توحید در معارف اهل بیت - جلسه 13
- موضوع جلسه: آموزه‌ی بداء؛ جمع‌بندی پنج اصل نظام فعل الهی و تبیین بداء به عنوان نخستین نتیجه آن.
- مرور پنج اصل فاعلیت خداوند
- همه اشیاء و افعال تابع مشیت‌اند: «خَلَقَ اللَّهُ الْأَشْیَاءَ بِالْمَشِیَّةِ».
- اراده غیر علم است: «الْعِلْمُ لَیْسَ هُوَ الْمَشِیَّةَ».
- اراده صفت فعل و حادث است و معلول علم نیست: «لَمْ یَزَلِ اللَّهُ عَالِماً قَادِراً ثُمَّ أَرَادَ».
- تقسیم اراده به تکوینی و تشریعی: «إِنَّ لِلَّهِ إِرَادَتَیْنِ: إِرَادَةَ عَزْمٍ وَ إِرَادَةَ حَتْمٍ» با نمونه سجده ابلیس و خوردن آدم از درخت.
- مراتب طولی اراده تکوینی (مشیت، اراده، تقدیر، قضا و امضا) و باب کافی «فِی أَنَّهُ لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا بِسَبْعَةٍ»؛ مشیت همان «الذِّکْرُ الْأَوَّلُ» است.
- مقایسه با فلسفه و کلام: فیلسوفان چهار اصل نخست را نمی‌پذیرند (اراده را عین ذات و عین علم می‌دانند)؛ متکلمان امامیه و معتزله در این چهار اصل همراه روایات‌اند، اما مراتب فعل الهی (اصل پنجم) پس از عصر حضور از کلام امامیه حذف شد، در حالی که متکلمان عصر حضور چون هشام بن حکم و زراره به آن قائل بودند.
- فروع نظام فعل الهی: بداء، امر بین الامرین (جبر و اختیار)، سعادت و شقاوت و مسئله شرور.
- تبیین متکلمان از بداء: بداء را مانند نسخ دانسته‌اند؛ نسخ در احکام تشریعی و بداء در امور تکوینی، یعنی ظاهر شدن خلاف آنچه ظاهر اسباب اقتضا می‌کرد، بی‌آنکه علم خدا تغییر کند؛ پاسخی به اتهام معتزله و اشاعره که شیعه را قائل به جهل خدا می‌دانستند.
- مصداق بداء: خبر پیامبر اکرم (ص) از مرگ عروس در شب عروسی و برگشتن آن با صدقه.
- اهمیت بداء در روایات
- پیمان همه انبیاء: «إِلَّا بِتَحْرِیمِ الْخَمْرِ وَ أَنْ یُقِرَّ لِلَّهِ بِالْبَدَاءِ» و اقرار به «خَمْسِ خِصَالٍ».
- بالاترین بندگی و عظمت‌شناسی: «مَا عُبِدَ اللَّهُ بِشَیْءٍ مِثْلِ الْبَدَاءِ» و «مَا عُظِّمَ اللَّهُ بِمِثْلِ الْبَدَاءِ».
- اجر سخن گفتن از آن: «لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِی الْقَوْلِ بِالْبَدَاءِ مِنَ الْأَجْرِ مَا فَتَرُوا عَنِ الْکَلَامِ فِیهِ»، برخلاف قدر که فرمودند «لَا تَتَکَلَّمُوا فِی الْقَدَرِ».
- نارسایی تعریف متکلمان: این تعابیر نشان می‌دهد بداء به معنای پایان امد نیست.
- معنای حقیقی بداء: آیه «یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» و روایت «إِنَّ لِلَّهِ عِلْمَیْنِ»؛ علم مکنون که جز خدا نمی‌داند و علم مبذول که به فرشتگان و انبیاء داده شده؛ و «وَ هَلْ یُمْحَی إِلَّا مَا کَانَ ثَابِتاً؟».
- مکانیسم بداء بر پایه مراتب فعل: «بَدَا لِلَّهِ» یعنی رأی جدید خدا؛ خدا تا پیش از امضا در هر مرتبه (مشیت، اراده، تقدیر، قضا) می‌تواند رأی خود را تغییر دهد و دعا و شکر تقدیر را عوض می‌کند؛ روایت جامع «عَلِمَ وَ شَاءَ وَ أَرَادَ وَ قَدَّرَ وَ قَضَی وَ أَمْضَی» و «فَإِذَا وَقَعَ الْقَضَاءُ بِالْإِمْضَاءِ»، «فَلَا بَدَاءَ».
- آثار اعتقاد به بداء: نفی سخن یهود «یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ» و «جَفَّ الْقَلَمُ»، در برابر «بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ»؛ خدا تقدیر خود را به اراده انسان پیوند داده؛ عظمت خدا در دو چیز است: هیچ چیز بی‌مشیت او رخ نمی‌دهد و هیچ چیز دست او را نمی‌بندد؛ معنا یافتن دعا، خوف و رجا (دعای ابوحمزه و کمیل).
- منابع مطالعه: «توحید الامامیه» مرحوم ملکی میانجی، «بازخوانی آموزه بداء» (پژوهشکده کلام اهل بیت)، «معرفت عدل» استاد برنجکار، «عدل» استاد بیابانی، مجموعه دوجلدی رساله‌های بداء در دفتر تبلیغات و مجموعه مقالات مؤسسه معارف.
صوت و فایل‌های این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایل‌ها، در درس‌گفتار «توحید در معارف اهل بیت» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درسگفتارآغاز سخن و یادآوری جایگاه بحث افعال الهی
أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ (صلوات حضار: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ)، سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفَ.
خب، بحثمان در باب عدل بود؛ نظام فعل الهی در عالم. از بحث توحید - به معنای توحید ذات و توحید صفات - گذشتیم، وارد بحث افعال الهی شدیم و گفته شد که مسئله فعل الهی تابع اراده و مشیت است. اساساً وقتی که ما به مقوله فعل وارد می‌شویم، فعل بازبسته چیزی به نام اراده و مشیت است؛ چه در باب خداوند متعال، چه در باب هر نوع خلق دیگری که از فعل او سخن می‌گوییم.
مباحثی گذشت از این حوزه فعل الهی؛ آن‌ها را در چند اصل خلاصه می‌کنیم، عناوینش را می‌آوریم، اشاره‌ای می‌کنیم، وارد نتایج این اصول می‌شویم که اولین بحث، بحث «بداء» است که بسیار جنجالی است و در این جلسه به آن خواهیم پرداخت.
مرور پنج اصل اساسی در نظام فاعلیت خداوند
پنج اصل اساسی در حوزه نظام فاعلیت خداوند که برگرفته از آیات و روایات اهل بیت (علیهم السلام) است، به این ترتیب بود:
اصل اول: تابعیت همه اشیاء و افعال الهی از مشیت
نکته اول این است که همه اشیاء و هرگونه خلقی که در عالم رخ داده، هرگونه فعل خداوند، تابع مشیت است: «خَلَقَ اللَّهُ الْأَشْیَاءَ بِالْمَشِیَّةِ». در سراسر قرآن کریم، روایات، هر جا از فعل خداوند یاد می‌شود، این فعل تابع اراده یا مشیت است.
اصل دوم: مغایرت اراده و مشیت با علم الهی
اصل دوم این است که اراده غیر علم است. این هم در متون روایی ما به صورت مفصل آمده که حالا نمونه‌هایش را قبلاً خواندیم، حالا هم یک اشاره‌ای می‌کنیم. در باب «بَابُ الْإِرَادَةِ أَنَّهَا مِنْ صِفَاتِ الْفِعْلِ» روایات را خواندیم که امام (علیه السلام) فرمودند - عرض شود که، بله - راوی پرسید در کافی: «عِلْمُ اللَّهِ وَ مَشِیَّتُهُ هُمَا مُخْتَلِفَانِ أَوْ مُتَّفِقَانِ؟» حضرت فرمودند: «الْعِلْمُ لَیْسَ هُوَ الْمَشِیَّةَ»؛ علم، مشیت نیست. بعد فرمودند: «عِلْمُ اللَّهِ السَّابِقُ لِلْمَشِیَّةِ»؛ علم، مشیت نیست، اما قبل از مشیت همیشه علم هست. علم خداوند از روی مشیت است؛ به علم، خداوند اراده و مشیت می‌کند، اما علم و مشیت یکی نیستند.
اصل سوم: حادث بودن اراده و مشیت و معلولِ علم نبودنِ اراده
اصل سوم این است که اراده حادث است. برخلاف علم، قدرت، حیات که از صفات ذات هستند و ازلی هستند، اراده صفت فعل خداوند است و به صراحت گفته شده است که صفتی است که حادث است. دوباره در همین کافی خواندیم که راوی پرسید: «لَمْ یَزَلِ اللَّهُ مُرِیداً؟» آیا خداوند از ازل اراده داشته و مرید بوده؟ حضرت فرمودند: «إِنَّ الْمُرِیدَ لَا یَکُونُ إِلَّا لِمُرَادٍ مَعَهُ»؛ اراده همیشه با مراد همراه است. معنا نمی‌دهد که کسی اراده کند اما مراد تحقق پیدا نکند. پس بنابراین، چون مراد همیشه با اراده است، و اگر مراد قرار باشد - و اگر قرار باشد که اراده ازلی باشد - پس مراد هم باید ازلی باشد و این باطل است؛ پس بنابراین اراده حادث است. حضرت فرمودند: «لَمْ یَزَلِ اللَّهُ عَالِماً قَادِراً ثُمَّ أَرَادَ». ازلیت به علم و قدرت می‌خورد؛ خداوند متعال صفات ذاتی خودش مثل قدرت و علم را از ازل دارد، اما اراده را حادث می‌کند، ایجاد می‌کند. حتی به صراحت در روایات آمده بود که: «الْمَشِیَّةُ مُحْدَثَةٌ»؛ «الْمَشِیَّةُ مُحْدَثَةٌ»، «خَلَقَ اللَّهُ الْأَشْیَاءَ بِالْمَشِیَّةِ وَ الْمَشِیَّةَ بِنَفْسِهَا». پس مشیت هم نه تنها غیر علم است، بلکه حادث است؛ برخلاف علم که حادث نیست.
نکته چهارم و اصل چهارم این است که - من قبل از اینکه به اصل چهارم بیاییم، در اصل سوم این نکته هم هست که اراده غیر علم است، علم هم علت اراده نیست. حالا خواهم گفت در تمام این اصول بین مبانی وحی و آن چیزی که در فلسفه (فلسفه موسوم به فلسفه اسلامی) هست، تنافی آشکار است؛ اصلاً تضاد است. علم نه تنها غیر از اراده است، علم سبب و علت اراده هم نیست. چون حالا بعضی از فلاسفه ظاهر سخنشان این است که بله، علم غیر اراده است - که البته این‌طور نیست، حالا ظاهرسازی‌اش این است که علم غیر اراده است - اما علم را علت اراده می‌دانند؛ هر آنچه را که خداوند علم پیشینی و ازلی دارد، همان را اراده می‌کند و همان تحقق پیدا می‌کند. اما از دیدگاه معارف اهل بیت (علیهم السلام)، علم خدا غیر از اراده است؛ خدا به چیزی علم دارد، اما علمش سبب اراده او نیست. یک جا علمش موجب می‌شود که مطابق با او عمل می‌کند، حکمتی را تشخیص می‌دهد، خدا مطابق با او اراده می‌کند؛ یک جا چیزی می‌داند اما او را اراده نمی‌کند، بلکه خلافش را اراده می‌کند. می‌داند چیزی را در مورد فعل اختیاری انسان که این فعل خلاف است، اما در واقع اراده او را به او تعلق نمی‌گیرد.
(یکی از حضار: شاهدش هم همان روایتی بود که گفتند «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» نمی‌گفتند...)
بله، بله، همین دیگر؛ حالا من تکرار نخواستم بکنم، خواستم عصاره‌گیری کنم سه چهار درس آخرمان را، بله. ولی این اصول را می‌گوییم تا برسیم به سر بحث خودمان. پس بنابراین، علم نه تنها غیر از اراده است و اراده مقوله‌ای غیر از علم است، اراده معلول علم هم نیست. اراده امری است که به آزادی و حریت و به اختیار از انسان مختار یا حق تعالی - که به حریت و اختیار است - متمشی می‌شود، ایجاد می‌شود و معلول علم نیست. حالا آثارش را خواهیم گفت که چقدر این‌ها مهم است.
اصل چهارم: تقسیم اراده الهی به تکوینی (اراده حتم) و تشریعی (اراده عزم)
نکته اصل چهارم این است که اراده‌ای که گفتیم اراده حادث است، به دو قسم اراده تکوینی و اراده تشریعی تقسیم شد. فرمودند خداوند متعال دو گونه اراده دارد: یکی اراده تشریعی، دیگری اراده تکوینی. تعبیر چه بود؟ خاطرتان هست؟ (پاسخ حضار: عزم و حتم). آها! «إِنَّ لِلَّهِ إِرَادَتَیْنِ: إِرَادَةَ عَزْمٍ وَ إِرَادَةَ حَتْمٍ». خداوند دو گونه اراده دارد، دو گونه مشیت دارد: یکی اراده‌ای است که با حتم و بَتّ و قطع حاصل می‌شود که اراده تکوینی است؛ که وقتی خدا اراده می‌کند، این اراده تحقق پیدا می‌کند. اراده عزم آنجایی است که نه؛ خدا می‌خواهد، رضایت دارد، طلب دارد، اما حتمی نیست؛ مثل آنجایی که اراده می‌کند از ما فعل خیر را، اما حتمیتی در آن نیست، ما خلافش را عمل می‌کنیم. پس خداوند دو گونه اراده دارد: اراده تکوینی که اراده حتم است، و اراده تشریعی که صرفاً اراده عزم است.
تعبیر دیگر روایت این بود که خواندیم؛ حضرت امام صادق (علیه السلام) فرمودند - راوی می‌گوید «سَمِعْتُهُ یَقُولُ» -: «أَمَرَ اللَّهُ وَ لَمْ یَشَأْ، وَ شَاءَ وَ لَمْ یَأْمُرْ». خدا به چیزی امر می‌کند - امر می‌کند یعنی اراده چه دارد؟ عزم دارد (یکی از حضار: تشریعی)، اراده تشریعی - «أَمَرَ اللَّهُ»، امر می‌کند، اما «وَ لَمْ یَشَأْ»، اما مشیت ندارد، یعنی اراده تکوینی ندارد. به عکس، چیزی را می‌خواهد، «شَاءَ»، مشیت می‌کند به اراده تکوینی، «وَ لَمْ یَأْمُرْ»، اما امر نمی‌کند. مثال هم زدند: «أَمَرَ إِبْلِیسَ أَنْ یَسْجُدَ لِآدَمَ وَ شَاءَ أَنْ لَا یَسْجُدَ». امر شد که سجده بشود؛ این امر چه بود؟ تشریعی بود، عزم بود. اما چون ابلیس سجده نکرد، خدا هم نخواست که سجده بشود. فرمودند: «وَ لَوْ شَاءَ لَسَجَدَ»؛ اگر خداوند اراده تکوینی بر سجده ابلیس کرده بود، ابلیس سجده می‌کرد، اما خدا نخواست. امر کرد، اما مشیت نکرد. به عکسش: «نَهَی آدَمَ عَنْ أَکْلِ الشَّجَرَةِ»؛ خدا آدم را از خوردن درخت نهی کرد - نهی تشریعی داشت - «وَ شَاءَ أَنْ یَأْکُلَ مِنْهَا»، اما اراده کرد که آدم بخورد. «وَ لَوْ لَمْ یَشَأْ لَمْ یَأْکُلْ»؛ اگر خدا اراده تکوینی بر خوردن آدم از آن شجره نکرده بود، آدم نمی‌توانست بخورد. ما دو تا اراده در عالم داریم از ناحیه خداوند: اراده‌ای که می‌خواهد (طلب می‌کند)، اراده‌ای که می‌خواهد (یعنی مشیت می‌کند که تحقق پیدا بشود).
(پرسش یکی از حضار: یعنی اراده حتم و عزم همان اراده تکوینی و تشریعی است که به اصطلاح ما تعریف می‌کنیم یا فرق دارد؟)
بله، بله. چرا، نه، حالا اراده تکوینی و تشریعی که ما معنا می‌کنیم، اراده تکوینی را الآن معنا کردیم. تکوینی و تشریعی هم معانی دیگری هم دارد. اینجا منظور از اراده تشریعی در روایت - حالا تعبیر تشریع و تکوین نیست اینجا دیگر، می‌بینید دیگر، تعبیر امر و مشیت است یا اراده حتم و اراده چیست؟ عزم است؛ مشیت عزم، مشیت حتم است، تعابیر این است - ولی محتوا این است: اراده تشریعی یعنی خواست یک فعل از انسان مختار؛ خواست. به تعبیر دیگر روایات: «رضا». در روایت پنجم همین باب، مرحوم کلینی روایت نقل می‌کنند از امام صادق (علیه السلام): «یَقُولُ: شَاءَ وَ أَرَادَ وَ لَمْ یُحِبَّ وَ لَمْ یَرْضَ». اراده، مشیت کرد، اراده کرد خدا در بعضی از امور؛ اراده و مشیت می‌کند، اما دوست نمی‌دارد، راضی نیست اتفاق بیفتد، ولی خدا مشیتش می‌کند. و به عکس: «شَاءَ أَنْ لَا یَکُونَ شَیْءٌ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَ أَرَادَ مِثْلَ ذَلِکَ وَ لَمْ یُحِبَّ». ببینید، اراده عزم، محبت است، رضایت است. خدا می‌خواهد، دوست می‌دارد این‌جوری باشد؛ حالا عبدی نخواست، در آنجا هم خدا اراده نکرد، تحقق پیدا نمی‌کند. خب؟ منظور از اراده تشریعی امر و نهی است؛ منظور از اراده تکوینی اراده‌ای است که پشت سرش تحقق آن شیء است؛ می‌گوییم اراده تکوینی. این هم اصل چهارم.
اصل پنجم: مراتب طولی اراده تکوینی و فعل الهی
اصل پنجم این بود که اراده تکوینی خداوند - ببینید ما یک قدم به قدم چطور آمدیم جلو: گفتیم اراده فرمودند غیر ذات است، حادث است؛ اراده غیر علم است، این دو؛ خود اراده دو دسته است، دو گونه است: اراده تشریعی است، اراده تکوینی است - حالا می‌فرمایند خود همین اراده تکوینی (اراده تشریعی که اینجا کار به آن فعلاً نداریم)، خود اراده تکوینی فرمودند مراتبی دارد: از مرتبه اول که «مشیت» است (اراده می‌کند، مشیت است: «شَاءَ»)، بعد «اراده» است («أَرَادَ»)، بعد «تقدیر» است، بعد «قضا و حکم» است، بعد «امضا» است.
فعل خداوند متعال در حوزه اراده تکوینی خدا در عالم، به یک‌باره نیست. البته خدا می‌تواند فعل یک‌باره داشته باشد؛ این‌جوری خداوند نظام عالم را ایجاد کرده. سنت خدا بر ایجاد عالم این‌گونه است که هر فعل تکوینی خداوند و هر شیئی - به تعبیر دقیق‌تر - که در عالم اتفاق می‌افتد؛ این شیء می‌خواهد صادر از ما باشد، می‌خواهد از امور تکوینی باشد، طبیعی باشد، از دیگران باشد؛ می‌خواهد از حوزه فعل اختیاری ما باشد، می‌خواهد از حوزه امور ضروری و طبیعی ما باشد (قلب من دارد حرکت می‌کند، «شَیْءٌ»؛ دستم را هم حرکت می‌دهم، «شَیْءٌ»، فرق نمی‌کند)؛ هیچ چیزی در نظام تکوین عالم رخ نمی‌دهد - طبق نصوص صریح و متضافر، بلکه متواتر روایات اهل بیت (علیهم السلام) - هیچ چیزی در عالم نیست مگر اینکه چه؟ از این پنج مرحله می‌گذرد. خداوند اول آن شیء را مشیت می‌کند، بعد اراده می‌کند، او را تقدیرش می‌کند، نسبت به آن چیزی که تقدیر شده حکم می‌کند، بعد از آن است که امضا می‌کند. امضا گفتیم یعنی دیگر اراده نهایی؛ که وقتی امضا شد یعنی دیگر تمام است. خب؟ امضا شد تمام است.
توضیح هم داده شد، چون این‌ها در بحث بداء، مبنای بحث بداء این اصول است؛ اگر ما این اصول را نداشته باشیم، مفهوم حقیقی بداء آن‌چنان که در قرآن و روایات اهل بیت (علیهم السلام) هست، فهمیده نمی‌شود. یکی از مبانی‌اش این نکته و اصل پنجم است. این اصل پنجم می‌گوید خداوند در ایجاد عالم، اول به تعبیر ما، اول مشیت می‌کند، بعد آن را تفصیل می‌دهد، اراده می‌کند - حالا جزئیات این بحث دیگر در مباحث دیگر به تفصیل می‌گوییم که در روایات آمده - گفتیم مثالش این است که شما وقتی می‌خواهید یک مسافرت بروید، از همین الآن می‌گویید ایام تعطیل یک سفری برویم؛ خب؟ در ذهنتان می‌گذرد. در روایات به این گفته‌اند «الذِّکْرُ الْأَوَّلُ». فرمودند: «مَا الْمَشِیَّةُ؟» امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «الذِّکْرُ الْأَوَّلُ». چطوری شما - مثل تمثیل کردند که ما بفهمیم - گفتند چطوری شما اولین اقدامی که می‌خواهید بکنید، می‌گویید از ذهنمان گذشت، این‌جوری به نظر رسید. خب؟ اراده چیست؟ فرمودند تفصیل همان است، تحکیم همان است؛ می‌گویید یک سفری برویم، حالا این سفر بله، خوب است، سفر را برویم؛ تثبیت می‌کنیم این را. تقدیر می‌کنیم: مشخصاتش را می‌گوییم. فرمودند: «تَقْدِیرُ الشَّیْءِ أَیْ هَنْدَسَةُ الشَّیْءِ»؛ هندسه است در روایت امام صادق (علیه السلام). یعنی می‌آییم اجزاء، عناصر، خصوصیاتش را مشخص می‌کنیم؛ کجا برویم، با چه وسیله‌ای برویم، با چه امکاناتی برویم؛ این را تقدیر می‌کنیم ما. بعد از اینکه تقدیر کردیم، حساب و کتاب - اول نگاه جیبمان می‌کنیم، خب؟ می‌بینیم بابا پولش را نداریم که هیچ (خنده حضار) - نه، ابعادش را می‌سنجیم، خصوصیاتش را نگاه می‌کنیم، حالا قضا می‌کنیم، حکم می‌کنیم؛ می‌گوییم خوب است، این سفر با این خصوصیات انجام بدهیم. این حکم، هنوز امضا نشده. امضا کجاست؟ زمانی که این برنامه و نقشه‌ای که ریختیم را شروع می‌کنیم به اقدام. خب؟ آن زمانی که شروع به اقدام می‌کنیم یعنی امضا می‌کنیم. قرار است با ماشین برویم، سوار می‌شویم راه می‌افتیم؛ این امضا است.
می‌بیند؟ این مراتب به صورت «مَثَل» داریم می‌گوییم، نمونه در ما وجود دارد. این را هم از اول بحث توحید گفتیم؛ در مبانی قرآن: «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ» (خدا هیچ مثلی ندارد)، ولی «وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَی» (خدا مثل دارد، اما مِثل ندارد). مَثَل یعنی نمونه‌ای که ذهن ما را نزدیک می‌کند، قابل فهم می‌شود؛ با این بیان به ما توضیح دادند.
هیچ چیزی در عالم نیست الا اینکه خداوند آن را مشیت و تقدیر می‌کند. آیه شریفه را هم خواندیم، دو تا آیه را در اینجا خواندیم، یادتان هست؟ خب؟ که دلالت می‌کرد بر اینکه مشیت خداوند همه امور را در بر می‌گیرد. چه بود؟ «إِنَّ هَذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلاً» (در بیان استاد: وَ مَنْ شَاءَ ذَکَرَهُ)، چه؟ «وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ». همه چیز، حتی مشیت شما، کاری که شما می‌کنید، فعل اختیاری هم که شما انجام می‌دهید. ببینید روایت در اینجا گفتیم اصلاً بابی مرحوم کلینی منعقد کرده‌اند برای اصل پنجم؛ عنوان باب: «فِی أَنَّهُ لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا بِسَبْعَةٍ». هیچ چیزی در آسمان و زمین - بگویید در کون و مکان، در عالم امکان - تحقق پیدا نمی‌کند مگر که هفت مرحله را بگذراند. فرمودند: «لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی الْأَرْضِ وَ لَا فِی السَّمَاءِ إِلَّا بِهَذِهِ الْخِصَالِ السَّبْعِ: بِمَشِیَّةٍ وَ إِرَادَةٍ وَ قَدَرٍ وَ قَضَاءٍ» - گفتیم بنا بر معارف اهل بیت (علیهم السلام) نگوییم قضا و قدر، این غلط است؛ قدر و قضا است. خب؟ این از اشتباهاتی که ما در بحث‌های کلامی‌مان هم داریم، می‌گوییم قضا و قدر؛ قضا و قدر نیست، همه جا در روایات فرمودند قدر و قضا است. قضا بعد از قدر است - «وَ قَدَرٍ وَ قَضَاءٍ وَ إِذْنٍ وَ کِتَابٍ وَ أَجَلٍ». اذن و کتاب و اجل فعلاً بماند، محل کلام ما نیست؛ در نهایت امضا است که دیگر امضا یعنی آن اراده نهایی و تحقق شیء. گفتند امضا یعنی وقوع شیء. خب، این هم به عنوان اصل پنجم.
مقایسه پنج اصل معارف وحیانی با دیدگاه فلاسفه و متکلمان
یک مقایسه‌ای بکنیم این پنج اصل اعتقادی معارف وحیانی را با آن چیزی که ما در مباحث فلسفی و کلامی می‌خوانیم.
۱. تقابل دیدگاه فلاسفه با چهار اصل نخست
در چهار اصل نخست - خیلی اجمالی، به تفصیل در جای خودش بحث کردیم و بحث شده - در چهار اصل نخست، معارف اهل بیت (علیهم السلام) با آن چیزی که ما در فلسفه می‌خوانیم در تقابل است؛ یعنی فیلسوفان این چهار نکته را قبول ندارند:
۱. از دیدگاه فیلسوفان، اراده خدا زائد بر ذات نیست، عین ذات است. می‌گویند محال است که خداوند اراده زائد بر ذات داشته باشد، اراده حادث داشته باشد. در پرانتز عرض کنم: آنجایی که ما اقسام فاعل‌ها را می‌خوانیم، می‌گوییم فاعل بالطبع است، فاعل بالقسر است، فاعل بالقصد است؛ خب؟ فاعل بالقصد که همین چیزی است که ما می‌گوییم اراده. اراده فاعل بالقصد، از دیدگاه فیلسوفان خداوند نمی‌تواند فاعل بالقصد باشد، محال است؛ ادله‌ای دارند، بحث هم کردیم، رد هم کردیم. متکلمان این را رد می‌کنند. از نظر فیلسوفان اراده خدا زائد بر ذات نیست.
۲. دو: اراده خدا عین علم خداست. حالا بعضی گفتند معلول علم خداست؛ حالا یا معلول باشد یا عین علم باشد فرقی نمی‌کند، ولی قول محققان از فلاسفه این است که اراده عین علم خداست. خداوند جز علم برای تحقق اشیاء چیزی نمی‌خواهد؛ آن هم نه علم به شیء، علم به ذات خودش. خدا به علم حضوری به ذات خودش، به کمالات خودش علم دارد، همین علم سبب صدور افعال از او می‌شود. به تعبیر دیگر، از دیدگاه فیلسوفان در تحقق اشیاء، ما ذات خدا داریم و اشیاء و ممکنات؛ واجب تعالی (ذات واجب تعالی و صفات ذاتی‌اش) یک طرف، اشیاء که ایجاد می‌شوند. به تعبیری خداوند با ذات خودش عالم را ایجاد می‌کند، صادر اول را ایجاد می‌کند. از دیدگاه معارف اهل بیت (علیهم السلام)، از دیدگاه متکلمان، خداوند به ذات خودش ایجاد نمی‌کند، به مشیتش ایجاد می‌کند. از دیدگاه فیلسوفان، واجب تعالی است و ممکنات؛ از دیدگاه متکلمان و معارف اهل بیت (علیهم السلام)، خداوند متعال است، اراده و مشیت اوست، و اشیاء که ایجاد می‌شوند؛ سه‌تایی است، دوتایی نیست. ولی از دیدگاه فیلسوفان دو تا است: ذات خداست، ذات خدا علت عالم است.
۳. همین‌طور گفتیم اراده تکوینی و تشریعی‌اش فرق می‌کند؛ از دیدگاه فیلسوفان اراده تکوینی و تشریعی فرق نمی‌کند. این نیست که خداوند نسبت به چیزی محبت و رضایت داشته باشد اما واقع نشود. هر آنچه را که رضایت خداوند به او تعلق می‌گیرد، همان ایجاد می‌شود. دیدید دیگر - حالا نمی‌خواهم وارد آن بحث‌های تفصیلی بشویم - از نظر فلاسفه می‌گویند علم ذاتی حق تعالی نسبت به خودش سبب عشق او می‌شود، شوق او می‌شود - حالا به تعبیر مادی‌اش - و همین عشق سبب صدور عالم می‌شود. خب؟ برایش هم شعر هم گفتند، بحث هم گفتند.
۲. همراهی متکلمان با چهار اصل نخست و غفلت از اصل پنجم پس از عصر حضور
اما از دیدگاه معارف اهل بیت (علیهم السلام)، تا این چهار تا اصل، متکلمان - متکلمان امامیه و عدلیه و معتزله - با معارف اهل بیت (علیهم السلام) همراه و هم‌رو هستند در مقابل فلاسفه؛ فلاسفه هیچ‌کدام از این چهار تا را قبول ندارند، اما همه متکلمان امامیه این را می‌گویند.
در پنجمی، حتی متکلمان هم اینجا در مقابل معارف اهل بیت (علیهم السلام) هستند. در کلام امامیه - منظورم از کلام امامیه، کلام امامیه بعد از عصر حضور است؛ از بغداد به این سو - مراتب فعل الهی از دستگاه کلام امامیه هم حذف شده؛ نداریم. در آثار شیخ مفید، سید مرتضی، هر جا شما بروید، اصلاً چیزی به عنوان مراتب فعل نداریم. وقتی می‌خواهند اراده و مشیت معنا کنند، اراده و مشیت را همین معنا می‌کنند که خداوند به حریت خودش چیزی را ایجاد می‌کند. حواسمان باشد، تا غیر از این مورد آخر، در آن چهار اصل، متکلمان امامیه و عدلیه دقیقاً طبق قرآن و روایات حرف زدند؛ گفتند خداوند متعال اراده دارد، اراده‌اش غیر علم است، علمش سبب اراده نیست، اینجا جبری در کار نیست، خدا به حریت خودش اراده می‌کند، اراده هم حادث است. متکلمان تصریح می‌کنند اراده تشریعی خدا غیر از اراده تکوینی است؛ خداوند متعال نظام تشریع دارد و نظام تکوین، دو تاست.
اما در این اصل پنجم، حتی متکلمان این اصل پنجمی را دیگر مطرح نمی‌کنند. چرا مطرح نمی‌کنند؟ چه چیز در ذهن بوده؟ بماند. البته متکلمان عصر حضور - یعنی کسانی مانند هشام بن حکم، زراره، این‌ها، مؤمن طاق - این‌ها به این مراتب قائل بودند؛ همه متکلمان عصر حضور مراتب فعل الهی را قبول دارند، اصل پنجم را قبول دارند. اما دیگر حالا بعد از عصر حضور چه شد؟ متکلمان معتزله قبول نداشتند، به دلایلی متکلمان ما هم همراهی کردند، پذیرفتند؛ نداریم. حالا اینکه می‌گویم نداریم، ببینید تأثیرش چه خواهد شد؛ چقدر مؤثر است در نتایج ماجرا.
فروع و نتایج مترتب بر اصول پنج‌گانه نظام فعل الهی
خب، این پنج اصل، اصول نظام فعل الهی در عالم است؛ یعنی خدا بر اساس این پنج اصل، جهان را ایجاد می‌کند، ربوبیت می‌کند و اداره می‌کند. حالا بحثمان این است: مبتنی بر این پنج اصل، نتایجی متفرع می‌شود که ما می‌خواهیم در این جلسات سه تا از نتایج مهم این را بحث کنیم - حالا دو تایش را می‌رسیم، اگر رسیدیم سومی را هم بحث می‌کنیم -:
۱. فرع اول و نتیجه اول: مسئله بداء است. اهمیت بداء در فعل خداوند چیست؟ اصلاً بداء به چه معناست؟ چه تأثیری در نظام آفرینش دارد؟ این یک.
۲. دو: امر بین الامرین (جبر و اختیار). تبیین نظریه جبر و اختیار بنا بر دیدگاه قرآن و روایات، مبتنی بر این پنج اصل است. اگر شما یکی از این پنج اصل را کنار بگذارید، نه آن بدائی که در روایات اهل بیت (علیهم السلام) و آیات قرآن تفسیر شده را می‌توانید بیان کنید، نه می‌توانید امر بین الامرین را معنا کنید؛ یا باید جبری بشوید یا باید تفویضی بشوید. اگر کسی بخواهد از جبر بگریزد و از تفویض بگریزد، باید این پنج اصل را با هم قبول کند.
۳. نکته سه و فرع سوم: مسئله سعادت و شقاوت است. که در ذیلش - حالا بگویید فرع چهارم - مسئله شرور است؛ این بحثی که الآن این همه هنوز در دنیا مطرح است که شرور عالم چیست، این شرور نتیجه فعل ماست، نتیجه فعل خداوند است؛ این هم باز از فروع همین بحث است.
بررسی مسئله «بداء» به عنوان نتیجه اول نظام فعل الهی
حالا ما در امروز می‌خواهیم روی «بداء» بحث کنیم. می‌خواهیم بگوییم بداء یکی از مهم‌ترین معارف توحیدی ادیان و انبیای الهی است - نه فقط در اسلام - که در نظام فعل الهی این باید تبیین بشود. این را در دو سه تا موضوع خلاصه می‌کنیم: یکی اهمیت بداء است. حالا من توضیح می‌دهم نظریه اهل بیت (علیهم السلام) و قرآن کریم در باب بداء را، بعد می‌گویم که حتی متکلمان امامیه در تبیین مسئله بداء درمانده‌اند و از این جهت بدائی که در روایات ما وجود دارد و در آیات است، حتی متکلمان هم قبول ندارند. (پرسش یکی از حضار: تو بحث جبر و اختیار یعنی یا جبری می‌شوند یا تفویضی؟) حالا می‌رسیم، آن را هم می‌رسیم، یکی‌یکی؛ می‌رسیم، می‌بینیم آنجا چه می‌گویند.
۱. تبیین متکلمان امامیه از بداء و تشبیه آن به «نسخ»
در بداء، نظریه متکلمان امامیه - حالا کار به بقیه نداریم؛ معتزلی‌ها که ما را متهم می‌کنند که می‌گویند آقا شیعه‌ها و روافض قائل به جهل خدا، قائل به تبدیل در رأی خدا هستند؛ بیایید نگاه کنید، آن‌ها این را می‌گویند دیگر؛ اشاعره و معتزله اینجا که رسیدند در بداء دست گرفتند علیه ما، بعد گفتند بداء اعتقاد اختصاصی شیعه است. حالا ما می‌خواهیم اثبات کنیم بداء اعتقاد عموم ادیان الهی است و یک اعتقاد خالص قرآنی است - متکلمان ما وقتی می‌رسند به بداء چه می‌گویند؟ یادمان هست؟ بداء را چطوری معنا می‌کنند که بعضی از فقهای ما هم (یکی از حضار: مثل نسخ دیگر) آها، در ذیل بحث نسخ در علم اصول از بداء هم بحث کرده‌اند؟
متکلمان ما گفتند بداء مثل نسخ است. نسخ چیست از دیدگاه اصولیین و متکلمان ما؟ (چون این بحث قبلاً در کلام بوده، وارد علم اصول شده). (یکی از حضار: پایان یافتن اَمَد و زمان حکم). اَمَدِ حکم است. خداوند متعال دو جور حکم دارد: یک حکمی که غایت ندارد، زمان ندارد؛ یک حکمی که زمان دارد. اگر حکم زمان نداشته باشد، به اطلاق رها می‌کند: «أَقِیمُوا الصَّلَاةَ»؛ نماز خواندن دیگر حدی ندارد. اما اگر حکم اَمَد داشته باشد، مثل چه؟ مثل استقبال به سمت بیت‌المقدس؛ زمان دارد، قرار است یک مدتی باشد تمام بشود. خداوند از آغاز یک حکم دارای زمان و غایت را جعل می‌کند - غایت‌مند هم جعل می‌کند ها! می‌گوید فرصتش هشت سال است، ده سال است - اما غایتش را به ما نمی‌گوید. حکم‌های زمان‌دار هم دو جور است: گاهی اوقات زمانش گفته می‌شود، گاهی اوقات زمانش گفته نمی‌شود. اگر زمانش گفته نشود، وقتی حکم دوم می‌آید - بعد از هشت سال می‌گویند استقبال به سمت مسجدالحرام بکنید - ما تصور می‌کنیم گویا حکم اولی نسخ شد، از بین رفت، یک حکم چه آمد؟ دوم آمد. این تصور ماست؛ و الا در نسخ، خود حکم از آغاز چه بود؟ محدود بود. معنا نمی‌دهد که خداوند متعال از اول بیاید یک حکم مطلق بدهد، بعد بیاید قطعش کند؛ مگر خدا نمی‌دانست عاقبت امر چیست؟ نه، از اول می‌دانست؛ هشت سال است، ده سال است، برای هشت سال، ده سال استقبال به سمت بیت‌المقدس را جعل کرد. ما نمی‌دانستیم؛ چون نمی‌دانستیم، حکم بعدی که آمد، هی گفتیم ای وای، آن حکمی که حالت اطلاق داشت از بین رفت، یک حکم جدید آمد. این نسخ است.
متکلمان ما آمدند این تعریف از نسخ را گرفتند، گفتند چیزی که شما به عنوان «بداء» می‌گویید، همان نسخ است، عین نسخ است؛ فرقش این است: نسخ در احکام تشریعی است، بداء در احکام تکوینی. در اوامر تشریعی اگر حکمی محدود جعل شد، وقتی حکم دوم آمد ما احساس می‌کنیم حکم اول باطل شد، می‌گوییم نسخ. در اوامر تکوینی هم همین‌طور است. اوامر تکوینی یعنی چه؟ خداوند متعال نظام عالم را یک‌جوری جلوه می‌دهد - یا ظاهر امور به گونه‌ای است - که ما حس می‌کنیم ادامه کار باید بر همین اساس باشد. مثال: یک جوانی است سرحال، شاداب، غذایش به جا، ورزشش به جا، خب؟ در سن دوازده سالگی، پانزده سالگی، بیست سالگی؛ در ظاهر هر کسی نگاه می‌کند می‌گوید نظام اسباب اقتضا می‌کند این تا ده سال، بیست سال دیگر هم چه؟ زنده باشد، سی سال دیگر زنده باشد، مشکل ندارد. شب می‌خوابیم، صبح بلند می‌شویم، می‌گویند آقا فلان رفیقتان فوت کرد! عجب! خداوند متعال از روز اول این را برای بیست سالگی اجلش را تعیین کرده بود، اما چون ما نمی‌دانستیم، ظاهر امر برای ما این بود که یک آدم شاداب باید چهل سال حداقل زندگی کند؛ چون نمی‌دانستیم، وقتی فوت او را شنیدیم - قضای الهی آمد، گفتند بیست سالت تمام شد، تشریف ببر - ما همه می‌گوییم: اِ! می‌گویند بداء شد. بداء شد یعنی «ظَهَرَ»؛ ظاهر شد خلاف آن چیزی را که ما توقع داشتیم.
دارم چه را توضیح می‌دهم؟ دارم بداء را از دیدگاه متکلمان توضیح می‌دهم. می‌گویند همان‌طوری که در نسخ شما انتظار داشتید که استقبال به سمت بیت‌المقدس تا آخر ادامه پیدا کند، وقتی حکم جدید آمد تعجب کردید، گفتید نسخ شد، عین همین در تکوینیات هم هست. قرار بود یک آقا چهل سال، پنجاه سال زندگی کند، از ما زرنگ‌تر، شاداب‌تر، مشکل نداشت؛ فوت کرد. آقا، بداء! بداء یعنی «ظَهَرَ»؛ ظاهر شد خلاف آن چیزی که ظاهر امر اقتضا می‌کرد.
این متکلمان ما در مقابل معتزله و اشاعره که اشکال می‌کنند که شما وقتی می‌گویید بداء، منظورتان این است که علم خدا تغییر کرد - خدا تا الآن مثلاً این را چهل سالگی، پنجاه سالگی قرار داده بود اجلش را، یکهو شد بیست سال؛ یعنی علم خدا جهل شد (این شبهه را می‌کنند دیگر)، علم خدا تغییر کرد؛ یا خدا جاهل بود نمی‌دانست، یا اگر می‌دانست که این چهل سالگی برایش قرار داده شده اجل، علم خودش را تغییر می‌دهد و این هم تغییر و تحول در ذات خداست - این شبهه را می‌کنند، متکلمان ما به این شبهه پاسخ می‌دهند. می‌گویند تغییر در علم خدا نیست؛ خدا از روز اول بیست سال را برای این جعل کرده بود، خب؟ بیست سال. برای ما که فکر می‌کردیم این باید تا چهل سال بماند، خلاف ظاهر شد. به تعبیر مرحوم شیخ مفید و دیگران، می‌گویند آن‌ها فکر می‌کنند «بَدَا لِلَّهِ» و اشکال می‌کنند؛ «بَدَا لِلَّهِ» نیست، «بَدَا لَنَا»؛ خلاف ما توقع داشتیم. بداء، «ظَهَرَ» است، اما نه «ظَهَرَ لِلَّهِ»، «ظَهَرَ» برای ما که علم نداشتیم. این مبنایی است که متکلمان، تبیینی است که از چه دارند؟ از بداء دارند. می‌گویند بداء مثل نسخ است. بعد هم رو می‌کنند به معتزله، می‌گویند شما نسخ را چطوری معنا می‌کنید؟ شما در باب نسخ می‌گویید خدا جاهل بود از روز اول که حکم استقبال بیت‌المقدس را مطلق گفت؟ می‌گویید جاهل نبود، غایت داشت، غایتش را نگفته بود؛ ما هم در باب بداء همین را می‌گوییم. می‌گوییم خدا از روز اول بیست سال را اجل گذاشته بود، به ما نگفته بود، ما نمی‌دانستیم. جوابشان هم داده می‌شود.
۲. شواهد و مصادیق بداء در روایات و تاریخ انبیاء
(پرسش یکی از حضار: استاد، بداء مصداق هم دارد؟ تو بداء حاصل شده مصداق دارد در خارج بگوییم مصداق بداء؟)
بله دیگر، فراوان! (حضار: ظهور امام زمان؟ یعنی خدا وعده داده مثلاً قیامت، بگوییم مصداق قیامت که بداء درش حاصل بشود؟) نه، قیامت نه. (حضار: ظهور امام زمان؟) نه، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) رد می‌شدند، عرض شود فرمودند که فردا شب - دیدند مجلس عروسی است در اینجا، این را هم شیعه نقل کرده هم سنی - فرمودند امروز عروسی است، دارند شادی می‌کنند، فردا در اینجا عزا می‌گیرند. فردا اصحاب آمدند خبر دادند که آقا هیچ خبر نیست، هنوز شادی ادامه دارد، عروس و داماد هستند! فرمودند حالا بگردید؛ یا خودشان آمدند یا آمدند گشتند، دیدند بله، ماری قرار بوده - علم پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) تعلق گرفته به مرگ این‌ها - ماری در آنجا بود و می‌خواست این را، عروس را بزند و آن شب کشته بشود؛ حالا کسی صدقه داده بود، در روایت دارد که یک فقیری آمد، صدقه داد و این در واقع اجل برداشته شد. حالا من عرض می‌کنم، اصلاً (پرسش یکی از حضار: یعنی ممکن است علم پیغمبر هم حتی به واقعیت تعلق نگیرد؟) بله، بله، تعلق نمی‌گیرد، حالا عرض می‌کنیم. (یکی از حضار: ذبح اسماعیل). و ذبح اسماعیل که بداء می‌شود؛ خداوند تقدیر می‌کند آن را، بعد بداء می‌شود. نه، حالا عرض می‌کنم، اصلاً مصداق بداء، بداء فعلی است که در تمام سراسر عالم دائم دارد انجام می‌شود. خب؟ «إِنَّ الدُّعَاءَ یَرُدُّ الْقَضَاءَ وَ لَوْ أُبْرِمَ إِبْرَاماً». از آثار دعا، ردّ قضا است؛ ردّ قضا است! حکم هم شده، تقدیر شده، حکم هم شده، با دعا قضا برمی‌گردد. صدقه: می‌گویند آقا صدقه بدهید طول عمرتان زیاد می‌شود؛ یعنی خدا با صدقه اجل را تغییر می‌دهد. حالا می‌گوییم، اول ماجراست. این تفسیری است که ما در کلام داریم از بداء.
۳. جایگاه و اهمیت بی‌بدیل بداء در روایات اهل بیت (علیهم السلام)
آنچه در روایات اهل بیت (علیهم السلام) داریم چیست؟ اولین نکته اهمیت بداء است. سه تا مسئله در روایات اهل بیت (علیهم السلام) آمده در اهمیت بداء:
الف) اخذ پیمان اقرار به بداء از تمامی انبیای الهی
یک: فرمودند بداء پیمانی است که خداوند متعال - این در روایات متعدد آمده - بداء پیمانی است که خداوند متعال از انبیای الهی، از همه انبیای الهی گرفته. هر کسی را خواسته به نبوت مبعوث کند، یکی از پیمان‌ها - یک جا فرمودند سه تا، یک جا فرمودند پنج تا امر از انبیاء پیمان گرفته شده - یکی‌اش بداء است. روایات متعددی است؛ در همین روایت پانزده را بخوانیم، فرمودند: «سَمِعْتُ الرِّضَا (علیه السلام) یَقُولُ: مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ» (خداوند هیچ نبی‌ای را مبعوث نکرد) «إِلَّا بِتَحْرِیمِ الْخَمْرِ وَ أَنْ یُقِرَّ لِلَّهِ بِالْبَدَاءِ»؛ یکی به حرمت خمر و دیگری به اینکه اقرار کند به بداء. در روایت سیزدهم همین باب می‌فرماید: «سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) یَقُولُ: مَا تَنَبَّأَ نَبِیٌّ قَطُّ» (هیچ نبی‌ای به نبوت نرسید) «حَتَّی یُقِرَّ لِلَّهِ بِخَمْسِ خِصَالٍ» (مگر که به پنج اصل اقرار بکند): «بِالْبَدَاءِ وَ الْمَشِیَّةِ وَ السُّجُودِ وَ الْعُبُودِیَّةِ وَ الطَّاعَةِ». یعنی از موارد اقرار، یکی اقرار به بداء است؛ تا اقرار به بداء نکرده به نبوت مبعوث نشده. این یک.
ب) بداء به عنوان بالاترین مرتبه عبودیت و عظمت‌شناسی خداوند
دو: فرمودند خداوند به چیزی بالاتر از بداء بندگی نشده. بالاترین مقام عبودیت به درک مسئله بداء و اعتقاد و اقرار به بداء است. اینجا معلوم می‌شود چرا انبیاء ازشان پیمان گرفتند؛ چون بالاترین مرتبه عبودیت به اقرار و اعتقاد به بداء است. در روایت دیگر فرمودند بالاترین مقام عظمت‌شناسی خدا به بداء است؛ انسان عظمت خدا را نمی‌فهمد الا اینکه حقیقت بداء را درک بکند. در روایت اول باب بداء، مرحوم کلینی نقل می‌کنند: «عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ أَحَدِهِمَا (علیهما السلام) قَالَ: مَا عُبِدَ اللَّهُ بِشَیْءٍ مِثْلِ الْبَدَاءِ»؛ خداوند به چیزی مثل بداء بندگی نشده. می‌گوید در روایت ابن ابی‌عمیر از هشام بن سالم دارد: «مَا عُظِّمَ اللَّهُ بِمِثْلِ الْبَدَاءِ». «مَا عُبِدَ اللَّهُ بِشَیْءٍ مِثْلِ الْبَدَاءِ»، «مَا عُظِّمَ اللَّهُ بِمِثْلِ الْبَدَاءِ»؛ انسان عظمت خدا، سلطنت خدا، هیبت و بزرگی خدا در عالم به بداء او شناخته می‌شود. این هم یک وجه دیگر در اهمیت.
(پرسش یکی از حضار: استاد، این روایاتی که تا این حد با عظمت دارد از بداء یاد می‌کند، با آن معنایی که ما می‌کنیم انگار سازگار نیست...)
با کدام معنا؟ (حضار: با همین معنایی که از بداء داریم می‌کنیم). ما، نگویید ما می‌کنیم، از معنایی که از کلام امامیه کردیم دیگر! همین را می‌خواهیم بگوییم، این نیست دیگر! از همین‌جا می‌خواهیم بگوییم. می‌گوییم همین تعابیر نشان می‌دهد - هنوز وارد نشدیم، هنوز بحثش را نکردیم - از همین تعابیر اهل بیت (علیهم السلام) معلوم می‌شود که منظور از بداء آن چیزی که در کلام ما گفته می‌شود نیست. (حضار: یعنی پایان اَمَد نیست). نیست پایان اَمَد؛ او که اصلاً اهمیتی ندارد! «أَنْ یُقِرَّ بِالْبَدَاءِ» این که اصلاً خیلی روشن است خداوند یک سری احکامی دارد، یک سری اجلی دارد برای امور، اجلش را به ما نمی‌گوید؛ مگر اجل‌ها را گفته خدا؟ همه هم مقرّند. کسی در این معنا اصلاً تردید دارد که خداوند متعال برای امور در عالم اجل می‌گذارد، غالب اجل‌هایش را هم ما نمی‌دانیم؟ چون نمی‌دانیم خیلی از امور هم برای ما شگفت‌آور است؛ اِ، چرا فلانی مرد؟ چرا زلزله آمد؟ چرا آن، خب؟ این چرا-چراهایی که می‌گوییم و تعجبی است که می‌کنیم، کسی هم خیلی... اینکه می‌فرماید «مَا عُبِدَ اللَّهُ بِمِثْلِ الْبَدَاءِ»، اینکه می‌فرماید از همه انبیاء «مَا تَنَبَّأَ نَبِیٌّ قَطُّ» (کسی به نبوت نرسید مگر که اول اقرار به بداء کرد).
ج) ثواب و اجر عظیم سخن گفتن و بحث کردن درباره بداء
نکته سوم که در روایات آمده در اهمیت - این خیلی جالب است، اگر کسی این را درک کند، از این به بعد یکی از بحث‌هایی که روی منابر و در کلاس‌ها مطرح می‌کنیم بداء است - حضرت فرمودند در روایت دوازده از اصول کافی: «سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) یَقُولُ: لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِی الْقَوْلِ بِالْبَدَاءِ مِنَ الْأَجْرِ مَا فَتَرُوا عَنِ الْکَلَامِ فِیهِ». «لَوْ عَلِمَ النَّاسُ»: اگر مردم می‌دانستند در قول به بداء - یعنی در سخن گفتن در باب بداء و بحث در باب بداء، این‌جوری ما تعبیر می‌کنیم - اگر مردم می‌دانستند بحث در باب بداء چقدر اجر دارد، «مَا فَتَرُوا عَنِ الْکَلَامِ فِیهِ»، از بحث در مورد بداء (در بیان استاد: کلام) کوتاهی نمی‌کردند، سستی نمی‌کردند.
دوستان این را مقایسه بکنید با روایاتی که در مورد «قدر» است (آن حقیقت قدر یا سرّ قدر). در باب قدر فرمودند: «لَا تَتَکَلَّمُوا فِی الْقَدَرِ»، «لَا تَفَکَّرُوا فِی الْقَدَرِ». این در مورد اصل قدر نیست ها! در مورد اصل قدر خود ائمه (علیهم السلام) مثلاً الان گفتیم تقدیر، گفتند یکی از مراتب است، به روایات متواتر هم گفتند تقدیر. آن قدر، «سرّ قدر» است؛ نروید کنکاش نکنید چرا خدا این‌گونه تقدیر کرده است؛ این را فرمودند وارد نشوید، این حوزه ممنوع است. اما نسبت به بداء فرمودند اگر می‌دانستید در مورد بداء بحث کردن چقدر اجر دارد، لحظه‌ای از بحث و گفت‌وگو و ارشاد و ترویج در مورد بداء کوتاه نمی‌آمدید. این‌ها در اهمیت بداء است.
۴. معنای حقیقی بداء در قرآن و روایات (آیه محو و اثبات و علم مکنون و مبذول)
خب، این بداء با این اهمیتش معنایش چیست؟ ائمه (علیهم السلام) فرمودند معنای بداء در چند آیه قرآن است؛ یکی‌اش را اینجا مطرح می‌کنیم. فرمودند معنای بداء در این آیه قرآن است که عرض شود که: «یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ». «یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ»: خداوند متعال آنچه را که ثابت است محو می‌کند و آنچه را که نبوده است ثابت می‌کند. «یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ»: هر آنچه را که بخواهد محو می‌کند، و هر آنچه را که نبوده است و قبلاً تقدیر نشده و تثبیت نشده، خدا این را ثابت می‌کند، «وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ»؛ اما ام‌الکتاب - اصل و خزانه این علم - نزد خداوند است.
حالا این «وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» بماند؛ این باز در روایات بحث‌های مفصلی هست. فرمودند: «إِنَّ لِلَّهِ عِلْمَیْنِ: عِلْمٌ مَکْنُونٌ مَخْزُونٌ لَا یَعْلَمُهُ إِلَّا هُوَ»، و بعد فرمودند: «وَ عِلْمٌ عَلَّمَهُ مَلَائِکَتَهُ وَ رُسُلَهُ وَ أَنْبِیَاءَهُ فَنَحْنُ نَعْلَمُهُ». خواستم - الآن توضیحش نمی‌دهم ها، این بحث باید بماند برای بعد - اینکه «وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» توضیح دادند آن «عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ»، «عِلْمٌ مَخْزُونٌ مَکْنُونٌ لَا یَعْلَمُهُ إِلَّا هُوَ». این را فعلاً بگذاریم کنار، می‌خواهیم بگوییم «وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» باشد.
امام صادق (علیه السلام) فرمودند در روایت دوم باب بداء اصول کافی - عرض شود که امام صادق (علیه السلام) این آیه قرآن را خواندند: «یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ» - حضرت فرمودند: «وَ هَلْ یُمْحَی إِلَّا مَا کَانَ ثَابِتاً؟ وَ هَلْ یُثْبَتُ إِلَّا مَا لَمْ یَکُنْ؟» فرمودند شما از این آیه قرآن چه می‌فهمید؟ اینکه خداوند متعال می‌فرماید هر چه را که بخواهد محو می‌کند، یعنی یک چیزی هست که محو می‌کند. خب؟ «هَلْ یُمْحَی إِلَّا مَا کَانَ ثَابِتاً؟» آیا این‌طور نیست که برای محو چیزی باید در سابقش چیزی ثابت باشد تا محو بشود؟ و به عکس، اگر چیزی می‌خواهد اثبات بشود، آیا دلالت نمی‌کند که قبلاً نبوده است که الآن اثبات می‌شود؟ اینکه خدا با مشیتش هر آنچه ثابت بوده است محو می‌کند و هر آنچه را که تا حالا نبوده تثبیت می‌کند، این اشاره به چیست؟ خب معلوم است، چیزی که تحقق خارجی دارد که محوکردنی نیست! اگر چیزی در عالم خارج و در نظام تکوین به وجود آمده و ثابت شده، می‌شود محوش کرد؟ می‌گوییم خدا به مشیت خودش امر ثابت را محو می‌کند؛ فرمودند این اشاره به بداء است. آیات دیگر هم داریم، پنج تا شش تا آیه حداقل در روایات ما؛ «غُلِبَتِ الرُّومُ فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ... لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ»؛ فرمودند «لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ»، فرمودند اشاره به بداء است.
۵. تحلیل مکانیسم بداء بر پایه مراتب پنج‌گانه فعل الهی
خب، این بداء چیست که به عنوان یک اصل اساسی و رکن دینی است؟ دقیقاً بداء ناظر است به پنج اصل گذشته و تأکید بر مسئله مراتب فعل الهی که گفتیم. اگر کسی این پنج اصل را برای خودش تبیین کند، مبانی‌اش روشن بشود، حالا معلوم می‌شود که بداء در حق خداوند به معنای اینکه محو کند چیزی را که قبلاً تثبیت کرده بود، چیزی قبلاً تثبیت نشده بود - یعنی این مراتب پنج‌گانه رویش نبود، مشیت نشده بود، اراده نشده بود - خدا اراده می‌کند، مشیتش می‌کند. خدا قبل از تحقق شیء، قبل از امضای شیء، تا مادامی که در مشیت است، تا مادامی که در مرحله اراده است، تا مادامی که در مرحله تقدیر است، تا مادامی که آمده پایین، نزدیکِ نزدیکِ مقام تحقق است - خدا حکم کرده، خب؟ می‌گفتیم دستورش هم آماده، پرونده بسته، دستور اجرا آمده روی پرونده: آقا بروید، ملک‌الموت برود، این آقا دیگر تمام است، اجلش تمام است، تقدیر شده، این همین امشب یک لحظه دیگر باید عمرش گرفته بشود، حکم هم می‌شود - تا مادامی که امضا نشده است، «الدُّعَاءُ یَرُدُّ الْقَضَاءَ»، صدقه برمی‌گرداند. خدا می‌تواند - به مشیت خدا - خدا می‌تواند در هر مرحله‌ای از مراحل فعل خودش برگردد.
بداء - اینکه در روایات شده «بَدَا لِلَّهِ» - نه در علم خدا بداء می‌شود؛ گفته شده بداء از «رأی» است (این در لغت اصلی عربی هست). «بَدَا لِلَّهِ» یعنی خدا رأی جدید دارد. همان‌طوری که خدا در اصل وقتی می‌خواهد چیزی اتفاق بیفتد برای او رأیی دارد - یعنی او را مشیت می‌کند، تثبیتش می‌کند، اجزایش را مشخص می‌کند، قضایش می‌کند - خدا در مرحله ایجاد شیء به چه چیزی شیء را ایجاد کرد؟ به رأی او، به اراده او؛ تقدیر کرد، آماده کرد. به همان اراده و مشیتی که خداوند برای اشیاء اجل تعیین می‌کند، حد و حدود می‌گذارد، ظرفیت درست می‌کند، قبل و بعد می‌سازد، به همان اراده، خداوند می‌تواند از اراده خودش برگردد. «أَثْبَتَ» در مقام تقدیر؛ آنچه را که خدا در تقدیر خودش گذاشته بود، محو می‌کند. به آن می‌گوییم «لوح محو و اثبات»، تعبیر این است؛ یعنی در آن ساحتی از نظام فعل خدا که امورات تقدیر می‌شود، آن را به آن می‌گوییم لوح محو و اثبات؛ لوحی که در آن هم اثبات می‌شود (یعنی تقدیر می‌شود)، هم محو می‌شود (برداشته می‌شود)، کم و زیاد می‌شود.
(پرسش یکی از حضار: حالا این اشکال پیش نمی‌آید که اگر خدا قرار بوده رأیش عوض بشود و رأی دوم بیاید، چرا رأی اول آمده؟)
حالا می‌گوییم؛ این اول توضیحش معلوم بشود، چون گاهی اوقات ما اشکال می‌کنیم قبل از جا افتادن خود مطلب. ما توضیح می‌دهیم، بعد ببینیم اشکالاتی که دیگران کرده‌اند یا آنچه که در خاطر شریف دوستان می‌آید، این اشکالات به این وارد هست یا نیست. من اول بخوانم، مستند بکنم این عرایضم را به بعضی از - عرض شود که - روایات.
خب، در سه چهار تا روایت عرض کردم فرمودند که خداوند دو علم دارد: یک علم، علمی است که «عِنْدَ اللَّهِ مَخْزُونٌ لَمْ یُطْلِعْ عَلَیْهِ أَحَداً مِنْ خَلْقِهِ»، و علمی که خداوند دارد و او را تملیک کرده است، تعلیم داده است به ملائکه، انبیاء و ائمه (علیهم السلام). خدا دو تا علم دارد: علم مخزون (علم مکنون) و علم مبذول - در بعضی از روایات به این دومی گفتند علم مبذول -. «عِلْمُ اللَّهِ» یا علم مکنون است یا علم چیست؟ مبذول است. خلق از علم دوم علم دارند؛ انبیاء این علم دوم را می‌دانند. آنچه را که شب قدر بنا بر سوره قدر نازل می‌شود، این علم مبذول است، خب؟ «إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» که گفته می‌شود در همین شب قدر است که تقدیرات نازل می‌شود، تثبیت می‌شود، بیان می‌شود؛ علم مبذول است. خب؟ علمی که خداوند - این علم مبذول چیست؟ همان اراده، مشیت است، اراده است، تقدیرات است؛ آنچه را که خداوند در لوح محو و اثبات تثبیت کرده، به تعبیری نقشه عالم را ریخته. خدا نقشه عالم را مثل ما - مبتنی بر اهداف کلان نظام خلقت - خدا برای اجزای عالم نقشه‌اش را طراحی کرده، تقدیر کرده، اندازه کرده ما را، خب؟ جهان را اندازه کرده. این علمش آمده مبذول شده. به اراده انسان (دعا می‌کند، صدقه می‌دهد، معاونت می‌کند کسی را) یا نه، به مشیت خود او - حتی اگر اراده دیگری هم نباشد - به حکمتش، می‌آید تقدیری را که قبلاً کرده بود برمی‌دارد، تقدیر جدید می‌کند. این می‌شود بداء.
این بداء هم در همه مراحل است: خداوند مشیت می‌کند، بداء می‌کند مشیتش را برمی‌دارد؛ مشیت می‌کند، اراده هم می‌کند، اگر حکمتش اقتضا بکند اراده را هم برمی‌دارد، جابه‌جا می‌کند، اراده دیگر می‌کند؛ خب؟ تقدیر کرده، یک کار را با همه خصوصیاتش - آقا من در فلان‌جا باید به دنیا بیایم، پدر و مادرم این است، محیطم این است، شرایطم این است، اجلم این است، ظرفیت ذهنی و عقلی‌ام این است، خب؟ خدا تقدیر کرده برای ما - می‌تواند همین تقدیر را عوض کند. گفته دعا کن من عوض می‌کنم، تو طلب بکن، شکر به جا بیاور: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ». برای شما قدرتان این‌قدر است، اما اگر شکر کنید من آن تقدیر شما را عوض می‌کنم، زندگی شما را عوض می‌کنم، جایگاه شما را تغییر می‌دهم، تقدیر را عوض می‌کنم.
من یک روایت دیگر بخوانم؛ عرض شود که روایت شانزده، که دیگر حالا جامع خیلی از این مباحثی که عرض کردم، روایت شانزده روایت جامعی است. می‌گوید از امام (علیه السلام) سؤال شد: «کَیْفَ عِلْمُ اللَّهِ؟» این از روایات جالب است که نشان می‌دهد مشیت، اراده، تقدیر در روایات ما به آن گفته‌اند «علم»؛ علم است، اما گفته‌اند علم فعلی است، علم ذاتی نیست، خب؟ مشیت و اراده و تقدیر علم است اما علم فعلی است. خب؟ مثل الآنِ ما - باز در مقام تمثیل داریم می‌گوییم -: الآن که من می‌دانم فردا کجا می‌روم، خب؟ برنامه فردایم را تنظیم کرده‌ام: صبح اینجا می‌روم، بعدش اینجا می‌روم، این کار را می‌کنم، آن کار را می‌کنم، با این تماس می‌گیرم، خب؟ ساعت‌هایش را هم مشخص می‌کنم؛ این یک علم من است دیگر، این علم فعلی من است. یعنی من آمده‌ام فردا را بر اساس مقدورات خودم تنظیم کرده‌ام، تقدیر کرده‌ام؛ من تقدیر کرده‌ام فردای خودم را که از فردا که شروع می‌کنم بر اساس کدام نقشه و برنامه اراده کنم این‌ها تحقق پیدا کند. همه این‌ها علم است.
ببینید از امام (علیه السلام) پرسیدند: «کَیْفَ عِلْمُ اللَّهِ؟» حضرت فرمودند: «عَلِمَ وَ شَاءَ وَ أَرَادَ وَ قَدَّرَ وَ قَضَی وَ أَمْضَی». علم خدا چیست؟ حضرت فرمودند دو تا علم داریم: یکی آن علم ذاتی خداست که «عَلِمَ»، یکی علم فعلی خداست که مشیت می‌کند، اراده می‌کند، تقدیر می‌کند، قضا می‌کند، بعد امضا می‌کند. بعد حضرت این فرآیندش را هم توضیح دادند؛ فرمودند: «فَأَمْضَی مَا قَضَی» (خدا امضا می‌کند چیزی را که قضا کرد؛ قبلاً چون تمام این مراتب باید طی بشود دیگر. خدا چیزی را امضا می‌کند، نقشه‌ای را در عالم اجرا می‌کند که قبلاً حکم کرده نسبت به او)، «وَ قَضَی مَا قَدَّرَ» (چیزی را حکم می‌کند که قبلاً تقدیر کرده)، «وَ قَدَّرَ مَا أَرَادَ» (چیزی را تقدیر می‌کند که قبلاً اراده و تثبیت شده). بعد فرمودند - دوباره توضیح می‌دهند -: «فَبِعِلْمِهِ کَانَتِ الْمَشِیَّةُ» (پس با علمش مشیت می‌کند)، «وَ بِمَشِیَّتِهِ کَانَتِ الْإِرَادَةُ»، «وَ بِإِرَادَتِهِ کَانَ التَّقْدِیرُ...»؛ یعنی دارند چه می‌گویند؟ این همان بیان تفصیلیِ «لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا بِسَبْعٍ» است؛ نظام اجرایی و نظام فعل الهی از این طریق است. این را فرمودند، بعد فرمودند - شاهدمان این است -: «فَلِلَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی الْبَدَاءُ فِیمَا عَلِمَ مَتَی شَاءَ» (خداوند متعال بداء می‌کند در علمش موقعی که دارد مشیت می‌کند؛ این کجاست؟ این بداء کجاست؟ گفتیم بداء یعنی اراده؛ در همان زمانی که دارد مشیت می‌کند، دارد می‌خواهد)، «وَ فِیمَا أَرَادَ لِتَقْدِیرِ الْأَشْیَاءِ» (و بداء می‌کند در آنچه اراده کرده برای تقدیر اشیاء)، «فَإِذَا وَقَعَ الْقَضَاءُ بِالْإِمْتِضَاءِ فَلَا بَدَاءَ»؛ همه این نظام بداء وجود دارد تا برسد به امضا. امضا که شد، چون تحقق خارجی است - در روایات فرمودند امضا آن اراده آخری است که با اراده، «کُنْ فَیَکُونُ» است؛ اینکه در قرآن کریم «إِذَا أَرَادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ»، این امضا است. در لسان روایات، اراده به معنای «کُنْ فَیَکُونُ» مرحله چیست؟ مرحله امضا است - «فَإِذَا وَقَعَ الْقَضَاءُ بِالْإِمْضَاءِ»، وقتی که خداوند قضا را به امضا رساند دیگر «فَلَا بَدَاءَ»؛ چون دیگر جای برگشت ندارد، دیگر محو کردن ندارد، تحقق پیدا کرد، تمام شد.
۶. آثار معرفتی، تربیتی و عبادی اعتقاد به بداء (باز بودن دست خدا و معناداری دعا و خوف و رجا)
دوباره حالا در همین‌جا دوستان اگر مراجعه بکنند، این روایت ادامه دارد، در روایات دیگر در همین باب هم در باب بداء به همین معنا آمده. فعلاً حاصل مسئله این شد که برخلاف آن چیزی که ما در کلام می‌گوییم - گاهی در اصول هم می‌گوییم - که بداء همان نسخ است، روایات اهل بیت (علیهم السلام) می‌فرمایند نه، بداء نسخ نیست. بداء، اراده خدا، رأی خدا، اعمال قدرت خداوند در آن چیزی است که تقدیر کرده. خداوند متعال با اراده آزاد و با حریت، بر اساس عدالت و حکمت، جهان را ایجاد می‌کند، در مراتب ایجاد می‌کند، در هر مرتبه هم می‌تواند بداء کند؛ دست خدا بسته نیست.
«قَالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ»؛ یکی از آیاتی که چیست؟ از آیات بداء این آیه است: «قَالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ». چون یهود چه می‌گفتند؟ دقیقاً همین حرف را می‌زدند؛ می‌گفتند: «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا کَانَ وَ مَا یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ»؛ اگر خدا از ازل علم دارد که چه می‌شود، همه چیز خدا تقدیر شده، تمام شد! «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا کَانَ وَ مَا یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ»، دیگر «یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ»، خب دست خدا بسته است! اگر علم خدا تعلق گرفته، اگر مشیت کرده که من در اینجا باشم، حد سواد و استعدادم این‌قدر است، پولم این‌قدر است، در این زمان می‌میرم، دیگر بسته است دیگر، چه اتفاقی می‌افتد؟ خداوند می‌فرماید چه؟ خب؟ «غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ». دست این‌ها بسته است، دست خدا باز است! به هر کسی هر چیزی که بخواهد می‌دهد.
شما قرآن کریم را از این دریچه نگاه کنید؛ قرآن کریم از ابتدا تا انتها خدایی را به ما معرفی می‌کند که سلطنت همه چیز به دست اوست. خب؟ «یَفْعَلُ مَا یَشَاءُ وَ یَحْکُمُ مَا یُرِیدُ»، «یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ وَ یُضِلُّ مَنْ یَشَاءُ»، «هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسَابٍ». اینکه خدا می‌دهد، بدون حساب می‌دهد، هیچ چیزی مانع از اعطای خدا نیست؛ حتی آنجایی که خدا تقدیر کرده و قضا کرده، باز هم جای برگشت است.
نظام افعال و اراده الهی به گونه‌ای تنظیم شده - که حالا این را یک مقداری باید توضیح خواهم داد، می‌خواهم به امر بین الامرین برسم - خداوند عالم را اداره می‌کند؛ مشیت و تقدیر خداست که عالم را اداره می‌کند، من بیرون تقدیر خدا کاری نمی‌توانم بکنم، اما خدا تقدیر خودش را هم به اراده من چه؟ وصل کرده. من تقدیر تو را آوردم هشتاد سال، می‌توانم در ده سال تو را ببرم؛ به اراده تو بستگی دارد.
چرا «مَا عُبِدَ اللَّهُ بِمِثْلِ الْبَدَاءِ»؟ خب؟ چرا «مَا عُبِدَ اللَّهُ بِمِثْلِ الْبَدَاءِ»؟ امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند - در روایت از امام سجاد (علیه السلام) هم هست -: «لَوْلَا آیَةٌ فِی کِتَابِ اللَّهِ لَأَخْبَرْتُکُمْ بِمَا کَانَ وَ مَا یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ». آیه چیست؟ «یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ». شما هر لحظه - بله، من می‌دانم که عاقبت به خیر می‌شوم، همه چیز هم قرائن وجود دارد - عاقبت من دست خداست! «مَا عُبِدَ اللَّهُ بِشَیْءٍ مِثْلِ الْبَدَاءِ»: کسی که می‌داند تمام نظام تقدیرات خدا دست خداست، درست کرده، محو می‌کند، جایش می‌گذارد، هیچ ناامید نیست؛ می‌داند به دست خداست، من را می‌تواند از اوج عزت بیاورد به حضیض ذلت، و می‌تواند از حضیض ذلت انسان را عزیز کند: «إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ». عزت خدا می‌دهد، ذلت خدا می‌دهد، پول خدا می‌دهد، همسر خدا می‌دهد، علم خدا می‌دهد، استعداد خدا می‌دهد، عاقبت‌به‌خیری خدا می‌دهد. بله، خدا برای ما تقدیر دارد، اما تقدیر را هم سپرده دست ما؛ گفته در آن تقدیر اگر تو بیایی، اگر تو حضور داشته باشی، من... «مَا عُبِدَ اللَّهُ»، «مَا عُظِّمَ اللَّهُ بِشَیْءٍ مِثْلِ الْبَدَاءِ».
شما ببینید اگر شما بدانید عظمت خدا به چیست - این را در جلسه آینده در امر بین الامرین توضیح، بیشتر توضیح می‌دهیم - به دو چیز است:
۱. یک: هیچ‌چیز در عالم اتفاق نمی‌افتد الا به اراده خدا؛ هیچ‌چیز! «وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ»؛ هر چیزی شما بخواهید به مشیت خداست، تا خدا مشیت نکند قدم از قدم برداشته نمی‌شود، هیچ‌چیز به وجود نمی‌آید. این یک عظمت.
۲. دوم: من می‌توانم کاری بکنم که خدای با این عظمت و بزرگی، نیاز من، دعای من و خواست من را برطرف کند؛ هیچ‌چیز دست خدا بسته نیست: «بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ». به هر کسی، به هر جوری، در هر جایی، به هر مقداری بخواهد می‌دهد. عظمت خداست دیگر! یعنی خدای سلطانِ قهارِ حاکم بر عالم، همه چیز به ید اوست، تقدیر همه چیز به دست اوست، و به دست اوست که اگر بخواهد نیت من را، اراده منِ ضعیف را، خواست من را به اراده خودش تغییر بدهد؛ زمین و زمان و شرایط را تغییر بدهد برای اینکه آن خواست منِ بنده تحقق پیدا کند. یعنی باز نظام تقدیر دست خدا را نبسته.
اینکه فرمودند: «لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِی الْقَوْلِ بِالْبَدَاءِ مِنَ الْأَجْرِ مَا فَتَرُوا عَنِ الْکَلَامِ فِیهِ»، یعنی این؛ یعنی وقتی شما نظام معرفتتان مبتنی بر این خداشناسی باشد، این خداشناسی است که انسان را به عبودیت و به قرب می‌رساند. هیچ مشکلی، هیچ مانعی، هیچ حدی - آقا استعداد ما همین است، شرایط ما همین است - این‌طور نیست، به ید الله است! دیگران را خداوند از اوج حضیض درآورده رسانده به اوج عزت رسانده؛ اینکه قرآن کریم می‌فرماید به پیامبر خودش که تو نمی‌دانستی، عالمت کردم؛ همه چیز در دست من است.
باز اینجا اشاره کنم - در جلسه بعد در بحث امر بین الامرین می‌گویم -: اگر کسی این معنا را بفهمد، متوجه می‌شود که دعای ابوحمزه و دعای کمیل لقلقه لسان نیست، نمایش هم نیست! خب؟ اینکه امام معصوم در اوج علم، در اوج تقوا، باز از عاقبت خودش، از آینده خودش، از جایگاه خودش می‌ترسد و می‌خواهد و می‌خواهد و بیشتر می‌خواهد؛ دعای انبیاء و اولیاء معنا پیدا می‌کند، گریه و زاری آن‌ها معنا می‌کند، خوف آن‌ها و رجای آن‌ها معنا پیدا می‌کند. و اصلاً تمام معارف حقیقی ربوبی به گمان ما دائرمدار همین است: این اصول اساسی و این فروعش که یکی‌اش مسئله بداء است. اینکه فرمودند بر هر نبی - چرا بر هر نبی این پیمان گرفته شده؟ - یعنی ای پیغمبر! تو را می‌رسانیم به اوج عزت، ولی حواست باشد همه کارها دست خودمان است! خب؟ نه به مقامت غره شو، نه حس کن مال خودت است، و نه ناامید بشو از بالاتر رفتن، از اوج گرفتن. همه چیزت، ریز و درشتت در اختیار ماست؛ اقرار کردی به نبوت می‌رسی. اصل اساس تعلیم انبیاء همین‌جاست.
و اینکه ما گفتیم در مباحث معارف توحیدی، اگر آن معارف منتهی به نظام فعل الهی نشود - بنا بر روایات داریم می‌گوییم - این الهیات، الهیات انبیاء نیست، این الهیات، الهیات سازنده نیست، الهیات تربیت‌کننده انسان نیست، الهیات خوف و رجا نیست، و فروعات دیگر.
حالا ان‌شاءالله جلسه آینده بحث امر بین الامرین را می‌گوییم، بعد یک جمع‌بندی - بحث حالا سعادت و شقاوت هم یک جلسه اگر خدا توفیق داد - یک جمع‌بندی می‌کنیم اصل مبحث عدل را. وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ (صلوات حضار: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ).
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر درباره «بداء»
(پرسش یکی از حضار: استاد ببخشید، منبع هم معرفی می‌کنید برای بحث بداء؟)
برای بحث بداء، عرض شود که چرا؛ شاید کتاب خوبی که شما می‌توانید مراجعه کنید:
۱. کتاب «توحید الامامیه» مرحوم آقای ملکی میانجی است که بحث خوبی در این زمینه دارد - حالا می‌خواهم کتابی بگویم که دوستان هم دسترسی دارند -.
۲. یک کاری اخیراً یکی از دوستان ما انجام داده زیر نظر خود ما، چاپ شده، در پژوهشکده کلام اهل بیت چاپ کردیم تحت عنوان «بازخوانی آموزه بداء». ایشان سیر نظریه بداء را از آغاز تا دوران معاصر بررسی کرده‌اند، مبانی این دیدگاه‌های مختلف را هم گفته‌اند.
۳. در کتاب همین «معرفت عدل» مال جناب آقای برنجکار (استاد برنجکار) هم باز این بحث به یک شکلی آمده. (پرسش یکی از حضار: فقه عدل؟) «معرفت عدل»؛ یک جزوه‌ای دارند تحت عنوان معرفت عدل.
۴. دوباره یک کتابی تحت عنوان «عدل» از جناب استاد بیابانی است؛ اینجا هم بحث همین بداء مطرح شده.
۵. دعا بفرمایید ما یک کار خیلی به نظرم بزرگی روی مسئله بداء انجام دادیم در دفتر تبلیغات؛ از آغاز - یعنی از اولین آثاری که در مورد بداء بوده - تا معاصرین، از همه دیدگاه‌ها، رساله‌هایی که در مورد بداء بوده جمع کردیم، تنظیم کردیم، یک مقدمه سی چهل صفحه‌ای هم من برایش نوشتم. در دو جلد منتشر می‌شود؛ یک کار بسیار آکادمیک و علمی است. چون از همین «باب البداء» کافی شروع شده، «باب البداء» توحید صدوق، نظر شیخ مفید، نظر شیخ طوسی، همین‌جوری سیرش را گفتیم تا امروز؛ که اگر کسی آن را بخواند برای آگاهی از نظریه بداء کافی است.
۶. یک مجموعه مقالاتی هم در مؤسسه معارف دارد آماده می‌شود دوباره در مورد نظریه بداء، آن هم با یک مقدمه‌ای منتشر می‌شود. دارد یک سری کار می‌شود، ولی فکر می‌کنم همان «توحید الامامیه» را دوستان ببینند.
وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ (صلوات حضار: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ).
حالا به آن مسئله شبهات پاسخ می‌دهیم ها؛ ان‌شاءالله دوستان آماده باشند، اشکالاتش را هم بررسی کنند، به نظرشان چه اشکالاتی به بداء وارد است؛ جلسه آینده این بحث را به اشکالاتش پاسخ (می‌دهیم).