجود ذات خداوند گفت من به مشیت من تنفیذ می‌کنم که حسین را بکشید، امام حسین را!)

نه، نمی‌گوید من تنفیذ... نه! آن فرد، آن فرد اراده می‌کند که سیدالشهدا (علیه الصلاة و السلام) را بکشد؛ خداوند متعال یا منع می‌کند، نمی‌گذارد - یا نمی‌گذارد که هیچ، او اراده می‌کند ولی خدا نمی‌گذارد - یا اینکه اجازه می‌دهد؛ اجازه می‌دهد که چه؟ که او کارش را بکند! (حضار: این اجازه به یک امر قبیح است!). نه، اجازه به امر قبیح به فاعل... (حضار: اصل فعل قبیح هست یا نیست؟ این اختیار است... اسم شرب خمر قبیح است). نشد! صدور... نه، صدور فعل از منِ فاعلِ مریدِ حرّ قبیح است! (حضار: خب خدا هم دارد همین را اذن می‌دهد!). نه، باشد؛ خداوند متعال نظامش را بر اساس اراده و اختیار آفریده! شما در نظر بگیرید، فرض بر این است که خداوند متعال حکمتش اقتضا کرده که به من اراده‌ای بدهد که من با اراده بتوانم به صورت علت تام، با اراده بتوانم فعل را انجام بدهم. نظام اختیار این است! اگر خداوند به من اراده داده ولی گفته اراده نصف کار است، بقیه‌اش کار خودم است؛ این نظام اختیار و ابتلا نیست که! این نظام اختیار و ابتلا نیست؛ پس من همیشه نصف راه را می‌روم، پس من فاعل فعل نیستم! پس در فعل اختیاری من فاعل نیستم، من نصف راه را می‌روم، بقیه‌اش را خدا باید انجام بدهد. اگر این‌گونه بود، فرمایش شما درست است؛ این مثل نظریه اشاعره است، مثل کسب است. خب؟

اما اگر شما گفتید نظام، نظام اختیار است، عدل الهی اقتضا می‌کند صدور فعل را از شما به تمام است، به کماله؛ نظام عدل اقتضا می‌کند که شما با اختیار خودتان به صورت کامل علت تامه فعل خودتان باشید؛ این نظام عدل است. اما در این... ها، حالا همین‌جا (حضار: این نباشد دیگر! اختیار را داد...) آها، اختیار را داد؛ اینجا دو حالت دارد: یا اختیار می‌دهد، خودش به کناری می‌نشیند؛ یا علی‌رغمی که اختیار می‌دهد، قدرت سلبش را هم در اختیار خودش می‌گیرد! خواندیم: «مَلَّکَهُمْ إِیَّاهَا وَ هُوَ بِهَا أَمْلَکُ»؛ در عین حالی که قدرت را دارد تملیک می‌کند، نسبت به همان قدرت خودش مالک‌تر است. شما اراده می‌کنید فعل را انجام بدهید، خدا اراده می‌کند که این فاعلیت شما تحقق پیدا نکند. پس خدایی که اذن می‌دهد و مشیت می‌کند انجام فعل از شما را، این منافات ندارد که شما فاعل فعلید. خدا برای سلطنت خودش، اجازه سلب تأثیرگذاری شما را گرفته؛ که عرض کردم اگر سلب بکند جبر هم نیست - یعنی جبر نیست، یعنی جبر است اما مشکلی ندارد، اصلاً فعل اختیاری شما نیست -.

مهم این است که آن موقعی که شما اراده می‌کنید و این فعل تحقق پیدا می‌کند، شما می‌گویید من فاعلم، من مریدم، به اختیار من دارد انجام می‌شود؛ آیا شما هستید که علت تامه فعلید یا نه؟ بله، شما علت تامه فعلید! شما برای انجام فعل - شما به عنوان فاعل - برای انجام فعل هیچ مانعی ندارید، هیچ کم و کسری ندارید، هر کاری بخواهید بکنید. (حضار: اما یک نقصی دارد، آن اذن الهی را کم دارد!). نه، آن اذن الهی ربطی به اراده شما ندارد! آن امری برتر از اراده شماست. (حضار: بالاخره آن را کم داریم!). نه، هیچ کم ندارید! شما کم ندارید، نه، آن دیگر به من (خدا) مربوط است؛ آن به خداییِ من مربوط است، به فاعلیت شما مربوط نیست، همه نکته این است! اراده و مشیت خدا مربوط به فعل و خدایی خداست. (حضار: «إِنَّ اللَّهَ لَا یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ»، لا یأمر بالقبیح؛ امر کرد به قبیح، مشیت کرد!). «لَا یَأْمُرُ بِالْقَبِیحِ»؛ بله، امر نکرد! نه، نه، مشیت قبیح نکرد! صدور فعل قبیح از من را که من با اراده کامل خودم انجام دادم، اذن داد؛ اذن داد! من (خدا) می‌توانستم جلو بگیرم، می‌توانستم جلو بگیرم. ببینید مشیت کردن، من مشیت نکردم شرب خمر را؛ نه، نه، نه! مشیت کردم که فعل قبیح آزادانه با حریت کامل شما، به علیت تام شما صادر شود.

(یکی از حضار: قبول است، بله، من علت تامه‌ام، من فاعلم، ولی همان مشیت که در خداوند راه داشت، آن شرّ است؛ در خداوند قبیح راه پیدا کرد!)

آن مشیت من (خدا) هیچ ارتباطی به مشیت شما ندارد! نه، راه پیدا نکرد، نه! (حضار: مشیت کرد، راه پیدا کرد دیگر! اگر مشیت نمی‌کرد...) نه، ببینید راه پیدا... پس حالا بگذارید در بحث‌های بالاتر بگوییم: اگر منظورتان آن چیزی است که فلاسفه - بعضی از فلاسفه - می‌گویند چون ذات خداوند خیر است، از خیر شرّ صادر نمی‌شود، آن یک بحث دیگر است؛ اصلاً ما آن مبنا را قبول نداریم.

(پرسش یکی از حضار: استاد، ورود به اراده تکوینی و تشریعی هم اینجا لازم نیست؟ که بگوییم خدا به اراده تکوینی عمل می‌کند اما به اراده تشریعی نهی کرده؟ ورود به این بحث هم دیگر لازم نیست که بگوییم اراده تکوینی و تشریعی فرق دارد؟)

بله، نهی کرده. نه، اینجا همه اراده تکوینی است، گفتیم! اینجا همه اراده حتم است، اراده عزم نیست: «إِنَّ لِلَّهِ إِرَادَتَیْنِ: إِرَادَةَ عَزْمٍ وَ إِرَادَةَ حَتْمٍ». اراده عزم، اراده تشریعی است؛ خدا از من خواست که این کار را نکنم. مثالی که می‌زدند چه بود؟ ائمه (علیهم السلام) فرمودند امر کرد به سجده آدم، «وَ شَاءَ أَنْ لَا یَسْجُدَ»؛ «أَمَرَ إِبْلِیسَ أَنْ یَسْجُدَ لِآدَمَ وَ شَاءَ أَنْ لَا یَسْجُدَ». از آن ور چه؟ در باب آدم، خب؟ «نَهَی آدَمَ عَنْ أَکْلِ الشَّجَرَةِ وَ شَاءَ أَنْ یَأْکُلَ مِنْهَا». این «شَاءَ أَنْ یَأْکُلَ» را باید معنا کنیم - معنا کرده‌اند -؛ «شَاءَ أَنْ یَأْکُلَ» یعنی چه؟ یعنی آدم به اراده خودش، به حریت خودش، به علیت تام خودش در حوزه بندگی، او هر کاری برای انجام فعل باید انجام بدهد، انجام می‌دهد، فعلش هم نافذ است.

ببینید اینکه خداوند متعال مانع می‌شود یا نمی‌شود، مربوط به دستگاه خدایی خداست. شاهدش هم در مسئله «تجری» است! ببینید در تجری چه می‌گوییم؟ می‌گوییم فرد آمده می‌خواهد گناه بکند، اراده هم می‌کند، همه اسباب را آماده می‌کند، خدا نمی‌گذارد. شما در تجری چه می‌گویید؟ می‌گویید تو همه کارِ عصیان را انجام دادی! هر چه از دستت می‌آمد و هر چه سبب تحقق فعل به دست تو بود، تو چیست؟ مرتکب شدی؛ اگر انجام نشد در بیرون، ربطی به تو ندارد! این است که در تجری قول حق این است که تجری حرام است؛ یعنی فاعل تجری، فاعل فعل است! اگر انجام نشد ربطی به اراده من - اراده عبد - ندارد؛ خداییِ خدا مانع می‌شود که این فعل انجام نشود، و الا من به عنوان عبد، من به عنوان فاعل قادر، همه کارهایی که باید انجام بدهم را انجام دادم و همه آن کارها در نظام تکوین فعل عبد به تحقق فعل می‌انجامد. کسی که دست می‌کند آب را برمی‌دارد می‌خورد، در نظام طبیعی و سنت خداوند فاعل فعل است. اینکه خداوند متعال به خدایی خودش و در رتبه فعل خودش جایی منع می‌کند، جایی اجازه می‌دهد، این ربطی به فعل من و صدور فعل از من ندارد. این نکته مهم این است: در امر بین الامرین، در فعل اختیاری، خداوند متعال هیچ‌گونه تأثیری - ذره‌ای تأثیر - در فعل عبد ندارد!

خب دیگر حالا ان‌شاءالله در جلسه آینده...

(پرسش یکی از حضار: خداوند ذره‌ای تأثیر در مشیت عبد ندارد یا در فعل عبد؟)

در همان، یعنی در صدور فعل از مشیت عبد. (حضار: چون ما گفتیم که صادر نمی‌شود تا مشیت الهی نباشد!) آها، احسنت، در «مشیت عبد»، منظورم همین است، احسنت؛ منظورم در مشیتی که به صدور فعل می‌انجامد، آره. یعنی مشیت خداوند در مشیت عبد هیچ‌گونه تأثیری ندارد؛ این یک. دو: آنچه را که برای صدور فعل از عبد لازم است - که مشیتش است - آن هم به صورت کامل از عبد صادر می‌شود، خب؟ باز اینجا خداوند به عنوان جزء العله مشیت عبد هم نیست.