توحید در معارف اهل بیت - جلسه 4
- موضوع جلسه: معرفت عقلی و معرفت فطری خداوند؛ ابعاد معرفت فطری، دیدگاه مخالفان و رابطه دو معرفت.
- چهار ویژگی معرفت فطری بر پایه آیه فطرت و آیه الست
- پیشینی است و در عالمی پیش از دنیا (عالم ذر و میثاق) نهاده شده؛ روایات این باب به گواهی ملاصدرا در شرح اصول کافی، آیت‌الله مصباح و علامه امینی در «المقاصد العلیة» متواتر است و اکثر علمای شیعه آن را پذیرفته‌اند.
- از سنخی غیر از معرفت عقلی است: مشاهده‌ای، شخصی و همراه با تخاطب.
- همگانی است: «فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» و «مِنْ بَنِی آدَمَ».
- اثر آن در دنیا برای همه باقی است و می‌توان به آن تذکر یافت.
- منکران عالم ذر (معتزله از اهل سنت و متکلمان بغداد از شیعه، یعنی شیخ مفید و سید مرتضی) و دو اشکال آنان
- اشکال فراموشی و لغویت: اگر چنین عالمی بود باید به یاد می‌آوردیم. پاسخ: خود موقف فراموش شده ولی اثر معرفت باقی است، پس لغو نیست.
- اشکال تناسخ. پاسخ: تناسخ انتقال روح به بدن دیگری است، نه بازگشت روح همان شخص به بدن خودش.
- دسته‌بندی مذاهب در معرفت فطری: محدثان شیعه و سنی، اهل حدیث (حنابله) و اشاعره (از جمله فخر رازی ذیل آیه فطرت) آن را پذیرفته‌اند؛ متکلمان بغدادی شیعه و فیلسوفان مشائی منکرند؛ برخی اشراقیان و اصحاب حکمت متعالیه با تفسیری خاص پذیرفته‌اند.
- سه توجیه مخالفان از آیات و روایات فطرت
- «فطرت عقل»: معرفت عقلی ساده و بدیهی (سید بن طاووس، شهید ثانی در «الاقتصاد و الارشاد» و ظاهر سخن شیخ حر عاملی).
- «فطرت خداجویی»: گرایش غریزی به کمال مطلق (شهید مطهری در مباحث فطرت و پیش از او آیت‌الله شاه‌آبادی در «شذرات المعارف»).
- «غایت خداشناسی» (شیخ مفید): «فَطَرَهُمْ عَلَی التَّوْحِیدِ» یعنی خدا انسان را برای توحید آفرید و ابزار شناخت را به او داد.
- پاسخ استاد: هر سه مطلب درست است ولی هیچ‌کدام روایات معرفت فطری را توضیح نمی‌دهد؛ گرایش به خدا نتیجه آن معرفت است و اثبات شیء نفی ماعدا نمی‌کند.
- چهار دسته روایت تفصیلی درباره میثاق و معرفت فطری
- ایمان و کفر اختیاری در عالم میثاق: «وَفِیهِ الْمُؤْمِنُ وَالْکَافِرُ»؛ پیوند همیشگی آیه فطرت و آیه میثاق در روایات اهل بیت (ع).
- تخاطب و شناخت شخصی: اگر آن مخاطبه نبود انسان‌ها نمی‌دانستند «مَنْ رَبُّهُمْ» (نه «مَا رَبُّهُمْ»).
- ثبوت معرفت و فراموشی موقف: «ثَبَتَتِ الْمَعْرِفَةُ فِی قُلُوبِهِمْ وَنَسُوا الْمَوْقِفَ» و «وَسَیَذْکُرُونَهُ یَوْمًا»؛ از جمله در سکرات مرگ و قیامت.
- سنخ معاینه‌ای معرفت در روایت زراره: «کَانَ ذَلِکَ مُعَایَنَةَ اللَّهِ، فَأَنْسَاهُمُ الْمُعَایَنَةَ وَأَثْبَتَ الْإِقْرَارَ فِی صُدُورِهِمْ».
- زمینه‌های شکوفایی معرفت فطری در دنیا (تمثیل بذر و زمین مستعد)
- قرار گرفتن در معرض تذکر انبیا: «لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ»؛ انبیا ادای عهد را طلب می‌کنند (مبانی تربیت فطری).
- ابتلائات و بأساء و ضراء: «وَإِذَا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ».
- توجه به آیات آفاقی و انفسی، چنان‌که اهل بیت (ع) نیمه‌شب با نگاه به آسمان «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» می‌خواندند.
- عبادت، نماز و دعا: «الصَّلَاةُ مِعْرَاجُ الْمُؤْمِنِ»، «قُرْبَانُ کُلِّ تَقِیٍّ» و روایات قرب نوافل.
- رابطه معرفت عقلی و فطری: هر دو در وجود واحد انسان پیوند دارند؛ معرفت عقلی زمینه معرفت فطری را فراهم می‌کند و معرفت فطری پشتوانه معرفت عقلی است.
- بازخوانی خطبه امام رضا (ع): «بِصُنْعِ اللَّهِ یُسْتَدَلُّ عَلَیْهِ، وَبِالْعُقُولِ تُعْتَقَدُ مَعْرِفَتُهُ، وَبِالْفِطْرَةِ تَثْبُتُ حُجَّتُهُ»؛ همه راه‌ها از صنع خدا می‌گذرد، عقل معرفت را با برهان در ذهن گره می‌زند و فطرت قلب را با حقیقت روبه‌رو و آرام می‌کند.
- مراتب معرفت‌الله بی‌نهایت است و در دنیا و آخرت، حتی برای پیامبر اکرم (ص)، ادامه دارد.
- پرسش و پاسخ پایانی
- عبادت هم در شکوفایی اصل معرفت و هم در سیر مراتب آن نقش دارد.
- معرفت فطری فی‌نفسه حجت است ولی از آسیب وسوسه در امان نیست؛ عقل و معارف وحیانی دو ضامن آن‌اند.
- دلالت بر «معرفت» از آیه میثاق («أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی شَهِدْنَا» و «إِنَّا کُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِینَ») در کنار آیه فطرت، آیات بأساء و ضراء و روایات اهل بیت (ع) به دست می‌آید.
- قلمرو فطرت: توحید، صفات، رسالت و ولایت آری؛ اصول دین با ساخت وجودی انسان متناسب است ولی همه احکام فقهی فطری نیست.
- حقیقت شناخت فطری: یافتی بسیط و وجودی که در شرایطی ترکیبی و آشکار می‌شود؛ تخاطب با خدا اثر همین شناخت است و بدون آن ممکن نیست.
- معرفت عقلی و فطری لزوماً با هم یا به ترتیب نیستند؛ بسیاری با همین حالت‌ها از کفر به ایمان برگشته‌اند و الحاد محض بسیار نادر است.
- آیات اضطرار در دریا حالت شرک پیشین را نشان می‌دهند و نافی معرفت فطری نیستند؛ روایت «هَلَکْتُ هَلَکْتُ» و پاسخ امام صادق (ع) «ذَلِکَ مَحْضُ الْإِیمَانِ»: اضطراب از شبهه نشانه ایمان قلبی است.
- منابع تکمیلی: «هدایة الامة»، کتاب «معرفت فطری» استاد برنجکار، «الذخیرة» سید مرتضی و «الفائق فی أصول الدین».
- جلسه آینده: آغاز بحث اسماء و صفات الهی.
صوت و فایل‌های این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایل‌ها، در درس‌گفتار «توحید در معارف اهل بیت» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درس‌گفتار۱. خطبه آغازین و مرور مباحث جلسه گذشته (دو گونه معرفت عقلی و فطری در کتاب و سنت)
أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، وَصَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِینَ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ)، سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفَ، وَرُوحِی وَأَرْوَاحُ الْعَالَمِینَ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ الْفِدَاءُ.
در جلسه گذشته از ادله یا گواهی بر «معرفت فطری» و «معرفت عقلی» سخن گفتیم. گفتیم در مجموع وقتی در کتاب و سنت بحث «معرفت‌الله» را دنبال می‌کنیم، با دو گونه معرفت آشنا می‌شویم:
- یکی «معرفت عقلی» است که شواهدی از قرآن و روایات آوردیم؛
- و دیگری «معرفت فطری» بود.
در ادامه بحث در این جلسه می‌خواهیم معرفت فطری را بیشتر باز کنیم، مقداری از ابعاد این معرفت سخن بگوییم، بگوییم کسانی که مخالف معرفت فطری هستند این ادله و روایات را چگونه معنا می‌کنند، و در نهایت ارتباط میان معرفت عقلی و فطری را بیشتر باز کنیم. حالا در پایان هم چند سؤال وجود دارد؛ اگر رسیدیم به آن سؤالات پاسخ می‌دهیم: که مثلاً این «عالم ذر» یا عوالم پیشین چیست و چه نقشی در معرفت‌الله دارد؟ و یا این سؤال که آیا معرفت فطری اختصاص به انسان دارد یا سایر موجودات را هم در بر می‌گیرد؟ این‌ها دیگر حالا از بحث‌های فرعی و حاشیه‌ای درس ماست.
۲. جمع‌بندی چهار ویژگی اساسی «معرفت فطری» بر اساس آیات و روایات
بحث جلسه گذشته‌مان در باب معرفت‌الله به اینجا رسید که ما از آیات قرآن کریم ـ به‌خصوص آیه فطرت و آیه الست ـ برداشت کردیم (با تفسیری که به‌خصوص روایات اهل بیت دارند و گفتیم مشترک بین شیعه و سنی است) که ما نوعی معرفت داریم، معرفت خاص، که این معرفت را اصطلاحاً «معرفت فطری» می‌گوییم. در مجموع اشاره کردیم که از آیات و روایات در باب معرفت فطری استفاده می‌شود که معرفت فطری چهار تا ویژگی دارد؛ حالا از یک زاویه دیگری غیر از بحث جلسه گذشته می‌خواهیم این را جمع‌بندی کنیم:
۲.۱. ویژگی اول: پیشینی بودن معرفت فطری و تواتر روایات عالم ذر و میثاق پیشینی
ویژگی اول این است که معرفت فطری یک «معرفت پیشینی» است؛ معرفتی است که از قبل ـ قبل از تولد انسان ـ در انسان نهاده شده و در این عالم دنیا آن معرفت، ترکیبی می‌شود، ظاهر می‌شود و انسان از آن طریق خداوند را می‌شناسد.
خب این نکته را هم اشاره شد که وقتی ما می‌گوییم «از قبل»، بنابر آن چیزی که در آیه الست آمده و در روایات اهل بیت به تواتر آمده، این عالمی است قبل از عالم دنیا ـ یا عوالمی است، اگر رسیدم عرض می‌کنم، قبل از عالم دنیا ـ که در آن عالم، خداوند معرفت خودش را به ما عرضه کرده؛ یعنی «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی» آنجا اتفاق افتاده است.
بسیاری از بزرگان نسبت به وجود چنین عالمی یا چنین حالت و مرحله پیشینی اقرار کرده‌اند؛ از متکلمان، فیلسوفان و محدثان ـ که غالباً این مطلب را گفته‌اند، غالباً البته ـ گفته‌اند و اظهار کرده‌اند که روایات در این باب متواتر است:
- حتی مرحوم ملاصدرا در «شرح اصول کافی» ـ دوستان ببینند ـ می‌گوید اخبار اهل بیت در باب وجود چنین چیزی در عالم هستی و چنین عالمی، تواتر دارد و جای انکار نیست. (یکی از حضار: همان عالم ذر و...) بله، بله، همین عالم ذر.
- از معاصرین، حضرت آیت‌الله مصباح به صراحت می‌فرمایند روایات آن‌قدر هست که قابل انکار نیست.
- مرحوم علامه امینی (صاحب الغدیر) کتابی دارند تحت عنوان «المقاصد العلیة» که سال‌ها چاپ نشده بود و اخیراً منتشر شد؛ در آنجا اثبات می‌کنند که ده‌ها روایت در این باب داریم و حتی اگر اشتباه نکنم در جایی می‌فرمایند بیش از چهل روایت صحیح‌السند در این باب وجود دارد که مسئله وجود معرفت در عالمی قبل از این عالم دنیا را اثبات می‌کند.
اینش مسلم است؛ نکته اول این است که این معرفت برخلاف معرفت عقلی که اکتسابی است، یک امر پیشینی است.
پرسش یکی از حضار: اسم آن کتاب را فرمودید چه بود؟
پاسخ استاد: «المقاصد العلیة». این معرفت پیشینی به ما داده شده، اما در اینکه این عالم قبل چه بوده است، کجا بوده است و چگونه رخ داده، البته در بین علمای اسلامی اختلاف است. حالا ممکن است بعضی‌ها اصلش را هم انکار بکنند، اما آن‌هایی که پذیرفته‌اند که روایات اهل بیت و آیه شریفه «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی» این را دلالت می‌کند، در اینکه آن عالم چیست و چگونه است اختلاف دارند؛ این حالا فعلاً محل بحث ما نیست، اما مسلم است که چنین معرفتی برخلاف معرفت عقلی، جنبه پیشینی دارد.
پرسش یکی از حضار: ببخشید، می‌شود بگوییم مشهور علمای شیعه قائل هستند به عالم ذر؟
پاسخ استاد: مشهور بله؛ اگر مشهور را اعم از محدثان و متکلمان یا در مجموع بگیریم... مشهور نگوییم، بگوییم «اکثر»؛ بگوییم اکثر علمای شیعه به این قائل‌اند.
ادامه پرسش طلبه: چون یک عده‌ای از این‌ها اصلاً اظهار نظر نکرده‌اند...
پاسخ استاد: نکرده‌اند، آن‌ها را نمی‌دانیم؛ این‌ها را معمولاً در شهرت و اجماع خب آن‌ها را به حساب نمی‌آورند دیگر! آن‌هایی که در مظان چنین بحثی بودند و اظهار نظر کردند، می‌توانیم بگوییم اکثریت چنین چیزی را پذیرفته‌اند. الآن ما چون نمی‌خواهیم به اقوال علما تمسک کنیم، ما هستیم و آیات و روایات! بحثمان اجتهاد از خود منابع است. بسیاری از بزرگان ما اصلاً در این مباحث به کتاب و سنت مراجعه نمی‌کردند؛ حالا یا خواهم گفت، شبهاتی داشتند که مبتنی بر آن شبهات فکر می‌کردند این حرف خیلی مثلاً قابل دفاع نیست و باید روایات را تأویل و توجیه کرد.
پرسش یکی از حضار: ببخشید، این عالم ذر یا قضیه الست را شما مساوی با فطرت می‌گیرید؟ ما می‌گوییم یک معرفت دیگری است غیر از فطرت؛ مثلاً آیه فطرت خودش بیان می‌کند که مربوط به خلقت در این عالم است و مشاهده حضوری خداوند را...
پاسخ استاد: خب همان! آن مشاهده... حالا این را عرض می‌کنم؛ این را ما عرض می‌کنیم و رابطه این دو تا را توضیح می‌دهیم. اگر اجازه بدهید برویم جلو، در ساعت ـ موافقید؟ ـ در ساعت سؤال و جواب این را بپرسیم؛ یادداشت بکنند دوستان برای اینکه می‌خواهیم این رشته بحث از ذهن دوستان بیرون نرود. آن سؤالات خوب است، این سؤالات را حتماً یادداشت کنید، با هم بیشتر رویش گفت‌وگو می‌کنیم؛ من هستم تا بحث کنیم. این نکته اول.
۲.۲. ویژگی دوم: غیریت سنخ معرفت فطری با معرفت عقلی (معرفت مشاهده‌ای، شخصی و تخاطبی)
نکته دوم، گفتیم سنخ آن معرفت، معرفتی است از سنخی غیر از معرفت عقلی که در جلسه قبل از او سخن گفته شد؛ گفتیم معرفتی است از سنخ «مشاهده»، معرفتی است «شخصی» و با یک «تخاطب» صورت می‌گیرد.
۲.۳. ویژگی سوم: عمومیت و اشتراک تمامی بنی‌آدم در معرفت پیشینی
نکته سوم این است که همه انسان‌ها در این معرفت پیشینی شریک بودند:
- هم در آنجایی که فرمود «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا»، «النَّاسَ» بود؛
- هم در آیه الست: «وَإِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ»، همه بنی‌آدم بودند.
روایات اهل بیت هم تصریح می‌کنند که هیچ انسانی ـ حالا این «انسان» که می‌گوییم، فرض کنید انسانی که در این دنیا می‌آید و به دنیا می‌آید و آن روح درش دمیده می‌شود؛ تصریح شده در روایات ـ هیچ انسانی که به این رتبه می‌رسد نیست مگر اینکه در عالم ذر روحش حضور داشته یا این معرفت بهش رسیده است. عرض کردم ما فعلاً بحثمان بحث عالم ذر نیست، آن در بحث‌های هستی‌شناسی باید دنبال بشود؛ در این معرفت پیشینی شریک بوده است.
۲.۴. ویژگی چهارم: استمرار اثر معرفت پیشینی در عالم دنیا و قابلیت تذکر و بازیافت آن
و نکته چهارم و آخرین نکته این است که آن معرفتی که همه انسان‌ها درش شریک بودند، در این دنیا اثر آن معرفت وجود دارد برای همه! یعنی این‌طوری نیست که بگویید در یک عالمی این معارف داده شد و تمام شد و اینجا هیچ بروز و ظهوری ندارد و امکان دسترسی ما به آن نیست، و حالا مثلاً در قیامت آن مطالب دوباره به یاد ما می‌آید! نه، روایات تصریح می‌کند، آیه شریفه هم عرض کردیم تصریح کرد. در کجای آیه شریفه؟ (پاسخ حضار: انتهای آیه... «أَنْ تَقُولُوا...») آها! «أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِینَ أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَکَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَکُنَّا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ».
آیه شریفه و روایات به صراحت می‌فرمایند همه انسان‌ها که در آنجا شریک بودند، در این دنیا هم با خودشان دارند؛ بعد گفت: «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا»، همه وجود و خلقت انسان‌ها با او آمیخته و مفطور است. خب این جمع‌بندی ما از معرفت فطری بود.
۳. بررسی آرای موافقان و مخالفان «عالم ذر» و «معرفت فطری» در تاریخ تفکر اسلامی
کسانی هستند از بین علما که این معرفت را به این معنایی که ما گفتیم نمی‌پذیرند. در اینجا هم دو تا بحث است، اشاره کردم:
۱. یکی این است که آیا چنین معرفتی قابل قبول هست در مقابل معرفت عقلی یا نه؟ گروهی از علما و آن چیزی که ما ادعا می‌کنیم این است که آیات و روایات دلالت می‌کند؛ بعضی از علما این را نمی‌پذیرند.
۲. یک بحث دومی وجود دارد که آیا «عالم ذر» که در آیات و روایات به عنوان پس‌زمینه چنین معرفتی معرفی شده، مطلب درستی است یا نه؟ همینی است که در ظاهر آیات و روایات است یا یک معنای دیگری می‌دهد، یا به کلی انکارش بکنیم؟ این هم یک بحث دومی است.
۳.۱. نقد دو اشکال منکران عالم ذر (معتزله و متکلمان مکتب بغداد)؛ پاسخ به شبهه فراموشی و شبهه تناسخ
من فعلاً وارد این بحث دوم نمی‌شوم (بحث عالم ذر)، فقط اشاره می‌کنم که پاره‌ای از متکلمان ـ از بین اهل سنت: «معتزله»؛ و از بین علمای شیعه: «متکلمان بغداد» یعنی شیخ مفید و سید مرتضی ـ این گروه از شیعه و سنی، عالم ذر را قبول ندارند؛ یعنی وجود عالمی در ورای این عالم و پیش از این عالم که منشأ معرفت برای ما بشود، از دیدگاه این‌ها باطل است. ادله‌ای هم آورده‌اند؛ حالا رجوع کنید، در کتب معاصرین ما همین ادله ذکر شده، بعضی موافقت کرده‌اند و خب خیلی‌ها هم نقد کرده‌اند:
- اشکال اول (فراموشی و لغویت): به عنوان مثال، اشکال کرده‌اند که اگر چنین عالمی بود و درش معرفت بود، چرا ما یادمان نیست؟ ما باید یادمان باشد! یک جایی بودیم، کنار هم بودیم، تخاطبی شد، ما یک «بَلَی» گفتیم؛ خب این را که ما یادمان نیست!
- اولاً، همین که یادمان نیست معلوم است که این غلط است! اگر عقل ما در آنجا بوده، پس باید الآن عقل ما و حافظه ما آن را به یاد بیاورد.
- ثانیاً، اگر ما یادمان نیست و اثری ندارد، این لغو است! خدا در یک عالم دیگری بیاید تعریف خودش را انجام بدهد، بعد ما در عالم دنیا هیچی از آن نه یادمان باشد و نه اثری داشته باشد! این یکی از ادله‌ای است که مرحوم شیخ مفید و سید مرتضی فرموده‌اند و قبلش معتزلیان می‌گفتند.
پرسش یکی از حضار: ببخشید، یعنی می‌گویند چرا ما یادمان نمی‌آید، منظورشان این است که خلاف آیه است؟
پاسخ استاد: نه، نه! می‌گویند چون ما یادمان نمی‌آید، پس چنین حالتی نبوده است و چنین عالمی نبوده، پس آیه منظورش چیز دیگری است! پس این واژه «وَإِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ» ظهور در معنای حقیقی ندارد و باید حمل بر معنای مجازی‌اش بکنیم مثلاً. می‌گویند چون خلاف عقل است ـ اگر آیه‌ای خلاف عقل بود باید تأویل بشود ـ و از دیدگاه ما خلاف عقل است؛ چون یادمان نمی‌آید اولاً، و در اینجا هم هیچ اثری نمی‌بینیم و این اثر که نمی‌بینیم، عرض شود که لغو است: خدا آمده یک کاری در عالم گذشته کرده که هیچ اثری برای ما ندارد و دوباره باید مراجعه کنیم به ادله عقلی؛ خب چه کاری است اصلاً؟
- اشکال دوم (تناسخ): یا مثال دیگر و شبهه دیگری؛ فرمودند که این مستلزم «تناسخ» است! اگر شما بگویید روح ما در عالم پیشینی بوده است ـ مثلاً در یک بدن دیگری بوده که می‌گویند بدن ذری ـ بعد از آن بدن درآمده و آمده در این بدن دنیوی قرار گرفته، خب این همان تناسخ است! مگر تناسخ چیست؟ تناسخ یعنی اینکه روح بنده وقتی من می‌میرم، از بدن من خارج بشود و بیاید روی یک طفلی که الآن دارد به دنیا می‌آید، و از آن خارج بشود برود روی بدن سومی! خب این هم همین‌طور است: روح از یک بدنی در عالم قبل درآمده و آمده در بدن این‌دنیایی من؛ این هم تناسخ است!
- پاسخ به هر دو اشکال: خب این بخش را عرض کردم ما خیلی واردش نمی‌شویم؛ جواب گفته‌اند و به گمان ما اشکالاتی که این‌ها نسبت به عالم ذر کرده‌اند، اشکالات واردی نیست:
۱. پاسخ به اشکال اول (فراموشی موقف و بقای اثر معرفت به جهت ابتلا و آزمایش): اول اینکه ما یادمان نمی‌آید، حالا من روایاتش را می‌خوانم: فرمودند بله، اصل آن ماجرا یادمان نیست، ولی آثارش وجود دارد! اگر اثر آن معرفت وجود دارد، چرا لغو باشد؟ خدا در آنجا صحنه‌ای ایجاد کرده؛ آن صحنه را در این دنیا با خصوصیات آن صحنه ـ حالا می‌خوانم روایاتش را ـ نه ما فراموش کردیم، خدا فراموشانده! («فَأَنْسَاهُمُ الْمَوْقِفَ»). خدا به عمد، برای اینکه عالم دنیا عالم ابتلا است، آن را فراموشانده؛ و اگر انسان آن صحنه با خصوصیاتش را ببیند، دیگر ابتلا بی‌معناست! چون آن‌قدر آن معرفت روشن است که خلافش و انکارش ممکن نیست. چنان‌که خواهم گفت و روایت را می‌خوانم که فرمودند در روز قیامت ـ نه تنها در روز قیامت، هنگام مرگ انسان ـ اولین حادثه‌هایی که روح وقتی دارد از بدن جدا می‌شود می‌بیند، همان حالتی است که در عالم ذر دید! به همین دلیل گفته می‌شود در آن حالت دیگر توبه قابل قبول نیست. توبه انسان قابل قبول است تا آنجایی که سکرات موت اتفاق می‌افتد؛ یعنی لحظه‌به‌لحظه آن صحنه‌های قبل و اعمالش را یک بار بهش نشان می‌دهند؛ آنجایی که نشان می‌دهند دیگر حجت تمام است و اصلاً جای امتحان و ابتلا نیست. می‌بینیم که در روایات آمده است که خداوند آن حالت و آن موقف را فراموشانده تا انسان در حالتی قرار بگیرد که جای امتحان باشد. پس بنابراین نتیجه هست و لغو نیست؛ ما یادمان نمی‌آید، «موقف» یادمان نمی‌آید، ولی آثار معرفتش یادمان می‌آید! («أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِینَ»؛ اصلاً غفلت از او نیست. حالا چه‌جوری این حالت کم‌خبری یا کم‌توجهی ما باید تبدیل به معرفت بشود، آن بحث‌های دیگری است که الآن از آیات قرآن و روایات خواهیم گفت).
۲. پاسخ به اشکال دوم (بطلان استلزام تناسخ): تناسخ هم نیست؛ روشن است، چون تناسخ انتقال روح است از بدن یک نفر به بدن دیگری! اگر روح از بدن من دربیاید و به بدن شما بیاید، تناسخ است؛ اما روح خود من از یک بدنی ـ که حالا می‌گوییم بدن ذری است، که اتفاقاً در همین بدن دنیایی هم همان هم هست ـ بیاید به این بدن دنیایی قرار بگیرد در رحم مادر، هیچ اشکالی ندارد و تناسخ نیست اصلاً.
عرضم این است: اشکالاتی وجود دارد به عالم ذر، آن اشکالات توسط طرفداران عالم ذر پاسخ داده شده و این پرونده را ما می‌بندیم؛ چون بحث الآن ما این نیست. بحثمان چیست؟ آن «معرفت فطری» است که می‌گوییم حاصل این صحنه است، حاصل این ماجرای عالم ذر است. ممکن است ما اصلاً عالم ذر را قبول نکنیم؛ کسی منکر عالم ذر باشد به عنوان یک عالم، اما بگوید آیات و روایات به‌خوبی دلالت می‌کند که ما یک معرفتی غیر از معرفت عقلی داریم. پس بحثمان را به اینجا متمرکز می‌کنیم.
۳.۲. دسته‌بندی مذاهب و مکاتب اسلامی در پذیرش یا انکار معرفت فطری
حالا در باب معرفت فطری، در بین دانشمندان مسلمان اعم از شیعه و سنی عرض کردم: محدثان از شیعه و سنی که با روایات سر و کار دارند، همه قائل به چنین معرفتی هستند:
- در بین اهل سنت: به طور مشخص، اهل حدیث (یعنی حنابله) قائل به معرفت فطری‌اند؛ اشاعره قائل به معرفت فطری‌اند. دوستان را ارجاع می‌دهم به «تفسیر فخر رازی» در ذیل آیه فطرت، که در آنجا فخر رازی این‌جوری می‌گوید؛ می‌گوید: «ثُمَّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: فِطْرَتَ اللَّهِ، وَهِیَ التَّوْحِیدُ؛ فَإِنَّ اللَّهَ فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهِ حِینَ أَخَذَهُمْ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ فَسَأَلَهُمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی»! این عبارت فخر رازی است. در «تفسیر طبری» مراجعه کنید، آمده؛ در «تفسیر درالمنثور» سیوطی بحث عالم ذر و معرفت فطری آمده است. اهل سنت غیر از معتزله که عقل‌گرا بودند به اصطلاح، آن‌هایی که مبتنی بر آیات و روایات حرکت کرده‌اند، تقریباً همه نظریه معرفت فطری را قبول دارند (البته یک عده‌ای هم مخالف دارد در همان‌ها، ولی مشهور آن‌ها قائل‌اند).
- در بین شیعه: محدثان ما و پاره‌ای از حکمای ما غالباً معتقد به معرفت فطری هستند. اما باز در مقابل:
- متکلمان بغدادی ما مخالف معرفت فطری‌اند و معرفت را منحصر در معرفت عقلی می‌دانند؛
- از فیلسوفان، مشائیان مخالف معرفت فطری‌اند و معرفت را منحصر در عقلی می‌دانند؛
- حالا در بین اشراقیان و در بین اصحاب حکمت متعالیه کسانی هستند که نه، یک نوع معرفت فطری را پذیرفته‌اند با یک تفسیر خاص. این اقوال است.
۳.۳. سه توجیه مخالفان معرفت فطری از آیات و روایات فطرت و نقد آن‌ها
حالا سؤال این است: آن کسانی که مخالف معرفت فطری هستند، این آیات و روایات را چه‌جوری معنا می‌کنند وقتی به فطرت می‌رسند؟ نمی‌توانند بگویند که اصلاً واژه فطرت اینجا نیست! روایات را که نمی‌توانند انکار کنند؛ به استفاضه بلکه به تواتر وقتی پرسیدند «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» یعنی چه، ائمه فرمودند: «فَطَرَهُمْ عَلَی التَّوْحِیدِ» (خواندم آن جلسه)؛ «فَطَرَهُمْ عَلَی مَعْرِفَتِهِ أَنَّهُ رَبُّهُمْ». به تواتر با تعابیر مختلف آمده است. خب مخالفان معرفت فطری به اینجا که می‌رسند چه می‌گویند؟ این‌ها سه گروه می‌شوند و برای معرفت فطری سه توجیه مختلف دارند (آن‌هایی که مخالف‌اند):
الف) توجیه اول: «فطرت عقل» و معرفت عقلی ساده و بسیط
یک عده‌ای می‌گویند: آقا، این معرفت منظور همان معرفت عقلی است! معرفت عقلی است؛ فقط تفاوتش با معرفت عقلی در این است که در معرفت عقلیِ اصطلاحی، مباحث و براهین بسیار پیچیده و دقیق است و انسان برای رسیدن به معرفت عقلی باید تلاش کند و به سادگی قابل فهم نیست؛ اما چون شناخت خدا ـ حداقل بعضی از ادله شناخت خدا ـ خیلی روشن و سرراست است و نیازمند به تأمل نیست، اسم این را گذاشته‌اند «معرفت فطری». معرفت فطری یعنی همانی که در «عقل فطری» انسان وجود دارد؛ فطرت برابر است با عقل فطری، نه چیز دیگری غیر از عقل! این یک پاسخ.
نکته یکی از حضار: همان قول سید بن طاووس دیگر...
پاسخ استاد: آها! سید بن طاووس این را فرموده؛ مرحوم شهید ثانی در کتاب «الاقتصاد و الارشاد» این را فرموده‌اند؛ ظاهر فرمایشات شیخ حر عاملی (صاحب وسائل‌الشیعه) در «اثبات الهداة» و کتاب دیگرشان در حوزه اعتقادات همین است. ببینید، کسی حتی مانند سید بن طاووس و شیخ حر، محدث‌اند؛ اما در عین حالی که محدث‌اند ـ همه روایات را هم نقل می‌کنند؛ اثبات‌الهداة را دوستان ببینند در مقدمه‌اش، این روایات را می‌آورد ـ اما در جمع‌بندی که می‌رسند می‌گویند منظور از این، یک معرفت ساده بسیطی است که در فطرت عقل انسان هست؛ این فطرت، «فطرت عقل» است. ولی خب عرض کردم، اکثریت محدثان ما این را قبول ندارند؛ از شیخ صدوق تا علامه مجلسی تا محدثان معاصر.
ب) توجیه دوم: «فطرت خداجویی» و گرایش غریزی به کمال مطلق
گروه دوم کسانی‌اند که می‌گویند: نه، فطرت در این روایات و آیات اشاره به معرفت عقلی نیست؛ اصلاً کاملاً روشن است آیات و روایات دارند از یک حقیقت دیگری یاد می‌کنند، نه معرفت عقلی! می‌گوییم آن چیست؟ می‌گویند: در درون انسان گرایش به خدا را ایجاد کرده و انسان با آن گرایش درونش دنبال خدا می‌گردد! این را اصطلاحاً می‌گوییم «فطرت خداجویی»، ها؟ (نظریه اول «فطرت عقل» بود، نظریه دوم «فطرت خداجویی» بود). نه اینکه انسان‌ها در درون خودشان معرفتی دارند، بلکه انسان‌ها به دنبال معرفت خدا هستند؛ خدا وجود انسان را یک جوری آفریده که گرایش دارد. مثال: چه‌جوری انسان‌ها یک جوری آفریده شده‌اند که وقتی بدنشان خالی از مثلاً ویتامین و پروتئین می‌شود، احساس گرسنگی می‌کنند؟ ها؟
پرسش یکی از حضار: غریزه است یعنی؟
پاسخ استاد: یک نوع غریزه است؛ حالا غریزه‌ای که مال انسان است و فقط خاص انسان است، می‌گوییم «فطرت». این را مرحوم شهید مطهری ـ این قول را تقویت می‌کنند در این کتاب مجموعه بحث‌های فطرتشان ـ مطرح کرده‌اند.
ج) توجیه سوم: «غایت خداشناسی» و اعطای ابزارهای شناخت («لِلتَّوْحِیدِ»)
نظریه سوم که نظریه شیخ مفید است، آن «غایت خداشناسی» است! از بین قدمای ما، مرحوم شیخ مفید چنین نظری دارد: می‌فرماید وقتی که این عبارت روایت شریف آمد که منظور از «فِطْرَتَ اللَّهِ» یعنی «فَطَرَهُمْ عَلَی التَّوْحِیدِ»، ایشان می‌گوید: «عَلَی التَّوْحِیدِ أَیْ لِلتَّوْحِیدِ»! («تصحیح الاعتقاد» را مراجعه کنید؛ حاشیه‌ای که ایشان بر اعتقادات مرحوم صدوق دارد). می‌فرماید: «لِلتَّوْحِیدِ»؛ نه اینکه خداوند انسان را «بر توحید» آفرید، بلکه انسان را آفرید «تا به توحید برسد»! ابزارهای رسیدن به توحید را گذاشت؛ خب ابزارها چیست؟ ابزارهای عقلی است.
مرحوم مفید نمی‌فرماید در درون انسان کشش به سمت خدا وجود دارد و خداجویی وجود دارد؛ می‌گوید خداوند جهان را و انسان را به گونه‌ای آفریده است که ابزارهای شناخت خودش را در آنجا گذاشته است. این «لِلتَّوْحِیدِ» یعنی انسان را آفریده برای توحید؛ مثل چه؟ «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ»، ها؟ ما انس و جن را نیافریدیم مگر اینکه بندگی کنند. این «إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» یعنی چه؟ یعنی بروند تلاش بکنند و خدا ابزارهایش را گذاشته تا بندگی کنند؛ نه اینکه بندگی کردن در درون آن‌هاست یا میل به بندگی در درون آن‌ها گذاشته شده است! مرحوم مفید می‌فرماید این «لِـ» در «لِیَعْبُدُونِ» یعنی این؛ یعنی غایتی که خدا برای انسان گذاشته، خداشناسی و توحید است.
پس سه تا شد (منظور از فطرت نزد مخالفین معرفت فطری):
- یک: منظور «فطرت عقل» است؛
- دو: منظور «فطرت خداجویی» است در درون انسان‌ها (یعنی گرایش به سمت خدا را در درون انسان گذاشته)؛
- سوم: نه، خداوند ابزارهای لازم را در درون انسان و بیرون گذاشته تا به خداشناسی برسند («غایت خداشناسی»).
این سه تا نظر است؛ خرده‌نظرات دیگری هم هست که فعلاً بهش کار نداریم.
پرسش یکی از حضار: نظریه دوم را فرمودید مال کیست؟
پاسخ استاد: نظریه دوم را معاصرین گفته‌اند؛ از بین قدما ما چیز روشنی من سراغ ندارم. از بین معاصرین، شاید بیشترین کسی که روی این مطلب مطرح کرده و تأکید کرده، مرحوم شهید مطهری است در همین مباحث فطرت. البته دیگرانی هم بحث کرده‌اند؛ حالا یا متأثر از ایشان، یا قبل از ایشان هم در بحث‌های روان‌شناسی این گفته شده است. اگر دوستان به این کتاب‌هایی که در باب «دین و روان‌شناسی» نوشته شده مراجعه کنند، یکی از نظراتی که در باب دین و روان‌شناسی وجود دارد همین است: که می‌گویند روان انسان دارای تمایلات مختلف است ـ مثل تمایل به جنس مخالف، تمایل به آب، به غذا، ها؟ ـ یکی از تمایلات که در درون انسان خدا گذاشته، تمایل به سمت معرفت‌اللهی است؛ انسان کمال‌جو است و به هیچ‌چیز راضی نمی‌شود؛ شما هر چه هم بهش بدهید راضی نمی‌شود الا اینکه به این نقطه برسد.
حالا بخواهم بگویم قبل از مرحوم مطهری ـ بخواهم تشبیه بکنم و تنظیر کنم ـ چه کسی این را گفته، باید بگویم نظریه مرحوم آیت‌الله شاه‌آبادی که استاد امام بودند، در کتاب «شذرات المعارف»؛ این را هم در «شذرات» و هم در کتاب... بفرمایید، «شذرات» کتاب کوچک‌تر ایشان است و کتاب بزرگ‌تر... («رشحات البحار») بله، از ذهنم رفت؛ معروف است، بیشتر هم در آن کتاب بحث کرده‌اند که این بحث فطرت را آنجا دارند. ایشان هم تعبیری دارند که همین میل به خداشناسی ازش استفاده می‌شود (خداجویی)؛ و شاید آقای مطهری از آقای شاه‌آبادی این را گرفته‌اند و مطرح کرده‌اند. ولی عرض کردم در بحث‌های روان‌شناسی غربی‌ها هم این بحث تحت عنوان میل به خداوند و معرفت‌الله وجود دارد.
۳.۴. پاسخ استاد و جمع‌بندی در برابر سه توجیه مخالفان
خب این نظرات مخالفین است. ما در مقابل این‌ها چه می‌گوییم؟ ما اولاً هیچ‌کدام از این‌ها را منکر نیستیم! می‌گوییم همه این‌ها در انسان وجود دارد:
۱. نسبت به نظریه اول (فطرت عقل): اول اینکه انسان در عقل خودش، علاوه بر برهان‌های پیچیده، برهان‌های ساده هم دارد؛ این روشن است. بسیاری از ادله و شواهد وجود خداوند متعال، بسیار روشن در عقل انسان وجود دارد. این هست؛ اما آیا آیات و روایات این «فطرت عقل» را می‌خواهد بگوید؟ این را ما قبول نداریم! حرف را منکر نیستیم، اما تطبیق این سخن را بر آیات و روایات قبول نداریم، به شواهدی که قبلاً خواندیم و امروز من نمونه‌های دیگری را خواهم خواند. این یک.
۲. نسبت به نظریه دوم (فطرت خداجویی): نظریه دوم را هم قبول داریم (نظریه خداجویی)، اما می‌گوییم نظریه گرایش به خدا، «نتیجه» وجود آن معرفت فطری است! وقتی آن معرفت در درون انسان گذاشته شده («فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» است، خدا میثاق گرفته و ما «بَلَی شَهِدْنَا» گفتیم)، یکی از آثار وجود آن معرفت در درون ما این است که ما نسبت به خداوند متعال گرایش داشته باشیم و میل داشته باشیم. این میل به مطلق و این آرمان‌خواهی متعالی انسان، ریشه در وجود آن معرفت فطری دارد، نه اینکه خودش بالاستقلال باشد! این‌ها می‌خواهند بفرمایند این بالاستقلال است، پس آن مبنای فطری توحیدی وجود ندارد و آن را منکریم؛ می‌گوییم: نه، آن وجود دارد به شهادت وجدان و به شهادت آیات و روایات متواتره؛ اما یک اثر دارد، و خب تازه یکی از شواهد وجود معرفت فطری می‌شود همین میل به خدا و میل به خداشناسی.
۳. نسبت به نظریه سوم (غایت خداشناسی؛ دیدگاه شیخ مفید): نسبت به نظریه مرحوم مفید هم باز همین را می‌گوییم؛ می‌گوییم این هم درست است که خداوند تمام اسباب شناخت خدا را گذاشته؛ «لِلتَّوْحِیدِ» درست است، اما اثبات شیء نفی ماعدا نمی‌کند! در آن روایات «عَلَی التَّوْحِیدِ» است؛ دارد: «عَلَی مَعْرِفَتِهِ أَنَّهُ رَبُّهُمْ»! این را دیگر شما نمی‌توانید بگویید «لِـ» هست و برای غایت است!
پس ما هر سه مطلب را می‌پذیریم که مخالفان فطرت گفته‌اند، اما معتقدیم هیچ‌کدام از آن‌ها توجیه‌کننده روایات معرفت فطری و آیات نیست.
۴. بررسی چهار دسته از روایات تفصیلی اهل بیت (علیهم السلام) در تبیین حقیقت میثاق و معرفت فطری
من چند روایت را انتخاب کرده‌ام از بین روایات که قبلاً نخواندیم. قبلاً یک سری روایات عام را در باب معرفت فطری خواندیم؛ اینجا می‌خواهم به بعضی از روایات اشاره کنم که در مصادر نخستین شیعه آمده و نظیرش در کتب اهل سنت و در روایات اهل سنت هم از پیامبر اکرم نقل شده است؛ و مبتنی بر این‌ها و مجموعه ادله می‌خواهم بگویم اقرار به وجود معرفت فطری، ظاهراً کسی کار اجتهادی بکند، لابد منه است. خیلی سریع می‌خواهم عرض کنم که دیگر خیلی وقت نگیریم:
۴.۱. دسته اول: تحقق ایمان و کفر اختیاری در عالم میثاق («وَفِیهِ الْمُؤْمِنُ وَالْکَافِرُ»)
در بعضی از روایات ـ که یک نمونه را من اینجا آورده‌ام ـ اشاره فرموده‌اند ائمه (علیهم السلام) که در آن میثاق، غیر از مسئله معرفت، «ایمان و کفر» وجود دارد! راوی پرسید از امام صادق (علیه السلام) که این فطرت چیست در آیه فطرت؟ حضرت فرمودند: «الْإِسْلَامُ، فَطَرَهُمُ اللَّهُ عَلَی التَّوْحِیدِ حِینَ أَخَذَ مِیثَاقَهُمْ فَقَالَ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی».
ببینید، من همیشه عرض کرده‌ام: شاید در چهل روایت از مصادر اصلی ما، هر موقع از «وَإِذْ أَخَذَ رَبُّکَ» پرسیده‌اند، آیه فطرت را مثال زده‌اند؛ و از فطرت پرسیده‌اند، به آیه اخذ میثاق توجه کرده‌اند؛ یعنی بین این دو تا، اهل بیت پیوند زده‌اند. اینجا هم حضرت وقتی از فطرت پرسیدند، اخذ میثاق را فرمودند.
نکته مهم در این روایت این است که حضرت فرمودند: «وَفِیهِ الْمُؤْمِنُ وَالْکَافِرُ»! فقط معرفت نبود؛ در آنجا وقتی اقرار گرفتند، ایمان و کفر هم بود. حالا این ایمان و کفرش چیست، در بحث‌های تفصیلی عالم ذر مطرح می‌کنیم که در آنجا سه بار پیمان گرفت؛ در روایات دارد: «ذر اولی»، «ذر ثانیه» و «ذر ثالثه» (در روایات هست):
- در یک بار، فقط انبیا و اولیا و مؤمنین خالص «بَلَی» گفتند و بقیه انکار کردند و کافر شدند؛
- در بار دوم اخذ میثاق گرفتند از گروه دیگری، که همان مؤمنانی هستند که وسط ماجرایند؛
- و در بار سوم، آن‌قدر مشاهده حق‌تعالی روشن و قطعی بود که دیگر جای انکار نداشت، که حتی کافرین در رتبه اول هم آنجا اقرار کردند!
حالا کار به این خصوصیات ندارم؛ کار به این دارم: «وَفِیهِ الْمُؤْمِنُ وَالْکَافِرُ»! روایات اهل بیت فرمودند در آنجا نه تنها «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی» بود، این «بَلَی» گفتن، بلیِ نفی و ایجاب داشت؛ یعنی یک جا گفتند: نه! آخر کار هست که همه گفتند «بَلَی». والا در آنجا هم مرز ایمان و کفر چیست؟ یعنی اختیار بود، عقل بود ـ ها؟ عقل بود و تشخیص می‌داد ـ اختیار بود و بر اساس اختیار، اراده هم بود؛ یک عده مؤمن شدند و یک عده کافر. این یک نکته.
۴.۲. دسته دوم: حقیقت تخاطبی و شخصی بودن معرفت در عالم میثاق («فَخَاطَبَهُمْ؟... لَمْ یَعْلَمُوا مَنْ رَبُّهُمْ»)
در بعضی از روایات دیگر جالب است؛ فرمودند در آنجایی که این معرفت بود، «تخاطب» بود! از امام صادق (علیه السلام) پرسیدند ـ حالا این یادم رفت بنویسم از امام باقر یا امام صادق علیه السلام است ـ که پرسید از آیه فطرت؛ حضرت فرمودند در جواب اینکه پرسیدم این آیه فطرت چه بود: «فَطَرَهُمْ عَلَی التَّوْحِیدِ عِنْدَ الْمِیثَاقِ عَلَی مَعْرِفَتِهِ أَنَّهُ رَبُّهُمْ». راوی می‌گوید: «فَقُلْتُ: فَخَاطَبَهُمْ؟»؛ این تعبیر «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی»، آیا تخاطب بود با مردم و با ناس؟ حضرت «فَطَأْطَأَ رَأْسَهُ»؛ حضرت سرشان را تکان دادند و فرمودند: بله، مخاطبه بود! «ثُمَّ قَالَ: وَلَوْلَا ذَلِکَ لَمْ یَعْلَمُوا مَنْ رَبُّهُمْ وَلَا مَنْ رَازِقُهُمْ»!
اگر این مخاطبه نبود، انسان‌ها نمی‌دانستند که «مَنْ رَازِقُهُمْ» و «مَنْ رَبُّهُمْ»! این نکته خیلی ظریف در اینجا هست: توجه به «مَنْ رَبُّهُمْ» هست، نه «مَا رَبُّهُمْ»! «مَنْ رَبُّهُمْ» یعنی شناخت شخصی، جزئی (قبلاً گفتیم). بله، با عقل تشخیص می‌دادند که خدایی هست ـ ها؟ ما با عقل تشخیص می‌دهیم یک محدثی عالم دارد، ناظمی دارد، واجبی دارد، اما کلی است ـ اما «مَنْ رَبُّهُمْ»، معرفت فطری و آن تخاطب هست که فطرت ما را خداآشنا کرده که در اینجا خدا را صدا می‌زنیم، او را می‌خوانیم و او به ما اجابت می‌کند. این هم یک روایت.
۴.۳. دسته سوم: ثبوت اصل معرفت در قلب‌ها و فراموشانده شدن موقف («ثَبَتَتِ الْمَعْرِفَةُ فِی قُلُوبِهِمْ وَنَسُوا الْمَوْقِفَ»)
یک روایت دیگری داریم، جالب است؛ دقیقاً پاسخ شبهه‌ای است که منکران عالم ذر داده‌اند (گفتند آقا اصلاً اگر بود چرا ما یادمان نمی‌آمد؟). سه روایت داریم که پاسخ این شبهه است؛ یکی‌اش این است: حضرت فرمودند ـ من دیگر مقدمه‌اش را نمی‌خوانم، مقدمه‌اش مشترک است با همانی که خواندیم ـ فرمودند: «ثَبَتَتِ الْمَعْرِفَةُ فِی قُلُوبِهِمْ وَنَسُوا الْمَوْقِفَ»!
خداوند معرفت عالم پیشین را در قلب شما ثابت کرد («ثَبَتَتِ الْمَعْرِفَةُ فِی قُلُوبِهِمْ»؛ حالا یا بعضی‌ها گفته‌اند در یک نسخه‌بدل داریم: «تَثْبُتُ الْمَعْرِفَةُ فِی قُلُوبِهِمْ»، فرق نمی‌کند، هر دو نسخه را داریم). «تَثْبُتُ الْمَعْرِفَةُ فِی قُلُوبِهِمْ»؛ معرفت که نتیجه آن مخاطبه است در قلب شما ماند، اما «وَنَسُوا الْمَوْقِفَ»؛ انسان‌ها آن موقف و جایگاه مخاطبه را فراموش کردند.
بعد فرمودند حضرت: «وَسَیَذْکُرُونَهُ یَوْمًا»! خب فراموش کردند، آیا آن موقف دیگر یادشان نمی‌آید؟ «سَـ» (سین) چیست؟ آینده! ولی به‌زودی همان موقف یادشان می‌آید؛ شرایطی برایشان پیش می‌آید که یادشان می‌آید.
- در بعضی از روایات هست ـ روایت ابوبصیر هست ـ یک تعبیری اینجا کرده‌اند؛ ظاهرش این است که حضرت یک تصرفی در ابوبصیر کردند که آن موقف یادش آمد! (در بعضی از روایات اینجاست).
- حالا در روایت فرمودند: «وَسَیَذْکُرُونَهُ یَوْمًا»؛ در روایات دیگر فراوان داریم که در اولین سکرات مرگ، انسان آن موقف یادش می‌آید؛ در قیامت هم یکی از حجت‌های خداوند در قیامت، ارجاع به همان عالم است (صحنه را برایش می‌آورند و فیلمش را می‌گذارند، ها؟ «أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِینَ»؛ نمی‌توانی بگویی که من غافل بودم، نمی‌توانی بگویی در خانواده شرک بودم؛ همان چیزی را که داشتی باید پایبند باشی).
۴.۴. دسته چهارم: سنخ معاینه‌ای و ارائه‌ای معرفت فطری («کَانَ ذَلِکَ مُعَایَنَةَ اللَّهِ»)
در یک روایت ـ روایت زراره از امام صادق (علیه السلام) هست، این هم جالب است، این را هم بخوانیم و این بحث را من جمع‌بندی کنم ـ وقتی زراره از امام صادق (علیه السلام) در باب «وَإِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ» پرسید، حضرت فرمودند: «کَانَ ذَلِکَ مُعَایَنَةَ اللَّهِ»!
آن «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ» ـ ببینید: «وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی شَهِدْنَا» ـ حضرت فرمودند: «ذَلِکَ مُعَایَنَةُ اللَّهِ»! نوع معرفتش از نوع و سنخ «معاینه» بود؛ ها؟ معاینه یعنی دیدن رویاروی. آنجا فرمودند: «فَخَاطَبَهُمْ»؛ مخاطبه بود، معاینه بود. در بعضی از روایات دارد: «عَرَّفَهُمْ نَفْسَهُ وَأَرَاهُمْ شَخْصَهُ»! حضرت فرمود: خداوند خودش را شناساند و شخصش را به آن‌ها نشان داد («أَرَاهُمْ»، ها؟ یعنی آن معرفت از سنخ «ارائه» است؛ «وَکَذَلِکَ نُرِی إِبْرَاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»؛ آنجا ملکوت آسمان و زمین را ارائه کرد، در عالم میثاق خدا خودش و معرفت خودش و شخص خودش را نشان داد).
اینجا حضرت فرمودند: «کَانَ ذَلِکَ مُعَایَنَةَ اللَّهِ، فَأَنْسَاهُمُ الْمُعَایَنَةَ وَأَثْبَتَ الْإِقْرَارَ فِی صُدُورِهِمْ»! در آنجا فرمودند «موقف»، ببینید موقف را اینجا معنا کردند؛ موقف چیست؟ همان «معاینةالله» است. آن شرایط دیدن، ما الآن یادمان نمی‌آید کجا با خدا تخاطب کردیم؛ ما یادمان نمی‌آید کجا خودش را و شخصش را نشان داده است. فرمودند: «فَأَنْسَاهُمُ الْمُعَایَنَةَ»؛ معاینه (این موقف مواجهه و تخاطب) را به ما فراموشاندند، اما «وَأَثْبَتَ الْإِقْرَارَ فِی صُدُورِهِمْ»! وقتی ما گفتیم «بَلَی شَهِدْنَا»، اقرار کردیم دیگر؛ «بَلَی شَهِدْنَا» اقرار بود. این «بَلَی» در سینه انسان‌ها و در فطرت انسان‌ها نهاده شده است.
آن «فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» را دوستان توجه داشته باشند: اینکه خداوند وجود انسان را بر آن آفریده، بر این «اقرار» آفریده است («وَأَثْبَتَ الْإِقْرَارَ فِی صُدُورِهِمْ»). فطرت و خمیرمایه اولیه وجود و روح آن‌ها را با این اقرار، با این «بَلَی شَهِدْنَا» آمیخته است؛ چون آمیخته، در این دنیا قابلیت تذکر و بازیافت دارد؛ به صورت کمون هست و در این دنیا ظاهر می‌شود.
خب ما از این می‌خواهیم چه بگوییم؟ ما می‌خواهیم بگوییم مجموعه ادله‌ای که شیعه و سنی از پیامبر مکرم اسلام و اهل بیت به تواتر ـ اگر تواتر لفظی نباشد، تواتر معنوی است یا تواتر اجمالی است؛ تواتر معنوی که مسلم است ـ وجود دارد که ما یک نوع معرفتی داریم از سنخ معاینه است، از سنخ مخاطبه است، ها؟ ارائه است؛ و این معرفت با این ویژگی‌ها، با معرفت عقلی که ما از طریق ادله و شواهد به او پی می‌بریم متفاوت است. اینجا می‌خواهیم تثبیت کنیم بحث جلسه گذشته‌مان را که ما دو دسته معرفت داریم و این دو معرفت در کنار همدیگر، انسان را به سوی شناخت خداوند هدایت می‌کنند.
۵. زمینه‌ها و راه‌های ظهور و شکوفایی «معرفت فطری» در عالم دنیا
اینجا چند نکته باقی می‌ماند که من عرض کنم که تکمیل بشود این بحث، خیلی سریع. نکته اول این است که رابطه میان این دو معرفت چگونه است؟ آها، ببخشید، قبل از این نکته، نکته این است که: چگونه انسان به معرفت فطری دست پیدا می‌کند؟ (این مقدمه است). اگر ما معرفتی به نام معرفت فطری داریم، این معرفت فطری ـ خب معرفت عقلی را متوجهیم: باید به دلیل مراجعه کنیم، به آیات آفاقی و انفسی مراجعه می‌کنیم و برهانی اقامه می‌کنیم، روشن است ـ اما معرفت فطری با ویژگی‌هایی که شما می‌گویید، زمینه ظهور و بروزش کجاست؟ ما چه‌جوری می‌توانیم به آن معرفت دست پیدا کنیم؟
۵.۱. تمثیل بذر و سرزمین مستعد برای شکوفایی فطرت
در جلسه گذشته گفتیم یک اصل کلی این است که آن معرفت از سنخ «تعریف خدا» است، ها؟ از سنخ تعریف ما و معرفت ما نیست. معرفت عقلی، جنس معرفتش در اختیار ماست: خدا به ما عقل داده، اراده داده، اکتساب می‌کنیم و به معرفت می‌رسیم. در معرفت فطری، ابزاری خدا در ما قرار نداده است! هر جا هم فرموده، گفته معرفت مال خودم است: «عَرَّفَهُمْ نَفْسَهُ»، «أَرَاهُمْ شَخْصَهُ»؛ در عالم هم گفته باید دعا کنید بگویید: «اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی نَفْسَکَ»، ها؟ (یکی از حضار: صنع‌الله است.) «صنع‌الله» است؛ خداست که این معرفت را می‌گذارد و اعطا می‌کند.
اما در عین حالی که خدا این کار را می‌کند، خود خداوند زمینه‌هایی را برای شکوفایی این فطرت قرار داده است؛ فرموده در چنین مظان و شرایطی است که آن تعریف خداوند اتفاق می‌افتد. حالا به یک تعبیر ساده، مثل یک بذری است؛ این بذر را شما در هزار تا سرزمین می‌توانید بکارید، ولی فقط در بعضی از سرزمین‌هاست که این جوانه می‌زند و شکوفا می‌شود! در بعضی سرزمین‌ها شکوفا می‌شود، اما رشد نمی‌کند، ساقه نمی‌زند، میوه نمی‌دهد. این مثال را دوستان داشته باشند در معرفت فطری، خیلی به نظر من سؤالات حل می‌شود: خداوند با معرفت فطری، بذر وجود معرفت را در وجود انسان‌ها کاشته است («فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا»). حالا چه‌جوری آن بذر شکوفا می‌شود؟ چه سرزمینی در وجود نفس ما اگر باشد و آماده باشد، زمینه رشد و شکوفایی او فراهم می‌شود؟
قرآن کریم و روایات اهل بیت، زمینه‌هایی را معرفی کرده‌اند؛ فرموده‌اند این زمینه‌هاست. چهار یا پنج زمینه را ما از مجموعه آیات و روایات استخراج کردیم ـ و این را در همین کتاب «عقاید و معارف» جلد یک، که الآن در حوزه کتاب درسی است، آنجا آوردیم این‌ها را تحت عنوان «راه‌های ظهور و شکوفایی فطرت» ـ به اختصار اینجا می‌گوییم، دوستان دیگر مراجعه کنند، در منابع دیگر هم محققان ما اشاره کرده‌اند:
۵.۲. راه اول: قرار گرفتن در معرض تذکر انبیا و اولیای الهی
یک: تذکر انبیا و اولیای الهی. گفتند یکی از مهم‌ترین کارهای انبیا همین است که انسان‌ها را به آن میثاق اولیه تذکر بدهند و طلب کنند ادای میثاق را! خواندیم در خطبه اول نهج‌البلاغه، امیرالمؤمنین چه فرمودند؟ «فَبَعَثَ فِیهِمْ رُسُلَهُ وَوَاتَرَ إِلَیْهِمْ أَنْبِیَاءَهُ لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ، وَیُذَکِّرُوهُمْ مَنْسِیَّ نِعْمَتِهِ، وَیَحْتَجُّوا عَلَیْهِمْ بِالتَّبْلِیغِ، وَلِیُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ».
«لِیَسْتَأْدُوهُمْ»! جالب است در این روایت ـ در روایات دیگر بیان‌های دیگری هست، ولی این روایت واقعاً تعابیر امیرالمؤمنین است؛ امیر بیان است به قول اساتید، واقعاً شگفت‌آور است بعضی جاها ـ یعنی واقعاً برای همین، «فَبَعَثَ فِیهِمْ رُسُلَهُ وَوَاتَرَ إِلَیْهِمْ أَنْبِیَاءَهُ»؛ یعنی تمام انبیای خدا آمدند برای همین کار! همه انبیای خدا بسیج شدند به قول امروزی‌ها، ها؟ اولین کاری هم که می‌کنند «لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ» است؛ و اگر این کار صورت نگیرد، گویا بقیه موارد شکل نمی‌گیرد، چون «ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ» است دیگر! چون «ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ» است، انبیای خدا هم اولین نقطه اثرگذاری و تربیت را این قرار می‌دهند.
حالا من در بحث‌هایی گفته‌ام ـ چند جا نوارهایش هم هست، هم برای مجموعه‌ای از معلمین این را گفته‌ام، هم برای بعضی از اساتید ـ گفته‌ام «مبانی تربیت فطری» (تربیت انبیایی): انبیای الهی نقطه آغاز را پاک کردن وجود انسان‌ها از آلودگی و غفلت و بیدار کردن این فطرت می‌دانند. اگر این موتور روشن شد، کلید خورد و جان گرفت، انسان مسیر دین قیم را پیدا می‌کند؛ اگر این فطرت بیدار نشد، شما هزار جوری هم که آموزش بدهید، همه علم‌ها می‌شود حجاب! اساس تربیت در دستگاه انبیا، «لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ» است.
و زیبایی این عبارت هم این است: حضرت نفرمود فطرت در او ایجاد کنند، حتی نفرمود که فطرت او را مثلاً پاک کنند؛ فرمود تمام این انسان‌ها با خدا یک عهد بسته‌اند، انبیا می‌آیند طلب می‌کنند ادای عهد را! شما با یک کسی قرارداد بستید، حواستان رفته و فراموش کرده‌اید؛ یک کسی می‌آید می‌گوید: یادت هست فلانی، آن روز با هم نشستیم، قراردادی بستیم و قول و قراری گذاشتیم؟ ها؟ می‌گویی: اِ، بله، یادم است! خب اگر قرارت را با خدا نمی‌خواهی نقض کنی، بسم الله، همراه با ما بیا! پس ببینید: «لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ».
پس نکته اول و راه اول برای زمینه‌سازی شکوفایی فطرت این است که انسان خودش را در معرض تذکر انبیا قرار بدهد. ببینید در آیات شریفه نگاه کنید: «وَذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْرَی تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ»؛ حتی بالاتر از این، قرآن کریم می‌فرماید: «فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَکِّرٌ لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ»! ای پیغمبر، تویی که پیغمبر بزرگ من هستی، بر انسان‌ها و وجود آن‌ها مسلط نیستی؛ کار تو «إِنَّمَا» (تنها) تذکر دادن است! «ذکر» یعنی یاد؛ یاد یعنی چیزی را که من قبلاً دارم، دوباره به یادم بیاوری. «تعلیم» نمی‌فرماید! نمی‌گوید «فَعَلِّمْ فَإِنَّمَا أَنْتَ مُعَلِّمٌ»؛ می‌فرماید: «فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَکِّرٌ». این وجودش آکنده از این معرفت هست؛ تو باید بدانی چه‌جوری آن را برگردانی به آن میثاق اولیه. این یک.
۵.۳. راه دوم: ابتلائات، مصائب و بلایا (بأساء و ضراء)
دو: آیات شریفه می‌فرماید مصائب و بلایا ـ یا بگوییم «بأساء و ضراء» ـ این‌ها یکی از زمینه‌های شکوفایی فطرت است. آیاتش را قبلاً خواندم: «وَإِذَا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَکَانَ الْإِنْسَانُ کَفُورًا».
وقتی در دریا آن طوفان و بلا بر آن‌ها نازل می‌شود ـ «مَسَّکُمُ» تعبیر قرآن است، «مَسَّکُمُ الضُّرُّ»! نه اینکه خطری وجود دارد و مثل اینکه هواپیما می‌لرزد؛ نه، «مَسَّکُمُ الضُّرُّ»، بلا می‌رسد به جان و دیگر هیچی نیست و هیچ امیدی نیست، ها؟ ـ آنجا «ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ»؛ هر چه از اسباب و عوامل هست، همه گم می‌شوند و فقط خدا می‌ماند! «فَلَمَّا نَجَّاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَکَانَ الْإِنْسَانُ کَفُورًا». یکی بأساء و ضراء است.
۵.۴. راه سوم: توجه و تذکر به آیات آفاقی و انفسی
عامل سوم، توجه به آیات و نشانه‌هاست. در روایات فراوانی دارد که انبیای الهی، بزرگان و حتی عارفان به حق‌تعالی در مرتبه عالی، یکی از راه‌های توجهشان به خداوند متعال، توجه به آیات بیرونی (آیات آفاقی) و آیات درونی است، ها؟ از این که می‌گویند: «مَعْرِفَةُ النَّفْسِ أَنْفَعُ الْمَعَارِفِ»؛ اول المعارف، معرفت‌النفس است؛ چون معرفت‌النفس مثل پایگاه و پل معرفت‌الله است، آیه است، نشانه است.
تذکر و توجه به آیات؛ اینکه امیرالمؤمنین و اهل بیت عصمت و طهارت در حالاتشان داریم نیمه‌شب بلند می‌شدند، به آسمان نگاه می‌کردند، آیه «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» را می‌خواندند و گریه می‌کردند، چون توجه به آیات خدا برای یک انسانی که فطرتش آلوده نیست، آن را به سمت معرفت دعوت می‌کند.
۵.۵. راه چهارم: عبادت، نماز، دعا و فرمان‌برداری از خداوند
چهارم، فرمودند در روایات: عبادت و فرمان‌روایی و فرمان‌برداری خداوند؛ اینکه انسان همان مقدار که درک کرد حقیقت را، به همان مقدار تسلیم بشود و بندگی کند؛ به همان مقدار! بندگی خدا، نماز، روزه، عبادت، دعا، زیارت؛ در روایات دارد تمام این‌ها بستر معرفت‌الله است:
- یعنی نماز قبل از هر چیز، «قُرْبَانُ کُلِّ تَقِیٍّ» است، ها؟ «الصَّلَاةُ مِعْرَاجُ الْمُؤْمِنِ»؛ معراج مؤمن یعنی چه؟ معراج معرفت است! اینکه انسان در نماز، قدم‌به‌قدم بالا می‌رود.
- اینکه دارد «قرب نوافل» (این روایات قرب نوافل متواتر است، شیعه و سنی نقل کرده‌اند، ها؟)؛ دارد آن کسی که فرائض را انجام داد و نوافلش را بهش پایبند بود، با توجه نوافل خواند و برش استمرار کرد، به جایی می‌رسد که خداوند ـ حدیث قدسی است دیگر، حدیث قرب نوافل ـ می‌فرماید: «کُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ، وَبَصَرَهُ الَّذِی یُبْصِرُ بِهِ...» (یا «أُذُنَهُ الَّتِی یَسْمَعُ بِهَا»)؛ جایی می‌شود که خدا می‌گوید من چشم او می‌شوم، گوش او می‌شوم! یعنی به یک مرتبه‌ای می‌رسد که این معرفت‌الله برای او یک امر وجدانی و روشن می‌شود. حالا این را تفسیرهای صوفیانه و عارفانه نکنند و از این معارف ما سوءاستفاده نکنند؛ این‌ها مبانی دارد، این مکتب خودش اصولی دارد؛ در اینجا نه وحدت وجود هست، نه اتحاد هست، نه حلول است؛ بینونت بین خدا و خلق است! اما این «کُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِی...» یعنی خدا انسان را در مرحله‌ای قرار می‌دهد که آن موقع دیگر رؤیتش، نگاهش، زندگی‌اش و رفتارش خدایی است: «صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً»؛ رنگ خدا می‌گیرد زندگی‌اش، رنگ خدا می‌گیرد معرفتش، ها؟
- فرمودند عبادت و نماز، بزرگ‌ترین پل ارتباطی معرفتی انسان با خداست؛ روایات را مراجعه کنید. از پیامبر اکرم این روایت را نقل فرموده‌اند (در خصال مرحوم صدوق، جلد دو، صفحه ۵۲۲): «الصَّلَاةُ مِنْ شَرَائِعِ الدِّینِ، وَفِیهَا مَرْضَاةُ الرَّبِّ، وَهِیَ مِنْهَاجُ الْأَنْبِیَاءِ...»؛ پلکان و راه و مسیر انبیا به سمت خدا، نماز است؛ تا آنجایی که می‌فرماید در آخر: «وَهُدًی وَإِیمَانٌ وَنُورُ الْمَعْرِفَةِ»! نماز، «هُدًی وَإِیمَانٌ وَنُورُ الْمَعْرِفَةِ» است؛ نماز فقط تسلیم و تعبد نیست، تسلیمی است که زمینه صعود انسان است و عروج انسان است. خب پس یکی هم عبادت است؛ اینکه فرمودند: «الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ».
- یک تعبیر خیلی زیبایی ـ این بد نیست، ان‌شاءالله در نمازی که بخوانیم موقعی که به اینجا رسیدیم یادمان به این روایت بیاید از امام رضا علیه السلام ـ: از امام رضا (علیه السلام) پرسیدند که «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ» یعنی چه؟ منی که دارم نماز می‌خوانم، مسلمانم، شیعه دوازده‌امامی هستم، نماز اول وقت هم دارم می‌خوانم، ها؟ با همه آداب مستحبی هم می‌خوانم، هر چه بخوانم آخر می‌آیم می‌گویم چه؟ «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ»! یعنی من در راه راست نیستم؟ یعنی من تا حالا در راه کج بودم که می‌گویم آقا بیا به راه راست؟ خب اگر این راه راست نیست، کجاست؟ حضرت فرمودند اشتباه نکنید؛ منظور از «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ»، یعنی «اسْتِزَادَةٌ فِی الْمَعْرِفَةِ بِرَبِّهِ وَبِعَظَمَتِهِ وَبِکِبْرِیَائِهِ»! خیلی مهم است. این «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ» که می‌آید، یعنی طلب می‌کنیم زیادت را، ها؟ «استزاده» است دیگر؛ طلب زیادت در چه؟ «فِی الْمَعْرِفَةِ بِرَبِّهِ»! می‌گوییم خدایا شناختیمت، بندگی‌ات کردیم، اول وقت هم آمدیم، اما یک پله پایینی هستیم، می‌خواهیم برویم بالا! نمی‌خواهیم اینجا بمانیم.
اصلاً اینکه صلات «مِعْرَاجُ الْمُؤْمِنِ» و «قُرْبَانُ کُلِّ تَقِیٍّ» است، چون درش «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ» است، چون درش این آیات است. حالا بعد از این می‌رسیم ان‌شاءالله، من در بحث اسماء و صفات خواهم گفت: همین که می‌گوییم «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» یعنی چه؟ این «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» را اگر کسی با توجه به معارف کتاب و سنت بگوید، یک دنیا معرفت است که دائم داریم می‌گوییم الحمدلله. اینکه دائم می‌گوییم «سُبْحَانَ اللَّهِ»، چرا هی می‌گوییم سبحان‌الله؟ خواهیم گفت: این «سُبْحَانَ اللَّهِ» بالاترین درجه معرفت است و توقف هم ندارد! شما می‌گویید «سُبْحَانَ اللَّهِ»، بعد می‌گویید «سُبُّوحٌ»، می‌گویید «سُبُّوحٌ سُبُّوحٌ»، می‌گویید «سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ». نماز و «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ» یعنی طلب زیادی معرفت؛ نماز هم برای همین است که خدایا من می‌خواهم این مرتبه معرفتم بالا برود. پس این عوامل و اسباب، همه شرایطی هست که انسان را به معرفت فطری می‌رساند. آن نکته آخر؛ این هم تمام.
۶. تبیین رابطه و تعامل «معرفت عقلی» و «معرفت فطری» و تشکیکی بودن مراتب معرفت‌الله
شیوه‌های دست‌یابی به معرفت فطری را هم عرض کردیم؛ می‌ماند آن نکته آخر. نکته آخر این است: چه رابطه‌ای میان «معرفت عقلی» و «معرفت فطری» وجود دارد؟ تا اینجا ما همه‌اش سر ناسازگاری می‌زدیم، ها؟ دیگران می‌گفتند آقا این دو تا یک معرفت است، هی ما تفرقه می‌انداختیم و می‌گفتیم: نه، دو تا معرفت است! حالا سؤال این است که آیا شما معتقدید معرفت عقلی و معرفت فطری واقعاً دو معرفت در دو وادی کاملاً متفاوت است، یا این دو تا با همدیگر مرتبط است؟
۶.۱. پیوند و هم‌افزایی عقل و فطرت در وجود واحد انسانی
عرض می‌کنیم: هم به لحاظ وجدانی و هم به لحاظ روایات ما، این دو معرفت با هم مرتبط است! خداوند متعال در عقل ما یک برهان گذاشته (یعنی یک مجموعه‌ای از شواهد گذاشته)، در فطرت ما هم یک مبنا برای معرفت گذاشته؛ ولی همه این‌ها «ما» هستیم و یک وجود انسانی است! درست است با فطرت، معرفت شخصی و معاینه‌ای داریم و با عقل، معرفت کلی و نظری؛ اما این‌طور نیست که منِ انسان در آن هنگامی که دارم معرفت عقلی را می‌یابم، به کلی از فطرت بیگانه باشم! من همان کسی هستم که فطرت دارم و این فطرت هم ممکن است در لحظه قبل، در سال قبل، یا در همان لحظه شکوفا بشود، با معرفت فطری انس گرفته و با خدا آشناست.
ببینید، اشاره کردیم که یکی از راه‌های تذکر به معرفت فطری، «توجه به آیات» است؛ قبلاً گفتیم یکی از مهم‌ترین راه‌های شناخت خداوند، «معرفت بالآیات» است (معرفت عقلی بالآیات). کسی که توجه به آیات می‌کند ـ آیات نفسی و آیات آفاقی می‌کند ـ در همان حال اصلاً ممکن است دو توجه برایش پیدا بشود:
- هم عقلش قانع می‌شود و سیراب می‌شود و از طریق این آیات و نشانه‌ها و مصنوعات پی به وجود رب می‌برد؛
- و در همان حال متذکر می‌شود به وجود معرفت فطری در نفس، و همان‌جا آن معرفت به آن حالت برایش پیدا می‌شود! هر دو هست.
بله، ممکن است در یک جایی معرفت عقلی باشد و الآن من متذکر به معرفت فطری نباشم؛ می‌شود! من می‌گویم از طریق این آیات، اصل وجود خداوند را می‌فهمم و قانع می‌شوم، و در آن حال الآن متذکر به معرفت فطری نیستم. اما معمولاً این‌طور است که این دو معرفت ـ به‌خصوص در مراتب عالی‌تر معرفت ـ با هم پیوند دارند. پس ما می‌گوییم:
۱. معرفت عقلی می‌تواند زمینه معرفت فطری را فراهم کند (این یک)؛
۲. معرفت فطری می‌تواند پشتوانه معرفت عقلی باشد! کسی که دارای معرفت فطری هست، وقتی آیات را می‌بیند و عقلش به کار می‌افتد، خود آن معرفت فطری پشتوانه اقناع و اعتقاد بیشتر می‌شود؛ این هم هست.
۶.۲. بازخوانی خطبه امام رضا (علیه السلام) در پرتو پیوند عقل و فطرت
حالا برگردیم به آن روایت ـ این به عنوان نقطه ختام؛ اول خواندیم، حالا آخر هم می‌خوانیم ـ آن روایت چه بود که گفتیم به عقل و به فطرت است؟ ها؟ (یکی از حضار: خطبه امام رضا علیه السلام؛ «بِصُنْعِ اللَّهِ یُسْتَدَلُّ عَلَیْهِ...») بله، بله! آن روایت را الآن باید بخوانیم و ببینیم معنایش چیست. بخوانیم:
«بِصُنْعِ اللَّهِ یُسْتَدَلُّ عَلَیْهِ، وَبِالْعُقُولِ تُعْتَقَدُ مَعْرِفَتُهُ، وَبِالْفِطْرَةِ تَثْبُتُ حُجَّتُهُ».
ببینید یک جمله‌ای که امام رضا (علیه السلام) در جلسه مأمون گفتند، تویش یک دنیا حرف است:
۱. «بِصُنْعِ اللَّهِ یُسْتَدَلُّ عَلَیْهِ»: مبنای معرفت عقلی خداوند از طریق «صنع‌الله» است؛ اثبات وجود خدا می‌توان کرد و راهش صنع‌الله است. این حالا تازه یک پرده از این عبارت است؛ ان‌شاءالله از جلسه آینده که من بحث اسماء و صفات را شروع می‌کنم، این «بِصُنْعِ اللَّهِ» را توضیح می‌دهیم که چرا «بِصُنْعِ اللَّهِ» آمده قبل از «یُسْتَدَلُّ عَلَیْهِ»؟ («تَقْدِیمُ مَا حَقُّهُ التَّأْخِیرُ یُفِیدُ الْحَصْرَ»؛ این را توضیح خواهیم داد و از روایات می‌آوریم). راه شناخت خدا، توجه به مصنوعات اوست؛ آنجا می‌گوییم که: «مَعْرُوفٌ بِالْآیَاتِ، مَوْصُوفٌ بِالْعَلَامَاتِ» (یا «مَعْلُومٌ بِالدَّلَالَاتِ»؛ از خود امام رضا علیه السلام است). پس «بِصُنْعِ اللَّهِ یُسْتَدَلُّ عَلَیْهِ»، این معرفت عقلی است.
۲. «وَبِالْعُقُولِ تُعْتَقَدُ مَعْرِفَتُهُ»: کار عقل و کار فطرت اینجا چیست؟ از طریق صنع‌الله دلالت می‌شویم به سوی خداوند و معرفت خدا؛ اینجا دو تا کارکرد وجود دارد: یکی کارکرد عقل است و یکی کارکرد فطرت. کار عقل، «گره زدن» معرفت‌الله و حق‌تعالی است به ذهن و در واقع عقل انسان! آنی که اعتقاد به خدا را محکم می‌کند، عقل است. «محکم می‌کند» یعنی چه؟ یعنی وقتی کسی شبهه می‌کند، آنی که در مقابل شبهه می‌ایستد، شبهه را جواب می‌دهد و در مقابل دلیل خصم دلیل اقامه می‌کند، او کیست؟ عقل است! کارکرد عقل ـ «عقد» یعنی بستن، گره زدن؛ اصلاً خود «عقل» دوستان می‌دانند، عقل یعنی «عقال»، عقال یعنی پابند؛ پابند شتر را می‌گویند عقال، عقل هم از همین می‌آید ـ کار عقل این است که ذهن و روح انسان را با معرفت می‌بندد، گره می‌زند و محکم می‌کند («وَبِالْعُقُولِ تُعْتَقَدُ مَعْرِفَتُهُ»). عقل نباشد، دائم شبهه و وسوسه ـ مخصوصاً برای انسان‌های عادی که در ابتدای معرفت هستند ـ دائم این‌ها می‌آید؛ کار عقل این است که بایستد و بگوید: آقا این شبهه اشتباه است! چرا مغالطه می‌کنی؟ اصلاً این حرف درست نیست، مقدمه اولتان اشکال دارد، این دور و تسلسل است! در مقابل، اثبات کند. عقل با پایگاه محکمی که دارد، عقد می‌بندد معرفت‌الله را.
۳. «وَبِالْفِطْرَةِ تَثْبُتُ حُجَّتُهُ»: اما این هم کافی نیست برای کسی که می‌خواهد پرواز کند! ببینید، یک کسی فقط می‌خواهد اینجا قانع بشود و بگوید بله خداوند هست و بروم زندگی‌ام را بکنم؛ خب یک جاهای دیگر هم می‌آید، یک شبهه ذهنی می‌آید، شما شبهه ذهنی را نمی‌توانی پاسخ بدهی، پایت می‌لنگد، ها؟ یک جا یک وسوسه‌های غیرأعتقادی می‌آید، یک‌دفعه شما می‌بینی تا حالا معتقد بودی من برهان خیلی محکم دارم، اما الآن در این لحظه چیست؟ یک‌دفعه گیج می‌شوی! کار شبهه‌کنندگان همین است دیگر؛ امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «إِنَّمَا سُمِّیَتِ الشُّبْهَةُ شُبْهَةً لِأَنَّهَا تُشْبِهُ الْحَقَّ»؛ اصلاً شبهه را شبهه می‌گویند چون شبیه حق است! آدم یک‌دفعه گیر می‌افتد: اِ، این مطلب را گفت، یک مطلبی را پراند در اینجا! اینجا یک چیزی می‌خواهیم که علاوه بر آن «عقد ذهنی»، یک «عقد قلبی» هم ایجاد کند: «وَبِالْفِطْرَةِ تَثْبُتُ حُجَّتُهُ»! کار فطرت این است که می‌آید این حجت خدا را بر انسان تثبیت می‌کند. من حالا موقعی که اینجا می‌رسم، از «تَثْبُتُ» یادم می‌آید به «ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ»، ها؟ آن دین پابرجا، آن محکم؛ که وقتی انسان این نحوه معرفت درش شکوفا شد، زنده شد و آماده شد، دیگر اینجا دلش هم قرص است! ذهنش گره خورده، دلش هم قرص شده است («تَثْبُتُ حُجَّتُهُ»). این می‌شود چه؟ معرفت‌الله حقیقی!
پس:
- «بِصُنْعِ اللَّهِ یُسْتَدَلُّ عَلَیْهِ»: همه طرق معرفت‌الله از طریق مصنوعات، افعال و خلق خدا می‌گذرد (چه معرفت فطری، چه معرفت عقلی)؛
- کار عقل این است که با برهان و استدلال، گره می‌زند آن معرفت را به ذهن و روح انسان؛
- و کار فطرت این است که قلب انسان را و روح انسان را با آن حقیقت مواجه می‌کند و دل انسان را آرام می‌کند. جمع میان عقل و فطرت، آن معرفت عالی را می‌دهد.
۶.۳. ذودرجات و نامتناهی بودن مراتب معرفت‌الله در دنیا و آخرت
و نکته مهم این است ـ در روایات مراجعه بفرمایید، که حالا در آینده ان‌شاءالله در همین بحث اسماء و صفات خواهم گفت ـ: این معرفتی که ما می‌گوییم، دیگر یک درجه ندارد؛ این معرفت «ذودرجات» است الی غیرالنهایة! ها؟ معرفتی که مبتنی بر عقل و فطرت باشد، این استزاده دائم می‌خواهد؛ این است که «اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی نَفْسَکَ» را هم پیامبر اکرم می‌فرماید! در روایات مراجعه بکنید و در ادعیه؛ یکی از درخواست‌های بزرگ انبیا و اولیا و نبی مکرم اسلام، همین زیادی معرفت است.
در روایات مربوط به معاد دارد که در روز قیامت، وقتی که سیدالمرسلین (صلوات الله علیه) مستقر می‌شوند در آن قصر بهشتی خودشان و مؤمنین به مراتبشان ساکن می‌شوند در اطراف ایشان ـ از انبیا و اولیا و مؤمنین خالص ـ آنجا دارد در لحظات خاصی، بارقه‌های نور (که گفته‌اند نور معرفت است) بر وجود مقدس نبی اکرم می‌بارد، که از شعاع آن نور ـ شعاع‌های کوچک آن نور ـ مؤمنینی که دورادور ساکن‌اند، غرق در بهجت و لذت می‌شوند! می‌خواهم عرضم این است که این معرفت تمامی ندارد و مال عالم دنیا هم نیست؛ در قیامت هم این معرفت برای مؤمنین ادامه دارد.
خب تا اینجا ما این جلسه دوم بحث معرفت‌الله را تمام می‌کنیم؛ ان‌شاءالله در جلسه آینده، بحث «اسماء و صفات» را پی می‌گیریم. برای این بحثی که من عرض کردم، ظاهراً طلب هم کردم و من یادم رفت بفرستم... الآن یادم آمد، ها؟ نفرستادم برای شما آن متن‌ها را؟ متن‌هایی که گفتم دوستان بخوانند؛ مدخل اسماء و صفات را فرستادم؟ (حضار: بله، در گروه فرستادید.) آها، خیلی خب! دوستان در آن قسمت معرفت فطری و عقلی، حالا هم «عقاید و معارف یک» هست، «سه» را هم بهتان دادیم، چون بعضی از بخش‌ها را در «یک» آوردیم، هست؛ کتب دیگر هم هست، آن‌هایی که حالا من در اختیار خودم بود و مال خودم بود عرض کردم. ان‌شاءالله این جزوه «اسماء و صفات» را هم مطالعه کنید برای جلسه آینده؛ یک دو سه جلسه‌ای می‌خواهیم روی بحث اسماء و صفات از دیدگاه کتاب و سنت بحث کنیم.
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَصَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِینَ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ). حالا هستیم خدمتتان، بفرمایید.
۷. پرسش و پاسخ‌های پایانی جلسه چهارم
۷.۱. پرسش اول: جایگاه عبادت در اصل معرفت یا سیر مراتب معرفت
پرسش یکی از حضار: این را که فرمودید عبادت، این عبادت برای سیر معرفت است دیگر، والا برای اصل معرفت که به ما کمک نمی‌کند؛ شکوفا نمی‌کند معرفت فطری را برای اصل وجود خدا...
پاسخ استاد: ببینید، شکوفا می‌کند، شکوفایی هم مراتب دارد دیگر! یعنی بنده در رتبه قبل، الآن یک معرفت فطری دارم؛ یعنی یک نوع، یک مرتبه از تعریف را خداوند بر من کرده است...
ادامه پرسش طلبه: مرتبه اول نیست؛ چون اول باید خدا را قبول کنم بعد عبادتش را بکنم دیگر!
پاسخ استاد: نه، نه، روشن است! ممکن است آن معرفت اولیه من به عقل باشد؛ از طریق عقل تسلیم می‌شوم و نماز می‌خوانم. ممکن است به عقل و فطرت باشد، ها؟ قبول است. ولی بحث سر این است: اگر معرفت یک مرتبه نیست و اگر مطلوب، مراتب بالای معرفت هست، زمینه رسیدن به آن معرفت‌های بالاتر چیست؟ فطرت! من با معرفت عقلی قانع شدم به وجود خداوند، به نبی اسلام تسلیم شدم، امر به صلات کرده، من صلات را الآن می‌خوانم و طلب معرفت زیادیِ چه می‌کنم؟ فطری! می‌گویم بله، به عقل می‌دانم ـ مثال می‌زنیم حالا ـ به عقل می‌دانم، اما طلب معرفت بالا می‌کنم؛ همان تعبیری که حالا به عنوان مثال ابراهیم پیامبر (صلوات الله علیه) فرمود که چه؟ «رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِی الْمَوْتَی قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَی وَلَکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی»! یک مرتبه‌ای از ایمان ـ و حتی یک مرتبه از اطمینان ما می‌گوییم ـ دارد، اما آن مرتبه باز کافی نیست؛ یک مرتبه دیگر، باز یک مرتبه دیگر.
پرسش یکی از حضار: پس مراتب فطرت هم یک چیز تشکیکی است...
پاسخ استاد: عرض کردم، بی‌نهایت است! یعنی بی‌نهایت که می‌گوییم یعنی حد ندارد؛ نبی مکرم اسلام در زمان حیاتشان و بعد از حیاتشان ـ یعنی در عالم برزخ و در عالم قیامت هم ـ باز طلب معرفت بیشتر می‌کنند.
۷.۲. پرسش دوم: ضابطه تشخیص معرفت فطری از وهم و القائات شیطانی و حجیت ذاتی فطرت
پرسش یکی از حضار: استاد ببخشید، این معرفت فطری فقط باید وجود خدا را ثابت کند، دیگر نمی‌تواند ادامه داشته باشد؛ لااقلش در این دنیا نمی‌تواند، به خاطر اینکه ما مثلاً خب در وجدان خودمان احساس می‌کنیم که یک چیزی به دلمان افتاده، ولی در مصداقش ما مثلاً شاید این وحی شیطانی باشد یا هوای نفسمان باشد؛ طرف در نماز هم می‌تواند و روزه هم می‌گیرد و کار خوب انجام می‌دهد، ولی در مصداق چه می‌گویید؟ من اینی که به دلم افتاده الآن معرفت فطری است یا نه؟
پاسخ استاد: خب آنجا دو تا ضامن شما برای معرفت فطری دارید (در بحث‌های مفصل‌تر ما گفتیم دیگر):
۱. ضامن اول (عقل): یک ضامنتان «عقل» است! اگر چیزی در قلب شما می‌افتد که با عقل منافات دارد، عقل را که شما کنار نمی‌گذارید؛ عقل هست. عقل، داور درستیِ آن یافت شماست.
۲. ضامن دوم (معارف وحیانی): دوم، «معارف وحیانی» است. اصلاً یکی از کارهایی که انبیا می‌کنند این است که آن مسیر را یاد می‌دهند تا انسان گمراه نشود («وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ» یکی‌اش این است دیگر)؛ که می‌گویند ای بشر، راه رسیدن به خداوند این مراحل است و در هر مرتبه هم این خصوصیات را دارد. پس اگر من یک چیزی یافتم و دیدم «خدا شدم»، ها؟ این وحی است که می‌گوید آقا «خدا شدی» دروغ است!
ادامه پرسش طلبه: خب این دیگر نمی‌شود یک راه جدید که! این معرفت فطری خودش یک راه جدیدی در کنار عقل و وحی دیگر نشد...
پاسخ استاد: یعنی چه راه جدید؟ چرا! یافت من و یافت فطرت من، مستقل است! من مستقلاً با همان ویژگی‌ها می‌یابم. شما می‌فرمایید گاهی اوقات ممکن است شیطان بیاید در همان وسط ماجرا وسوسه کند و اختلال کند؛ می‌گوییم خدا آنجا پاسبان گذاشته است: یک پاسبانش عقل است که همیشه همراه با فطرت هست (اگر شیطان آمد در اینجا و گفت «خدا شدی»، عقل می‌گوید اتحاد میان خدا و خلق محال است)...
ادامه پرسش طلبه: پس معرفت فطری حجیتش به قطع است یا خودش مستقل است؟
پاسخ استاد: حجیتش به خود معرفت خودش است! اما همان‌طور که اشاره کردیم، تثبیت حجت به اوست و کنارش عقل است؛ عقل ضامن است. توأمان، عقل و فطرت ما را نسبت به آن معرفت روشن می‌کنند، و حالا انبیای خدا هم آمده‌اند کمک.
ادامه پرسش طلبه: پس بالاخره خودش فی‌نفسه حجت است؛ یعنی ما حالا بر فرض با عقل و وحی هم نسنجیم و مثلاً یکی حواسش به منافات با ادله نباشد...
پاسخ استاد: قطعاً حجت است! خودش فی‌نفسه حجت است. اما سؤال این است: آیا این امری که حجت است، دچار خدشه و آسیب نمی‌شود؟ می‌گوییم دچار آسیب می‌شود؛ مسیرهایی ممکن است شیطان بگذارد و ما اشتباه کنیم، که دیگر فطرت نباشد و وسوسه شیطان باشد! ضمانت او را هم خداوند متعال قرار داده: در یک رتبه عقل، و در یک رتبه وحی.
۷.۳. پرسش سوم: چگونگی دلالت آیه فطرت و آیه میثاق بر «معرفت»
پرسش یکی از حضار: این آیات و روایاتی که ما داریم می‌خوانیم، من می‌خواهم ببینم از این چطوری «معرفت فطری» استفاده می‌شود؟ از این روایات اصلاً معرفت به دست نمی‌آید! آن معنای «فَطَرَ» هم که ما می‌گوییم یعنی خلقت؛ یعنی خلقت انسان بر توحید بوده؛ خب یک زمانی هم چنین کاری انجام شده و خلقت انسان را بر این قرار داده، این ازش «معرفت» به دست نمی‌آید... نه، ما آیات داریم که خدا می‌گوید من تو را این‌طوری خلق کردم...
پاسخ استاد: از کدام؟ می‌گویید از آیه به دست نمی‌آید؟ نه، ببینید اگر یک آیه را در نظر می‌گیرید یا مجموعه آیات را؟
ادامه پرسش طلبه: خب خود این آیه فطرت بالاخره یک آیه است که محل استشهاد است دیگر و دلیل است...
پاسخ استاد: بله، استشهاد است، اما ما که هیچ‌وقت در هیچ آیه‌ای از قرآن به یک آیه که استناد نمی‌کنیم؛ مجموعه آیات را می‌سنجیم! تازه ما که تک‌تک بررسی می‌کنیم و بررسی کردیم: گفتیم پنج نکته از این آیه استفاده می‌شود، و در پنج نکته‌ای که استفاده کردیم به صراحت نگفتیم «معرفت»؛ از یک جایش استفاده کردیم: گفت «ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ»؛ از «دین قیم» گفتیم باید یک امری باشد که به جوهره دین ارتباط دارد، ها؟
«معرفت» را از کجا استفاده کردیم؟ از «آیه میثاق» استفاده کردیم! گفتیم آیه میثاق:
- اولاً: «وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی شَهِدْنَا»؛ این معرفت است! «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی» (آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: بله، شهادت دادیم) با واژه «شَهِدْنَا»، این یکی.
- و در ذیلش: فرمود این «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی» اثر معرفت‌شناختی دارد: «أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِینَ»! غفلت مقابل چیست؟ مقابل آگاهی است! ما این کار را کردیم که شما نگویید ما غافلیم؛ یعنی یک کار معرفت‌شناختی انجام دادیم و «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی» معرفت بود. یا «أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَکَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَکُنَّا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ»؛ دوباره بحث معرفتی است (اثر محیط بر روی معرفت).
پس آیه الست در کنار آیه فطرت ـ این دو تا با هم ـ به‌علاوه چه؟
- آیات بأساء و ضراء: «فَإِذَا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ»! شما ازش معرفت نمی‌فهمید؟ «دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ» یعنی خدا را با خلوص تمام می‌خوانند.
- و آیات دیگر: «أَفِی اللَّهِ شَکٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»؛ «وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ» (چهار تا پنج تا آیه به این مضمون داریم دیگر: اگر از این‌ها بپرسی «مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ»؛ الله خالق آسمان و زمین است).
این‌ها به کنار؛ ما که «حَسْبُنَا کِتَابُ اللَّهِ» نیستیم! تازه این قرآن است؛ باید به روایات اهل بیت مراجعه کنیم. ثقلین به ما می‌گوید چه؟ مفسر قرآن، اهل بیت‌اند؛ خود قرآن می‌فرماید: «وَأَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ»؛ ای پیغمبر، تو باید تبیین کنی! به تبیین پیغمبر مراجعه می‌کنیم: شیعه و سنی از پیامبر اکرم به تواتر نقل می‌کنند: «کُلُّ مَوْلُودٍ یُولَدُ عَلَی الْفِطْرَةِ». به اهل بیت مراجعه می‌کنیم: از امیرالمؤمنین تا ائمه بعدی، همه دارند بحث فطرت می‌کنند. اگر قرار است ما چیزی از کتاب و سنت استفاده کنیم، باید از کجا استفاده کنیم؟ مگر ما نماز را از کجا استفاده می‌کنیم؟ اگر من باشم و قرآن، در باب نماز چند تا آیه دارم؟ چند تا حکم صلاتی می‌شود از قرآن استفاده کرد؟ ده تا حکم هم نمی‌شود استفاده کرد! این‌همه باب و کتاب صلات را من از کجا می‌آورم؟ روایات اهل بیت! این هم همین‌طور است: اصولش در قرآن است، فروعش در سنت و روایات اهل بیت است.
۷.۴. پرسش چهارم: قلمرو فطرت (اختصاص به عقاید یا شمول نسبت به ولایت و فروع فقهی)
پرسش یکی از حضار: این معرفت فطری فقط در اعتقادات حجت است یا در فروعات هم حجت است؟ یعنی هر چه بهش به دست می‌آوریم، این فقط در اعتقادات حجت است یا در فروعات و احکام و... مثلاً نماز صبح یا احکام را یک مجتهد حس می‌کند که...
پاسخ استاد: یعنی چه در فروعات؟ نه، نه! گفتیم این معرفت ـ حالا در بحث‌های تفسیری آمده ـ: «فَطَرَهُمْ عَلَی التَّوْحِیدِ»، «عَلَی مَعْرِفَتِهِ أَنَّهُ رَبُّهُمْ»؛ شناخت خدا، شناخت صفات الهی، و رسالت پیغمبر و مسئله «ولایت» (حالا این یک بحث خاصی است؛ در روایات ما «توحید و ولایت»، این‌جوری بگویید: «اصل التوحید و اصل الولایة»؛ این دو تا اصل از امور مورد عهد و میثاق است).
پرسش یکی از حضار: ولایت یعنی چه؟
پاسخ استاد: حالا بحث دیگر دارد؛ خیلی مفصل باید بحث شود که این ولایتی که در آنجا آمده چیست. حالا فعلاً بحثمان توحید است: شناخت اصل وجود خدا، یگانگی خدا، ربوبیت خدا، اینکه خداوند به خلق و اراده خودش تدبیر می‌کند؛ این‌هاست، همین! نه، بقیه موارد دیگر فطری نیستند؛ آن‌ها یا عقلی‌اند یا تعبدی‌اند که باید از طریق وحی به دست بیایند.
پرسش یکی از حضار: حاج آقا، آیه فطرت که فرموده بودید، یکی اینکه ذیلش روایاتی هست که بعضی‌ها می‌گویند توحید فطرت است، بعضی‌ها می‌گویند اسلام، بعضی‌ها می‌گویند ولایت، بعضی‌ها هم جمعش کرده‌اند و می‌گویند کل دین! بالاخره آدم نمی‌تواند جمع‌بندی کند و بگوید چرا آن‌ها مثلاً یک مورد مصداقش را گفته‌اند، این که گفته اسلام همه‌اش را می‌گوید و کل دین مثلاً فطرت است. بالاخره بهتر جور درمی‌آید که ما بگوییم «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا»، بعد این «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» یک صفت، «لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» یک صفت برای دین... شما پنج تا کردید، ما این را هم بگوییم یکی از اوصاف دین است؛ دین، فطرت است... یعنی دین یک طوری قرار داده شده که خداوند ما را یک طوری خلق کرده که وقتی با عقلمان ـ تنها راه معرفت، عقل است ـ بعد وقتی با عقلمان رجوع می‌کنیم به اسلام، می‌بینیم...
پاسخ استاد: اینکه از اوصاف دین است، یعنی چه که دین فطرت است که «فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» است؟ و چرا این «تنها»یش را از کجا آوردید؟ نه، من با آن‌ورش اگر می‌گویید ـ می‌خواهید بگویید فطرت اعم از مسئله توحید است ـ این را با شما همراه می‌شوم! می‌گویم بله، ممکن است فطری بودن انحصار به توحید نداشته باشد؛ ابعاد دیگر فطری هم داریم که در ذیل عنوان فطرت می‌گنجد و حتی ممکن است معرفت نباشد! مثل چه؟ مثلاً گفته‌اند همین جنبه تفاوت میان زن و مرد، تمایلات انسانی زنانه و مردانه که حقوق متفاوت ایجاد می‌کند؛ مثل مرحوم آقای مطهری که اصلش هم فرمایشات علامه است در تفسیر المیزان (این چیزی که «نظام حقوق زن در اسلام» است، اصل سخنان ایشان در المیزان است دیگر).
مرحوم علامه در ذیل آیه فطرت برداشتشان این است که می‌گویند فطرت یعنی «ساخت وجودی انسان»؛ خدا وجود انسان را به گونه‌ای آفریده است که برای آن کمالات مورد نظر دین فراهم کرده و نظام بقای انسان را در این مسیر قرار داده است. من فعلاً در آن مناقشه نمی‌کنم؛ می‌گویم آن هم یکی از وجوه فطرت باشد! «فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» یعنی:
- «فَطَرَ» بر معرفت توحیدی (این بحث‌هایی که ما گفتیم)؛
- و «فَطَرَ» بر یک ساخت وجودی که متناسب با کمال انسان باشد؛ آن هم باز مصداق چیست؟ فطرت است.
من با این مخالف نیستم فعلاً؛ بحثم این طرف ماجراست: آیا یکی از مصادیق فطرت، «معرفت‌الله و توحید» هست یا نیست؟ اگر کسی انکار می‌کند، ببینید، انحصار فطرت در آن ساخت وجودی دلیل می‌خواهد! از این طرف:
- آیه اخذ میثاق کاملاً معرفت فطری است؛
- آیات بأساء و ضراء معرفت فطری است؛
- روایات اهل بیت به تواتر (تواتر معنوی) می‌گوید حداقل یکی از مصادیق فطرت، «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی» است.
فعلاً ما این را کار داریم؛ فعلاً اینجا با ما همراه بشوید تا برسیم به بعداً! ما الآن بحثمان توحید است. در مقابل کسانی که می‌خواهند معرفت فطری را انکار کنند، ما می‌گوییم شواهد از کتاب و سنت بر وجود این معرفت قطعی است. شما می‌گویید آقا فطرت چیزهای دیگری را هم در بر می‌گیرد؟ می‌گوییم ما مشکلی نداریم.
پرسش همان طلبه: الآن شما قبول می‌کنید ولایت هم فطری است؟
پاسخ استاد: بله، بپذیریم! حالا الآن که بحث ولایت نیست؛ فعلاً ما بپذیریم که فطرت در توحید هست. من اگر به بحث ولایت رسیدم و خواستم ولایت را از دیدگاه آیات و روایات توضیح بدهم، آنجا می‌گویم منظور از این ولایت به نظرم چه هست و اینکه میثاق بر ولایت معنایش چیست.
ادامه پرسش طلبه: اعتقادم این است آقا، اگر بپذیرید یا کل دین ـ مثلاً احکام، حتی مرتد که باید اعدام بشود ـ فطری است، یا...
پاسخ استاد: بله، ولایت هیچ مانعی ندارد، بله حتماً! اما کل احکام نه، این را قبول نداریم. اصولش را می‌گویید فطری است، می‌پذیریم؛ یعنی چه؟ یعنی ساخت وجودی انسان به گونه‌ای است که تناسب دارد با برنامه خداوند برای کمال! مثال می‌زنیم: خداوند یک ماشینی که آفریده، قرار است این ماشین یا هواپیما مثلاً فرض کنید پنجاه هزار کیلومتر سفر کند و از این مسیرها عبور کند: یک جا سردِ سرد است، یک جا گرمِ گرم است، یک جا فشار کم است، یک جا فشار زیاد است؛ تمام این مسیری را که باید برود، خداوند در این هواپیما زمینه‌هایش را پیش‌بینی کرده است. می‌گویید آقا فطرت هم یکی از معانی‌اش این است؛ این است که اگر من نماز می‌خوانم، اگر بندگی می‌کنم، اثری که می‌بیند، اگر در نظام حقوق زن و مرد این‌گونه هست، اگر فرض کنید در دوران طفولیت این‌طور است و در دوران بلوغ آن‌طور است، تمام این‌ها که برنامه‌های کمال‌اند ـ از جمله مثلاً فرض کنید بحث ارتداد و این‌ها ـ ریشه‌اش در این فطرت هست و زمینه‌اش هست. اما اینکه تک‌تک احکام در فطرت است، نه، این‌طور نیست؛ احکام فطری نیست.
۷.۵. پرسش پنجم: حقیقت و ماهیت «شناخت فطری» و تفاوت آن با تخاطب پس از شناخت عقلی
پرسش یکی از حضار: یک سؤال؛ در مورد «شناخت» هم می‌گویند این چه نوع شناختی است؟ بالاخره عقل کسب می‌کند و می‌فهمد، شناخت عقلی است؛ ولی این معنای «شناخت فطرت» یعنی چه؟
پاسخ استاد: یعنی یک «یافت بسیط وجودی» ما داریم که در شرایط خاصی، آن یافت بسیط، «ترکیبی» می‌شود؛ یعنی از حالت کمون به ظهور می‌آید.
ادامه پرسش طلبه: بعد یک عده‌ای وحدت و این‌ها را می‌فهمند...
پاسخ استاد: خب نه، اشتباه می‌کنند دیگر! آن خلاف عقل است. آنجا همان جایی است که عقل می‌گوید بین خالق و مخلوق هیچ‌گونه اتحادی نیست، بلکه هیچ‌گونه مشابهتی نیست و هیچ‌گونه مسانختی نیست.
ادامه پرسش طلبه: پس چنین شناختی ممکن نیست دیگر؛ می‌گویند پس این شناخت نیست اگر این‌جور باشد... بیشترین چیزی که باطنش بین خالق و مخلوق است، شناخت خالق است؛ در همان کشتی هم که آیه هست که می‌گوید می‌خوانند مخلصین، نگفته این‌جوری می‌شناسند خالق را...
پاسخ استاد: خب این دیگر بحث عقل است؛ چرا شناخت نیست؟ کدام شناخت؟ می‌دانم، ارتباط چه‌جوری اتفاق می‌افتد؟ چه‌جوری و چه اتفاقی می‌افتد؟ در آن روایت امام صادق (علیه السلام) می‌گوید: یابن‌رسول‌الله، «حَیَّرَتْنِی کَثْرَةُ الْجِدَالِ» (روایت امام صادق ابتدایش این است دیگر)؛ می‌گوید یابن‌رسول‌الله، این مجادله‌هایی که بر سر وجود خدا هست من را حیران کرده، شما یک راهی به من نشان بدهید و بگویید من چه‌جوری به خدا می‌رسم؟ حضرت فرمودند: در آن شرایط نبودی؟ همان خداست! همانی که در آن زمان شما خواندی و بهش توجه کردی، خداست!
ادامه پرسش طلبه: خب چون ارتباط پیدا کرده قلبش دیگر... یعنی می‌خواهم بگویم که مثلاً معرفت، معرفت تفصیلی نیست که مثلاً برای ما تفصیلاً بگوید این‌جور است خدا... یک ارتباط است...
پاسخ استاد: خب ارتباط یعنی چه؟ ارتباط یک نوع معرفت است دیگر! خب بله، روشن است، ببینید «ارتباط معرفتی» است دیگر! همین ارتباط معرفتی ـ که البته در مراتب عالی‌اش، ارتباط‌های روشنی است بین اولیای خدا و خداوند متعال، و مواجهه‌های خیلی روشن‌تر از آن چیزی است که حالا ما داریم ازش صحبت می‌کنیم، که تعبیر «معاینه» شده، تعبیر «رؤیت» شده؛ یعنی رؤیت عبد، معبود خودش را؛ رؤیت از این رؤیت چشم نیست، گفته‌اند رؤیت قلب است، در روایات ما «رؤیت قلب» است ـ سنخش چه‌جوری است؟ حتی سنخش برای ما قابل درک نیست، چون «فعل‌الله» است! چون تعریف خداست و فعل خداوند است، توجه داشته باشید، آن فعل را ما هیچ‌گونه تصوری ازش نداریم؛ چیزی که ما ازش می‌بینیم، همین حالتی است که برای ما اتفاق می‌افتد! این حالت برای ما معنا دارد؛ اما ویژگی‌اش چه‌جوری می‌شود و دارای چه خصوصیاتی است، این‌ها را نمی‌دانیم. ولی در آن حالت، قلب انسان یقین می‌کند به وجود حق‌تعالی، با او سخن می‌گوید، از او می‌خواهد، مناجات می‌کند با او، او را قادر مطلق می‌بیند ـ دارم در روایات، من دارم ترجمه روایات را می‌گویم ـ دارد که او را «منجی» می‌بیند، او را «ملجأ» می‌بیند، ها؟ در آن لحظه، او را تنها ملجأ و نجات‌بخش می‌بیند. این معرفت، معرفت فطری است و معرفت عقلی نیست.
ادامه پرسش طلبه: اینکه تخاطب کند، خب ربطی به شناخت ندارد...
پاسخ استاد: تخاطب بدون شناخت نیست! نه، این من می‌گویم تخاطب یعنی اثر آن است دیگر؛ من زمانی که او را نشناسم، نمی‌توانم کسی را قادر مطلق ندانم و با او تخاطب کنم! من با کی دارم تخاطب می‌کنم؟ چرا دارم حرف دلم را می‌زنم؟ ها؟ الآن من بیماری صعب‌العلاج که اگر گرفتم ـ نعوذبالله ـ و همه به من جواب دادند و همه دکترهای عالم جواب دادند، چه‌جوری می‌روم در خانه خدا و می‌گویم من هنوز کسی را دارم که می‌تواند من را نجات بدهد؟
ادامه پرسش طلبه: خب با عقل قبلاً ثابت کرده دیگر... با همان که با عقل یافته‌ام ارتباط برقرار می‌کنم، این نیست؟
پاسخ استاد: نه! عقل ثابت کرده که خدایی هست، ولی اینکه من اینجا نشستم و دارم با خدا سخن می‌گویم، آن زمانی است که «حال سخن» پیدا می‌شود، «حال تخاطب» پیدا می‌شود! من در آنجا یک یافتی دارم که فراتر از یافت کلیِ «قادر مطلق» است. حالا این در بحث ما این است که این‌طور نیست دیگر؛ یعنی آن عقل، پشتوانه است و زمینه است، اما الآنی که من در حس و حالم، لزوماً این نیست که با صرف دانستن عقلی آن حال برای من پیدا بشود؛ آن به تعریف خداست! من فرض می‌گیرم فرد در یک حالتی قرار گرفته که غیر از آن معرفت کلی، الآن خدا را می‌یابد به تعبیری؛ او را حاضر می‌بیند، ناظر می‌بیند، مؤثر می‌بیند. این حالت و این یافتی که من دارم، این یافت فطری است.
۷.۶. پرسش ششم: بررسی تقدم و تأخر معرفت عقلی و فطری در افراد فاقد برهان عقلی
پرسش یکی از حضار: استاد، در مورد توأمان بودن؛ اگر کسی هیچ شناخت عقلی نسبت به خدا ندارد و این معرفت عقلی که شما می‌فرمایید برایش کسب نشده، خب ولی معرفت فطری برایش کسب شد... می‌آید خدمت حضرت، می‌گوید مراجعه کن به قلبت؛ یعنی شما این را توأمان آوردید، یعنی تقدم و تأخر...
پاسخ استاد: مثلاً دیگر شبهه دارد هنوز؛ توجه به آیات هم می‌کند، مصنوعات را هم دیده، ولی هنوز برایش شبهه دارد. نه، من تقدم و تأخر نمی‌گویم؛ نمی‌گویم هم لزوماً هر موقع یکی هست دیگری هم باید باشد...
ادامه پرسش طلبه: چون حضرت می‌گوید به قلبت رجوع کن، ببین می‌چسبد به دلت یا نه؛ خب شما اگر این مقدم بشود برای من، اصلاً من یک شناخت عقلی نسبت به خدا کسب نکرده‌ام و معرفت فطری کسب کرده‌ام، خب من چه‌جوری خدا را بیایم عبودیت کنم؟ توأمان دیگر نمی‌شود!
پاسخ استاد: نه، توأمان نه؛ ببینید من عرض کردم، چنین نیست که بگویم هر جا این هست آن هم هست! مثال زدم همین الآن؛ گفتم ممکن است معرفت عقلی را کسی دارد، اما الآن در این شرایط، معرفت فطری‌اش ترکیبی نشده و هنوز در حالت کمون است؛ می‌شود؟ بله، در اینجا من از طریق مصنوعات، معرفت دارم به خدایی.
ادامه پرسش طلبه: خب نمی‌شود گفت معرفت عقلی مقدم بر این است و این تأیید می‌شود برای آن؟ شما چرا این را یک راه جداگانه و توأمان بودن را برایش مطرح کردید؟
پاسخ استاد: نه، راه جداگانه‌ای که هست، چون سنخ معرفت، معرفت دیگری است! من در معرفت عقلی هر چه به آیات نظر می‌کنم، این آیات را دارای «صانع آیات» می‌بینم و من به صانع پی می‌برم؛ در معرفت فطری که قلبی است، من حق‌تعالی را «به شخصه» می‌یابم! من خدای خودم را در آنجا می‌شناسم، با او راز دل می‌گویم، از او می‌خواهم، او را ملجأ خودم می‌دانم، او را قادر می‌دانم بر اینکه می‌تواند حاجت من را بدهد؛ این حالتی که برای من به وجود می‌آید که حالت عقلی نیست! عقل می‌گوید صانع است، او قادر است، عالم است؛ اما اینکه الآن من تخاطب می‌کنم، خدایی را می‌یابم و با او سخن می‌گویم، این معرفت فطری است.
پرسش یکی از حضار: ببخشید، فرض را بگذاریم که یک کسی هست اصلاً خدایی قبول ندارد و چیزی با عقلش ثابت نکرده است؛ در یک جایی مضطر می‌شود، اگر مثلاً قلبش متوجه می‌شود، این واقعاً شناخته؟
پاسخ استاد: اگر یک کسی در همان حالت، حجاب معرفت نداشته باشد و شبهه نداشته باشد و همان حالت برایش پیدا بشود، آن هم در همان زمان معرفتش ترکیبی می‌شود! خیلی کسانی که از کفر برگشتند به ایمان، به دلیل همین حالت‌ها برگشتند! یافتشان یافت عقلی نبود؛ تا کلی شبهه داشتند، در یک شرایط خاصی آن معرفت برایشان ترکیبی می‌شود و برمی‌گردند، و آن می‌شود مبنای ایمانشان. ممکن است از طریق عقلِ تنها باشد که ایمان حاصل بشود، و ممکن است از طریق معرفت فطری باشد. اصلاً منکر است طرف ـ خیلی فراوان داریم ـ اصلاً طرف در حالت انکار است، خدا بهش یک چشمه‌ای نشان می‌دهد و آیه خودش را نشان می‌دهد و آن متذکر می‌شود به نور معرفت و همان‌جا ایمان می‌آورد.
نکته یکی از حضار: اتفاقاً استاد، معمولاً معرفت فطری اول است و بعداً معرفت عقلی می‌آید؛ ماها همه‌اش استدلال عقلی نداریم!
پاسخ استاد: بله! چرا؟ چون «فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» است! حتی آن زمانی که معرفت ما ترکیبی نشده و بروز و ظهور جدی پیدا نکرده، به دلیل وجود همان معرفت کامن در نفس ما، اثر معرفتی‌اش هست. این «وَأَثْبَتَ الْإِقْرَارَ فِی صُدُورِهِمْ» را من این‌جوری معنا می‌کنم: خدا نتیجه آن «بَلَی»یی را که آنجا گفتیم در وجود ما گذاشته؛ تفاوت ماها هم در نقطه آغاز، یک بخشی‌اش به این است که اول «بَلَی» گفتیم یا آخر «بَلَی» گفتیم! یعنی ایمان و کفر در آنجا، در نوع یافت معرفت ما در همین عالم دنیا هم مؤثر است. پس اثر آن اقرار هست؛ ولو اینکه من هنوز حال ترکیبی معرفت ندارم، ولی همین گرایش و همین توجه که نتیجه آن اقرار هست، در وجود من هست.
۷.۷. پرسش هفتم: بررسی شأن نزول آیات اضطرار در دریا و حدیث «ذَلِکَ مَحْضُ الْإِیمَانِ» در وسوسه‌های فکری
پرسش یکی از حضار: استاد ببخشید، این آیاتی که فرمودید «فَإِذَا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ»، «وَإِذَا مَسَّکُمُ الضُّرُّ»، «وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ...»، این آیات در مورد ذم مقرین به توحید نیست؟ آن‌هایی که مقر به توحید بودند، حالا به قول خودمان سست‌ایمان شدند و فلان، به خاطر شهوات و چیزها رفتند، بعد...
پاسخ استاد: اعم است؛ انحصاری ندارد! حتی اگر مال مؤمنان هم باشد، در آن حالت، حالت انکار است؛ می‌گوید: «فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذَا هُمْ یُشْرِکُونَ»! یعنی حالت اولیه‌اش حالت شرک و عدم توجه به الله است؛ والا تحصیل حاصل است! اگر من علم و معرفت به خداوند دارم، اینکه در حالت بأساء دوباره معرفت پیدا می‌کنم، این تحصیل حاصل است. قرآن چه می‌خواهد بفرماید؟ می‌خواهد بگوید آن «الله» را در سینه دارند، اما الآن انکار می‌کنند؛ در آن حالت، آن معرفت کامن در وجودشان زنده می‌شود. همین مقدار فعلاً برای ما شاهد کافی است.
ادامه پرسش طلبه: استاد مثلاً این مثال را بزنم در این مورد: الآن شما مدیر این مؤسسه‌اید، من می‌دانم این را؛ ولی فعلاً اینجا ایستاده‌ام، پلیس نیاوردید و من مثلاً شیشه اینجا را می‌شکنم؛ ولی یک‌دفعه مثلاً شما پلیس می‌آورید و من را دستگیر می‌کنید؛ در آن حالت من به تضرع می‌افتم که آقا ببخشید، شما مدیر بودید و فلان بودید... آنجا گرفتار شدن این‌ها را می‌گوید...
پاسخ استاد: ببینید، حالت بأساء حالت اخذ نیست‌ها! اینکه می‌گوید «ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ»، همه شریک‌ها گم می‌شوند و می‌روند کنار!
نکته یکی از حضار: خود «مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ» نشان می‌دهد که قبل از آن حالت، مشرک بوده طرف!
پاسخ استاد: بله، مشرک بوده! منکر این نیستیم. اصلاً ما که معتقدیم ملحد محض وجود ندارد؛ الحاد محض ـ نه اینکه وجود ندارد ـ بسیار استثنا است! آن کسی که «صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ» می‌شود و «قُلُوبُنَا غُلْفٌ»، آن حالت خیلی خاص است در انسان. همین انسان‌هایی هم که به ظاهر در استدلال با شما بحث می‌کنند و یک اشکال می‌کنند در وجود خدا، این که منکر خدا نیست!
آن روایت دارد که مرحوم شیخ انصاری در «فرائد» هم نقل می‌کنند و جاهای دیگر هم دارد که در کتب روایی ما هم آمده است که راوی آمد خدمت امام صادق (علیه السلام)، گفت: «هَلَکْتُ هَلَکْتُ»! آقا هلاک شدم! چه شد؟ می‌گوید یک شبهه برایم پیدا شده در رابطه با خدا و در رابطه با اصل وجود خدا! حضرت فرمودند: «وَاللَّهِ ذَلِکَ مَحْضُ الْإِیمَانِ»! همین حالتی که تو می‌گویی «هَلَکْتُ هَلَکْتُ» و شک پیدا کردی ـ در این حالت شک داری و اصلاً می‌گویی من الآن مسئله خدا برایم مشکل شده ـ حضرت می‌فرمایند: «ذَلِکَ مَحْضُ الْإِیمَانِ»! یعنی همین که تو به اضطراب افتادی و پی جواب آمدی، این معلوم است که شما در قلبت مؤمن هستی! اگر نداشتی، می‌ایستادی و عربده هم می‌کشیدی و مخالفت هم می‌کردی! ببینید پس یک انکار ظاهری، این باز نشانه همان بحث است که بنیاد معرفت در وجود شما هست و با یک شبهه از بین نمی‌رود.
۷.۸. معرفی منابع تکمیلی در نقد و بررسی ادله منکران معرفت فطری (هدایةالامة، الذخیره و الفائق)
حالا این حاصل این بحث است؛ هنوز بحث زیاد است در باب معرفت فطری. حالا شما هم که خیلی مثلاً انکار کردید، شیخ مفید دیگر! کم نیست آدم به شیخ مفید برسد! (خنده حضار).
نکته یکی از حضار: البته آقای قرائتی (یا فرقانی) هفته پیش دنبال این بودند که رد یا انکار معرفت فطری را بگویند... یک جزوه بیست‌صفحه‌ای آقای محمدجواد خراسانی در «هدایة الامة» در این مورد ادله را آورده‌اند و نقد کرده‌اند؛ همه این‌ها را مطرح کرده‌اند...
پاسخ استاد: آها، می‌خواهند بنویسند؟ جزوه را فعلاً گذاشته‌اند... شما بگویید من آن‌ها را می‌خوانم و خودم ارائه می‌دهم! بله، خواندیم آن‌ها را هم؛ چیزی هم زائد بر آن حرف‌های متکلمان گذشته نبود. حالا خوب است، من یادم رفت این را بگویم: در این کتاب «هدایة الامة» (که کتاب بسیار خوبی است و از نظر اعتقادی کتاب سالمی است)، ایشان به معرفت فطری که می‌رسند، معرفت فطری را بر اساس همان نظر متکلمان معنا می‌کنند، یا با نظر محدثان (نظر سید بن طاووس و این‌ها را بیشتر ایشان می‌آورند).
پرسش یکی از حضار: استاد، این شیخ مفید را گفتید از موافقان معرفت فطری است یا...؟ اشکالاتشان را در کجا جواب داده‌اند؟
پاسخ استاد: نه! من همچین جسارتی نکردم؛ گفتم ایشان از منکران معرفت فطری است! گفتم کلاً متکلمان بغدادی ما منکر معرفت فطری‌اند. جواب این اشکالاتشان را هم داده‌اند؛ این را در چند جا، از جمله کتاب «معرفت فطری» حاج‌آقای برنجکار، خوب پاسخ داده‌اند. جاهای دیگر هم اگر خواستید، حالا کامل‌ترش را من نگاه می‌کنم و به شما عرض می‌کنم.
البته ایشان دو تا بحث است که عرض کردم هست:
۱. یکی انکار عالم ذر است: در انکار عالم ذر بیانشان همینی است که اشاره شد که سه تا دلیل می‌آورند (از جمله می‌گویند اخبار آحاد است)؛
۲. یکی انکار معرفت فطری است: در انکار معرفت فطری که مفصل‌تر است، مرحوم سید مرتضی در کتاب «الذخیرة» آنجا این بحث را مطرح می‌کنند؛ که باز مفصل‌ترش را خواستید ببینید، در کتب معتزله باید ببینید، از جمله در کتاب «الفائق فی أصول الدین» مال ملاحمی خوارزمی (که از متکلمان بزرگ معتزلی هست)؛ آنجا این بحث را دارد و معرفت فطری را رد کرده است. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.
پرسش یکی از حضار: این بحثی که در مورد عالم ذر فرمودید که مخصوص انسان هست یا غیر انسان، این را فرمودید...
پاسخ استاد: این دیگر حالا ماند دیگر! ان‌شاءالله در یک فرصت دیگر. بله، سلامت باشید.