توحید در معارف اهل بیت - جلسه 14
- موضوع جلسه: آموزه امر بین الامرین؛ جبر، تفویض و تبیین وحیانی «لَا جَبْرَ وَلَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ».
- مرور: سه نظام فعل الهی، یعنی تشریع، تقدیر (مشیت، اراده، قدر و قضا) و تکوین؛ بداء در نظام تقدیر: «یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَیُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ».
- پرسش بنیادین بشر: مشیت و تقدیر الهی همه چیز را فرا گرفته و از سوی دیگر انسان آزاد، مختار و مسئول است؛ این دو چگونه جمع می‌شوند؟
- دو موج قرآنی و دو جریان کلامی
- قرآن از آغاز تا پایان هم بر سلطنت مطلق خدا تأکید دارد و هم بر مسئولیت و اختیار انسان.
- جبر و «خلق اعمال» (اهل حدیث و اشاعره) فقط به موج اول تمسک کرد: «الْفِعْلُ فِعْلُ اللَّهِ وَهُوَ فِعْلُنَا» و «لَا مُؤَثِّرَ فِی الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ».
- تفویض یا قدر (قدریه و معتزله) فقط به موج دوم تمسک کرد («بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ») و قاعده محال بودن «تَوَارُدُ إِرَادَتَیْنِ عَلَی مُرَادٍ وَاحِدٍ» را ساخت؛ اهل حدیث هم این قاعده را ارتکازاً پذیرفته بودند.
- سه معنای «تفویض» در کلام: در اسماء و صفات (در برابر تشبیه و تأویل)، در خلق و رزق به اولیای الهی (بحث امامت و غلو) و در فعل اختیاری انسان (در برابر جبر) که محل بحث این جلسه است. در برخی روایات به جای تفویض «قدر» آمده: «لَا جَبْرَ وَلَا قَدَرَ».
- روایات «بَابُ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَالْأَمْرِ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» در اصول کافی
- روایت هشتم: خداوند نه بندگان را بر معاصی مجبور کرده و نه امر را به آنان واگذاشته، بلکه «لُطْفٌ مِنْ رَبِّکَ بَیْنَ ذَلِکَ»؛ حکم طاعات و همه افعال اختیاری نیز همین است.
- روایت نهم (یونس بن عبدالرحمن «عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ»): برهان رحمت بر نفی جبر و برهان عزت بر نفی تفویض: «إِنَّ اللَّهَ أَرْحَمُ بِخَلْقِهِ مِنْ أَنْ یُجْبِرَ خَلْقَهُ عَلَی الذُّنُوبِ ثُمَّ یُعَذِّبَهُمْ عَلَیْهَا» و «وَاللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ یُرِیدَ أَمْراً فَلَا یَکُونَ»؛ منزلتی میان آن دو هست «أَوْسَعُ مِمَّا بَیْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ!».
- روایت دهم: این منزلت ویژه مکتب اهل بیت (ع) است: «لَا یَعْلَمُهَا إِلَّا الْعَالِمُ أَوْ مَنْ عَلَّمَهَا إِیَّاهُ الْعَالِمُ»؛ این را هم با تواتر روایات و هم با استقرا در مسائل بنیادین می‌توان نشان داد.
- روایت چهاردهم (هشام بن سالم): «اللَّهُ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُکَلِّفَ النَّاسَ مَا لَا یُطِیقُونَ، وَاللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ یَکُونَ فِی سُلْطَانِهِ مَا لَا یُرِیدُ»؛ و مناظره اسماعیل بن جابر با مرد قدری در مسجد مدینه که امام درباره‌اش فرمود: «لِنَفْسِهِ نَظَرَ؛ أَمَا لَوْ قَالَ غَیْرَ مَا قَالَ لَهَلَکَ!».
- نقد دو تفسیر رایج از امر بین الامرین
- تفسیر ساده برخی متکلمان عدلیه: خدا قدرت داده (پس جبر نیست) و قانون گذاشته (پس تفویض نیست)؛ این تفسیر فقط در سطح تشریع است.
- تفسیر فلسفی بر پایه نظام علیت (فخر رازی در «المطالب العالیة»، شرح مواقف و ملاصدرا): نگاه به تمام‌العلة یعنی «لَا تَفْوِیضَ» و نگاه به جزء‌العلة اخیر یعنی «لَا جَبْرَ»؛ این تفسیر نیز پذیرفتنی نیست، چون نگاه کردن یا نکردن ما واقعیت جبر را تغییر نمی‌دهد.
- تبیین وحیانی بر دو رکن
- «لَا جَبْرَ»: انسان در گزینش و انتخاب، حقیقتاً و بی‌هیچ تأویلی آزاد است.
- «وَلَا تَفْوِیضَ»: تحقق خارجی همان فعل برگزیده به تقدیر، قضا و امضای الهی وابسته است: «لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی الْأَرْضِ وَلَا فِی السَّمَاءِ إِلَّا بِهَذِهِ الْخِصَالِ السَّبْعِ».
- سه حالت رابطه اراده انسان با تقدیر الهی
- خدا تقدیر می‌کند و انسان اراده نمی‌کند: افعال غیرارادی و طبیعی.
- انسان اراده می‌کند و خدا امضا نمی‌کند: ذبح حضرت اسماعیل (ع)، تجری در معصیت و نیت خیر در طاعت؛ اختیار در مرحله نیت باقی است.
- انسان اراده می‌کند و خدا هم امضا می‌کند: محل اصلی نزاع اشاعره و معتزله؛ فعل واحد دو وجه دارد و هر دو اراده در آن جمع است.
- تمثیل رئیس، معاون صاحب‌اختیار و دبیرخانه: حکمی که معاون به اختیار خود صادر می‌کند و با امضای رئیس اجرا می‌شود، حقیقتاً هم به معاون منسوب است و هم به رئیس.
- انتساب معاصی: خدا معصیت را اراده نمی‌کند بلکه تحقق گزیده آزادانه بنده را امضا می‌کند؛ و اینکه در گزینش بنده اجبار نمی‌کند از سر ناتوانی نیست.
- جمع‌بندی: هیچ فعل اختیاری بی‌اختیار انسان نیست و هیچ فعل اختیاری بی‌تقدیر و امضای الهی در خارج تحقق نمی‌یابد؛ ثمرات این اصل در جلسه آینده.
صوت و فایل‌های این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایل‌ها، در درس‌گفتار «توحید در معارف اهل بیت» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درس‌گفتار«أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. وَصَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِینَ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ. سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ، عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفَ، وَرُوحِی وَأَرْوَاحُ الْعَالَمِینَ لِتُرَابِ مَقْدَمِهِ الْفِدَاءُ».
مرور نظام سه‌گانه فعل الهی (تشریع، تقدیر و تکوین) و طرح مسأله جبر و اختیار
خب، بحثمان در باب «اراده و مشیت الهی» بود. گفتیم که فعل الهی مراتبی دارد و سنت الهی در نظام عالم، مبتنی بر مراتبی در افعال است که نخست از «مشیت و اراده» شروع می‌شود، سپس نظام عالم «تقدیر» می‌شود، بر اساس آن «قضا و حکم» می‌شود، «اجل و کتاب» معین می‌گردد، و بعد از طی این مراحل است که نظام تکوینِ عالم آغاز می‌شود. یعنی اگر آن مراحل پیشین را «نظام تقدیر عالم» بگوییم، پس از آن یک «نظام تکوین» آغاز می‌شود که نظام تکوین از ایجاد خارجی شیء شروع می‌گردد.
با این تعبیر، می‌توان گفت که خداوند متعال سه نظام دارد:
۱. نظام تشریع (نظام قوانین الهی): خداوند متعال اراده تشریعی دارد که به آن «نظام تشریع» یا نظام قوانین الهی می‌گوییم؛
۲. نظام تقدیر: خداوند متعال نظام تقدیر دارد که از مراتب مشیت، اراده، تقدیر و قضا می‌گذرد؛
۳. نظام تکوین: و خداوند متعال نظام تکوین دارد که پس از نظام تقدیر آغاز می‌شود و در آن، فعل و آن حقیقتِ شیء در عالم خارج تحقق پیدا می‌کند.
خب، در جلسه گذشته گفتیم که یکی از اصولی که در معارف الهی وجود دارد این است که نسبت به «نظام تقدیر»، ما «بداء» داریم؛ یعنی خداوند متعال همان‌طوری که هر چیز را به اراده خودش، به حریت خودش و به رأی خودش تقدیر می‌کند، می‌تواند آن تقدیر را به هم بزند و تقدیر جدیدی ایجاد کند:
«یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَیُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» (رعد: ۳۹).
طرح پرسش بنیادین بشر درباره نسبت «اراده عام الهی» با «اختیار و مسئولیت انسان»
سؤال بعد و مسأله بعدی که مطرح است ـ و سؤال بشر در طول تاریخ بوده است ـ این است که بعد از اثبات اراده خدا، فعل خدا، و به تعبیری که می‌گفتیم «اراده عام و مشیت عام خداوند در نظام عالم»، در مرحله «فعل انسان» و افعال اختیاری‌ای که انسان انجام می‌دهد، نسبت میان آن اراده و فعل خداوند با فعلی که بشر انجام می‌دهد چیست؟ بشر چگونه بر اساس این نظام تقدیر الهی عمل می‌کند که در عین حال انسان دارای اختیار است و فعل به انسان نسبت داده می‌شود، و در عین حال مشیت و تقدیر خداوند هم بر جای خودش باقی است؟
دوستان باید آنچه را که تاکنون گفتیم تا اینجا در نظر بگیرند:
- از یک سو (شمول و عمومیت مشیت و تقدیر الهی): گفتیم مشیت و تقدیر الهی «عام» است؛ «مَا مِنْ شَیْءٍ» در آسمان و زمین نیست الا اینکه به تقدیر و اراده و مشیت الهی است. هیچ چیزی از زیر پوشش اراده خدا ـ و حالا به اصطلاح جدیدمان، از زیر پوشش «نظام تقدیر خدا» ـ خارج نیست. هیچ چیزی در عالم رخ نمی‌دهد الا اینکه خداوند نسبت به آن چیز تقدیر می‌کند و نسبت به آن تقدیر حکم می‌کند و بعداً امضا می‌شود. خب، این عمومیت استثنایی نداشت، پس باید بگوییم شامل «فعل انسان» هم هست! فعل اختیاری انسان هم یکی از «اشیاء» عالم است؛ این شیء باید در نظام تقدیر خداوند مقدر بشود و حکم بشود تا در خارج تحقق پیدا کند، و بدون آن ممکن نیست. این یک جهت که تا حالا می‌گفتیم.
- از طرف دیگر (آزادی، اختیار و مسئولیت انسان): بنابر مبانی معارف الهی، انسان آزاد است و با اختیار و حریتِ خودش است که یک فعل را انجام می‌دهد، و مسئولیت آن فعل بر عهده اوست. ما اصلاً می‌گوییم تکلیف، تابع قدرت است؛ اگر انسان قادر نباشد، تکلیفی در کار نیست. انسان مسئول است و مکلف است؛ و چون مسئول و مکلف است، اختیار دارد و حریت دارد؛ پس فعل به خودِ او منسوب می‌شود و می‌توان گفت که این فعل، فعلِ این انسان است و از همین رو جزا و پاداش و امر و نهی دارد.
خب، این سؤال در نظام معارف الهی مطرح است که از یک طرف اراده خداوند و مشیت خداوند است، و خداوند است که «یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ» و «یُضِلُّ مَنْ یَشَاءُ» (نحل: ۹۳)، «یَحْکُمُ مَا یُرِیدُ» (مائده: ۱) و «فَعَّالٌ لِمَا یُرِیدُ» (بروج: ۱۶)؛ و از یک سو در نظام معارف انبیای الهی، انسان دارای مسئولیت، اختیار و آزادی است! بنابراین، این سؤال برای بشر در همیشه تاریخ مطرح بوده است که به هر حال، آزادی انسان با اراده و مشیت عام و کلی الهی چگونه قابل جمع است؟
دو موج قرآنی در باب «حاکمیت مطلق الهی» و «مسئولیت انسان» و شکل‌گیری دو جریان کلامی (جبر و تفویض)
۱. حضور هم‌زمان دو موج «سلطنت مطلق خدا» و «مسئولیت تام انسان» در سراسر قرآن کریم
اگر دوستان یک مقداری از این بحث‌های کلامی خارج بشوند و خودشان را از نظرات متکلمان بیرون ببرند، و با قرآن کریم روبه‌رو شوند، این حقیقت را به روشنی می‌بینند. حالا ماه مبارک رمضان هم نزدیک است؛ ما سال‌ها وقتی طلبه بودیم، هر سال قرآن را با یک نگاه و از یک دریچه خاص می‌خواندیم، که تجربه بدی هم نبود. سعی می‌کردیم کل قرآن را با توجه و تدبر بخوانیم؛ مثلاً یک بار کل قرآن را از دریچه همین مسأله «اراده و مشیت و نظام فعل الهی» خواندم تا آدم ببیند در قرآن کریم، نظام فعل الهی چگونه تجلی پیدا کرده است.
وقتی انسان بحث‌های کلامی و بحث‌های فلسفی را کلاً کنار بگذارد و خودش باشد و قرآن کریم، و از اول تا آخر قرآن را بخواند، می‌بیند این «دو موج» از ابتدا تا انتها در سراسر قرآن حضور دارد:
۱. موج اول (سلطنت و حاکمیت مطلق خداوند): از ابتدا تا انتها، قرآن می‌گوید آن کسی که در عالم قدرت به دست اوست، سلطنت به دست اوست، و فعل اوست که در عالم دارد حکومت می‌کند، خداست! همه فقیر الی‌الله و نیازمند به خدا هستند، و اگر خدا چیزی را نخواهد، هیچ چیزی در عالم تغییر نمی‌کند و واقع نمی‌شود. این یک موج است.
۲. موج دوم (مسئولیت، تکلیف و اختیار انسان): از طرف دیگر، از ابتدا تا انتها توجه کنید که چگونه قرآن کریم انسان را دارای مسئولیت، حریت و آزادی می‌داند و یک‌سره و دائم بار مسئولیت را روی دوش انسان می‌گذارد! می‌گوید بشارت و انذار برای این است که انسان متنبه بشود؛ انسان را بر فعلش سرزنش و ملامت می‌کند؛ ارزش‌گذاری می‌کند؛ می‌فرماید ایمان و کفر بر دوش خود انسان‌هاست و ثواب و عقاب به آن‌ها تعلق می‌گیرد. این موج دوم هم کاملاً در سراسر قرآن وجود دارد.
خب، طبیعی است که برای انسان سؤال پیش می‌آید: آیا این موج اول درست است یا موج دوم درست است؟ و آیا جمع میان این دو موج امکان‌پذیر هست یا نیست؟
۲. جریان اول کلامی: مسلک «جبر» و نظریه «خلق اعمال» (اهل حدیث و اشاعره)
این مقدمه را عرض کردم برای اینکه بگویم در سنت کلامی مسلمانان، همین دو موج قرآنی و دو رویکرد قرآنی، دو جریان بزرگ کلامی را شکل و جهت داده است:
عده‌ای از مسلمانان و اندیشمندان مسلمان از همان آغاز، صرفاً به آیات مربوط به مشیت و اراده عام خدا تمسک کردند و گفتند: فقط فعل خداست که در عالم کار می‌کند! شعارشان هم این بود:
«الْفِعْلُ فِعْلُ اللَّهِ وَهُوَ فِعْلُنَا».
این شعار اهل حدیث بود؛ می‌گفتند: «الْفِعْلُ فِعْلُ اللَّهِ وَهُوَ فِعْلُنَا»؛ یعنی هر چه فعل و هر گونه اثر در عالم هست ـ «الْفِعْلُ» به صورت مطلق، چه فعل اختیاری ما، چه فعل اضطراری ما، چه آن چیزی که از آسمان می‌آید و چه آنچه در زمین است ـ همه آن‌ها «فِعْلُ اللَّهِ» است؛ و اینکه ما به خودمان نسبت می‌دهیم و می‌گوییم «من نماز خواندم» یا «من مرتکب دروغ شدم»، همه این‌ها در حقیقت فعل‌الله است و فقط در ظاهر به ما نسبت داده می‌شود!
دوباره همین گروه (اشاعره) هستند که شعار دیگری هم داشتند: «لَا مُؤَثِّرَ فِی الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ». اشاعره از همین مبانی و ظواهر آیات به اینجا رسیدند، و البته ادله عقلی و شواهد دیگر هم برای آن اقامه کردند؛ اما نقطه آغاز اعتقاد به «جبر» در تاریخ تفکر اسلامی، وجود همین دسته از آیات ـ مثل «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ» (انسان: ۳۰) ـ و در کنارش روایات نبوی بود که ظاهرش این بود که در عالم تنها فعل خدا حاکم است، هیچ مشیتی به اراده‌ای تحقق پیدا نمی‌کند الا اینکه خدا قبلش آن را مشیت کرده باشد، و هیچ کس دیگری در مقابل اراده و مشیت خدا کاره‌ای نیست. این یک گروه بودند که به «قائلین به جبر» (اهل حدیث و اشاعره) معروف شدند.
دوستان یادشان باشد که اصطلاحی که این گروه در اینجا به کار می‌بردند، اصطلاح «خلق اعمال» بود! هر جا دیدید رساله‌ای با عنوان «رِسَالَةٌ فِی خَلْقِ الْأَعْمَالِ» نوشته شده، یا کتابی دیدید که بابی در «خلق اعمال» دارد، بدانید این اصطلاحِ «خلق اعمال»، اصطلاح اهل جبر (اهل حدیث و اشاعره) است. آن‌ها چه می‌گفتند؟ می‌گفتند اعمال ما مخلوق خداست؛ چون در قرآن آمده است: «هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَیْرُ اللَّهِ» (فاطر: ۳)؛ آیا در عالم غیر از خدا خالقی هست؟ نه، یک خالق بیشتر نداریم! فعل و عمل ارادی من هم مصداقی از «خلق» است؛ و چون خداوند تنها خالق در نظام عالم است، پس بنابراین فعل من هم مخلوق خداست! اگر هم ما فعلی را به غیر خدا نسبت می‌دهیم، بالعرض و المجاز به دیگران نسبت می‌دهیم و الا حقیقتاً فعل خداست. پس نظریه «خلق اعمال»، همان نظریه اهل جبر است.
۳. جریان دوم کلامی: مسلک «تفویض و قدر» و قاعده امتناع توارد دو اراده (قدریه و معتزله)
در نقطه مقابل، کسانی قرار گرفتند که نظریه جبر را باطل می‌دانستند و معتقد بودند اعتقاد به جبر با مبانی انبیاء ـ هم نقلاً و هم عقلاً ـ ناسازگار است؛ چرا که در آیات شریفه و روایات، دائم از مسئولیت انسان صحبت می‌شود و اینکه شما یا انتخاب خیر می‌کنید یا انتخاب شر، و خیر و شر دست خود شماست:
«ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ» (روم: ۴۱).
و یا اینکه خداوند به هر دو گروه عطا و امداد می‌کند («کُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّکَ»؛ اسراء: ۲۰)، اما این انسان است که خودش راه خیر یا شر را انتخاب می‌کند. چون همه این آیات (موج دوم) دلالت می‌کند که انسان در فعل اختیاری خودش آزاد است و مکلف و مسئول است، گروه دوم پیدا شدند و گفتند: انسان‌ها آزادند، و ادعای جبر و اضطرار برای انسان با مبانی مکتب ناسازگار است و غیر از اینکه با آیات و تکالیف شرع منافات دارد، با حکم عقل هم منافات دارد!
این‌ها شدند گروه «معتزله» یا به اصطلاحی که در روایات داریم: «قدریه»! «قدریه» در این اصطلاح، در مقابل «جبریه» است؛ یعنی کسانی که معتقدند در نظام عالم، «قدرت» دست خودِ ماست! می‌گویند اگر خداوند ما را با اختیار آفریده و به ما اختیار و آزادی داده است، پس آن فعلی که من دارم انجام می‌دهم به دست من و به قدرت من است؛ و چون من قدرت دارم و بر اساس اراده خودم انجام می‌دهم، دیگر دخالت خداوند در اراده و قدرت من محال است!
این گروه (قدریه و معتزله) آمدند یک سری قواعد عقلی هم در آثارشان درست کردند. یکی از مهم‌ترین قواعدی که معتزله درست کردند ـ و مبنای مشترک همه معتزله است و اگر دوستان بخواهند در کتب معتزله ببینند، شاید بیشترین متنی که در این زمینه به تفصیل روی این قاعده بحث کرده است، کتاب «المغنی» قاضی عبدالجبار معتزلی باشد ـ این قاعده عقلی بود که به چند تعبیر آن را بیان کرده‌اند؛ تعبیر معروفش این است:
«تَوَارُدُ إِرَادَتَیْنِ عَلَی مُرَادٍ وَاحِدٍ (عَلَی مَوْرِدٍ وَاحِدٍ) مُحَالٌ»؛ و یا گفته‌اند: «تَوَارُدُ قُدْرَتَیْنِ عَلَی مَقْدُورٍ وَاحِدٍ مُحَالٌ».
فرقی هم نمی‌کند که قدرت بگوییم یا اراده، هر دو یکی است. می‌گویند: محال است که دو قدرت و دو اراده، در یک مورد واحد و در یک فعل خاص وارد بشوند! اینکه کسی بگوید وقتی من این لیوان آب را برمی‌دارم و می‌خورم، از یک طرف خداوند اراده کرده است و از یک طرف هم انسان اراده کرده است، این محال است! این فعل یا باید متعلقِ اراده من باشد که به من منسوب است، و یا باید متعلقِ اراده خدا باشد که به خدا منسوب است؛ نمی‌شود بگویید این فعلِ واحد هم منسوب به خدا و مراد الهی است و هم منسوب به من و مراد من است! (البته بحث‌های مفصلی دارند که چون نمی‌خواهیم وارد آن بحث‌ها بشویم و می‌خواهیم به مبانی خود شیعه و اهل‌بیت و قرآن کریم بپردازیم، به همان منابع ارجاع می‌دهیم).
پرسش یکی از طلاب: استاد، آیا اهل حدیث و اشاعره هم همین قاعده «امتناع توارد دو اراده و دو قدرت بر فعل واحد» را قبول داشتند که می‌گفتند چون فعلْ متعلق اراده خداست، پس دیگر اراده‌ای برای انسان نیست؟
پاسخ استاد: بله، هرچند اهل حدیث آن را مثل معتزله به عنوان یک قاعده کلامی تصریح و مطرح نکردند، اما می‌توان گفت ضمناً و ارتکازاً آن‌ها هم همین قاعده را پذیرفته بودند! اصلاً ظاهراً ارتکازِ اولیه ذهن ما هم همین است؛ و الان می‌خواهم بگویم که ارتکاز اصحاب ائمه (علیهم‌السلام) هم در مقابل ائمه همین بوده است که گویا نمی‌شود یک فعل، متعلقِ دو اراده قرار بگیرد و مال دو نفر باشد! غیر از بیان‌های عقلی معتزله، ارتکازاً هم ذهن بشر ابتدا همین را می‌گوید.
از همین رو، در کل جهان اسلام از آغاز که بحث‌های کلامی جدی گرفته شد تا زمانی که ظهور مکتب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) ـ به‌خصوص در عصر صادقین (علیهماالسلام) ـ رخ داد و مبانی فکری شیعه توسط اهل‌بیت مطرح گشت، فقط همین دو جریان وجود داشتند و شق سومی در کار نبود:
- قائلین به جبر (اهل حدیث و اشاعره): منکرِ فعل ما بودند و می‌گفتند انسان مجبور است و فعلی از خودش ندارد و هر چه در عالم و در فعل ما رخ می‌دهد، فعل خداوند است («الْفِعْلُ فِعْلُ اللَّهِ وَهُوَ فِعْلُنَا»)؛
- قائلین به تفویض (قدریه و معتزله): منکرِ فعل و اراده الهی در حوزه فعل اختیاری ما بودند و می‌گفتند در کتاب «تجرید الاعتقاد» هم خواندیم که عنوان باب را گذاشته‌اند: «فِی أَنَّا فَاعِلُونَ»! در نقطه مقابلِ شعار اهل حدیث، عدلیه و معتزله می‌گفتند: نه، ما فاعلیم و خداوند در این فعل ما هیچ نقشی ندارد! بله، تنها نقش خداوند این است که اصلِ قدرت، اراده، آزادی و حریت را در ما ایجاد می‌کند و به ما می‌دهد؛ پس اصلِ وجودِ قدرت و آزادی ما فعل خداست و به خدا بستگی دارد، اما وقتی ما فعل را انجام می‌دهیم، انتخاب و گزینش و خودِ فعل، صرفاً فعل ماست و خداوند در فعل ما هیچ دخالتی ندارد، چون توارد هر دو بر یک فعل ممکن نیست!
تفکیک معانی سه‌گانه «تفویض» در کلام اسلامی و تبیین قاعده «لَا جَبْرَ وَلَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ»
۱. سه معنای مشترک لفظی «تفویض» در کلام اسلامی (در صفات، در خلق و رزق، و در افعال انسان)
در مکتب اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، نظریه اول به نام نظریه «جبر» و نظریه دوم (دیدگاه معتزله و قدریه) به نام نظریه «تفویض» مطرح شد و هر دو باطل اعلام گشت و فرمودند:
«لَا جَبْرَ وَلَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ».
معنای «جبر» که روشن شد؛ اما در اینجا لازم است یک اصطلاح‌شناسی درباره واژه «تفویض» برای دوستان بیان کنم. اصطلاح «تفویض» در کلام اسلامی سه معنای کاملاً متفاوت دارد که نباید آن‌ها را با هم خلط کرد؛ این سه معنا هیچ ربطی به هم ندارند و اشتراک لفظی است:
۱. معنای اول: تفویض در باب «اسماء و صفات الهی» (در مقابل تشبیه و تأویل):
گاهی اوقات ما «تفویض» را در باب معناشناسیِ اسماء و صفات الهی به کار می‌بریم که در جلسات قبل در مبحث صفات گفتیم. آنجا گفتیم در معناشناسی صفات خبریه (مانند ید، وجه، عین و ساق)، چند نظریه وجود داشت:
- نظریه اول (تشبیه و تجسیم): دیدگاه گروهی از اهل حدیث بود که می‌گفتند ظاهر عبارات و اسماء را به همان معنای حسی و مادی به خدا نسبت بدهید؛ یعنی خدا واقعاً به همین معنای حسی، دست (ید)، صورت (وجه) و چشم (عین) دارد!
- نظریه دوم (تأویل کلامی): دیدگاه معتزله بود که می‌گفتند نه، باید این واژه‌ها را تأویل کنیم تا تشبیه لازم نیاید؛ مثلاً «ید» یعنی قدرت، «وجه» یعنی وجود و ذات، و «عین» یعنی علم. (البته گفتیم نظریه امامیه «اثبات بلا تشبیه» است؛ یعنی صفات را اثبات می‌کنیم اما هیچ‌گونه تشبیهی نداریم و صفات خبریه نیز در زبان عربی معنای کنایی و مجازی روشن در قدرت و علم و عنایت دارند).
- نظریه سوم (تفویض در صفات): در مقابلِ تشبیه و تأویل، نظریه‌ای در میان گروهی از اهل حدیث و سلفیه ـ مثل ابن‌تیمیه و اتباعش ـ پدید آمد به نام نظریه «تفویض در صفات»! (که غیر از نظریه «بلا کیف» اشاعره است و ابن‌تیمیه به «بلا کیف» اشاعره هم خیلی حمله می‌کند). نظریه معروف سلفیه این است که می‌گویند: شما لفظ و وصف را بگویید و معنا را هم به نحو حقیقی اطلاق کنید ـ نه اینکه لفظ مهمل بگویید ـ یعنی بگویید خدا حقیقتاً دست دارد، پا دارد و ساق دارد؛ اما وقتی از شما می‌پرسند چطور ممکن است خدا حقیقتاً دست داشته باشد و کیفیتش چیست، بگویید: من نمی‌توانم بفهمم، کیفیت و حقیقتش برای ما مجهول است و چون مجهول است، معنا و کیفیتش را به خودِ خدا واگذار (تفویض) می‌کنیم! این یک معنا از «تفویض» است که مربوط به اسماء و صفات است و هیچ ربطی به بحث امروز ما ندارد.
۲. معنای دوم: تفویض در باب «فعل الهی و خلق و رزق» به اولیای الهی (در مبحث امامت و غلو):
معنای دومی که از «تفویض» داریم و در مبحث امامت با آن سر و کار داریم، «تفویض در خلق و رزق» است؛ اینکه گروهی (مفوضه در مبحث غلو و تقصیر) ادعا کردند خداوند متعال اهل‌بیت (علیهم‌السلام) یا انسان‌های ویژه‌ای مانند پیامبر اکرم و امیرالمؤمنین (صلوات‌الله‌علیهم) را آفرید و سپس امرِ خلق و رزق و تدبیر عالم را به آن‌ها واگذار (تفویض) کرد و گفت از این پس شما خلق کنید و شما روزی بدهید! این معنای دوم از تفویض است که مربوط به فعل اولیای الهی است و کاری به انسان عادی ندارد و این هم به بحث امروز ما مربوط نیست.
۳. معنای سوم: تفویض در باب «فعل اختیاری انسان» (در مقابل جبر):
اما «تفویض» در معنای سوم ـ که در روایات باب جبر و اختیار آمده و محل کلام ما در این جلسه است ـ عبارت است از «تفویضِ فعل اختیاری انسان از سوی خدا به انسان»!
بحث در این است که آیا خداوندی که به ما قدرت، اختیار، آزادی و حریت عطا کرده است، در همین حیطه‌ای که به ما قدرت داده است (نه در اموری که بیرون از قدرت ماست، مثل پریدن به آسمان)، امرِ انجام فعل را به گونه‌ای به خودِ ما واگذار و تفویض کرده است که ما در تمام این حوزه قدرت و اختیار، استقلال داریم و هر کاری بخواهیم انجام می‌دهیم و خداوند در آنجا هیچ دخالتی نمی‌کند؟ یا نه، حتی در همان جایی هم که من اختیار دارم و آزادانه فعل را انجام می‌دهم، باز اراده، مشیت و تقدیر خداوند متعال در تحقق آن دخالت دارد؟
نظریه «تفویض» در مقابل «جبر» ـ که همان نظریه معتزله در باب اختیار است ـ می‌گوید: انسان مجبور نیست، بلکه خداوند اصلِ قدرت و اختیار را به انسان تفویض کرده است و دیگر هیچ دخالتی در فعل اختیاری او ندارد! معتزله می‌گویند: اگر من آزادم که دروغ بگویم یا راست بگویم، چنانچه خداوند متعال کوچک‌ترین دخالتی در فعل اختیاری من بکند و یک طرف را به گونه‌ای بچرباند که دیگر من نتوانم طرف مقابل را انجام بدهم، این با آزادی و حریت من منافات دارد و دیگر من قدرت و اختیار نخواهم داشت؛ پس چون من باید اختیار داشته باشم، هر گونه دخالت خداوند در این فعل جایز نیست!
۲. بررسی روایات «بَابُ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَالْأَمْرِ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» در اصول کافی
در روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به‌صراحت آمده است که فعل اختیاری انسان، نه جبری است و نه تفویضی:
«لَا جَبْرَ وَلَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ».
باز تأکید می‌کنم: موضوع بحث، «افعال اختیاری ما» است؛ می‌فرمایند افعال اختیاری ما نه جبر است و نه تفویض، بلکه چیزی مابین این دو است. من چند روایت از اصول کافی ـ در «بَابُ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَالْأَمْرِ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» ـ را می‌خوانم چون به تعابیر این روایات کار دارم و متأسفانه گاهی این‌ها درست معنا نمی‌شود.
البته توجه کنید که اگر من از اصول کافی می‌خوانم، به خاطر این است که از اقدم کتب روایی ماست؛ هرچند اگر دوستان بخواهند روایات این باب را در کتابی اقدم بر مرحوم کلینی هم ببینند، می‌توانند به کتاب «المحاسن» برقی مراجعه کنند که در آنجا هم عیناً بابی تحت همین عنوان داریم و روایات امر بین الامرین در آن آمده است؛ و متأخر از کلینی هم در کتاب شریف «التوحید» مرحوم شیخ صدوق آمده است.
نکته اصطلاحی مهم این است که در برخی روایات (مثل توحید صدوق و کافی) تعبیر «لَا جَبْرَ وَلَا قَدَرَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» آمده، و در برخی تعبیر «لَا جَبْرَ وَلَا تَفْوِیضَ»؛ هر دو یکی است! چرا که واژه «قَدَر» یا «قدریه» در اصطلاح روایات ما ـ به‌خصوص در کلام ائمه ما بعد از امام سجاد (علیه‌السلام) ـ هر جا در مقابل «جبر» به کار رفته است، منظور همان «تفویض» و «مفوضه» (معتزله) است. مرحوم کلینی هم عنوان باب را این‌گونه انتخاب کرده است: «بَابُ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَالْأَمْرِ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ».
الف) روایت هشتم: نفی جبر و تفویض و معرفی «لُطْفٌ مِنْ رَبِّکَ بَیْنَ ذَلِکَ»
در روایت هشتم این باب، راوی می‌گوید از امام صادق (علیه‌السلام) پرسیدم:
«قُلْتُ: أَجْبَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ عَلَی الْمَعَاصِی؟ فَقَالَ: لَا. قُلْتُ: فَفَوَّضَ إِلَیْهِمُ الْأَمْرَ؟ فَقَالَ: لَا. قُلْتُ: فَمَاذَا؟ فَقَالَ: لُطْفٌ مِنْ رَبِّکَ بَیْنَ ذَلِکَ».
راوی می‌پرسد: آیا خداوند بندگان را بر انجام معاصی و گناهان مجبور کرده است؟ حضرت فرمودند: نه. پرسیدم: پس آیا امر (اطاعت و معصیت) را به کلی به خودشان واگذار و تفویض کرده است؟ حضرت فرمودند: نه. راوی با تعجب پرسید: «فَمَاذَا؟»؛ اگر جبر نیست و امر هم به ما واگذار نشده است، پس داستان از چه قرار است؟ حضرت فرمودند: «لُطْفٌ مِنْ رَبِّکَ بَیْنَ ذَلِکَ»؛ امری و لطفی از جانب پروردگار توست میان این دو تا!
پرسش یکی از طلاب: استاد، در این روایت هشتم که الان خواندید، سؤال راوی در مورد «معاصی» است، نه مطلقِ افعال؛ در حالی که ادعای شما اعم از معاصی است و شامل طاعات و حتی افعال مباح و عادی هم می‌شود! چرا در روایت روی «معاصی» دست گذاشته شده است؟
پاسخ استاد: بله، معاصی در مقابل طاعات است و حکم هر دو و بلکه کل افعال اختیاری یکی است؛ اما اینکه چرا راوی در سؤال خود روی «معصیت» تأکید می‌کند و در کلام هم همین‌طور است، به خاطر این است که بزرگ‌ترین اشکال و شبهه علیه قائلین به جبر، مسأله «معاصی و ذنوب» است! چون در جانبِ «طاعات»، قائل به جبر می‌تواند یک جوری مطلب را توجیه کند و بگوید همه خیرات از خداست و طاعت هم از جمله خیرات است پس فعل خداست؛ اما در «معصیت و گناه» یک اشکال بزرگ وجود دارد که اگر فعل به اختیار ما برنگردد، باید بگوییم معاصی و قبایح را هم خدا انجام داده است و نمی‌توان معاصی را به خدا نسبت داد! از این جهت راوی در سؤال خود روی «معاصی» دست می‌گذارد، و الا حکمْ عام است و شامل همه افعال اختیاری (اعم از طاعت، معصیت و مباح) می‌شود، چنان‌که در روایات بعدی که الان می‌خوانیم، بیان حضرت کاملاً عام و مطلق است.
ب) روایت نهم و دهم: استدلال عقلی بر ابطال جبر و تفویض و اختصاص گره‌گشایی از این معما به اهل‌بیت (علیهم‌السلام)
روایت نهم این باب، از چند جهت بسیار جالب و مهم است:
- اولاً از جهت سند و تواتر مضمون: مرحوم کلینی روایت را از یونس بن عبدالرحمن، «عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَأَبِی عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِمَا السَّلَامُ) قَالَا» نقل می‌کند؛ یعنی یونس بن عبدالرحمن می‌گوید این یک تک‌روایت نیست، بلکه مطلبی است منتشر بین اصحاب که بسیاری از اصحاب از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) نقل کرده‌اند و یونس همه را در این متن جمع‌بندی کرده است.
- ثانیاً از جهت محتوای استدلالی: در این عبارت، بیانِ حکم همراه با دلیل و برهان عقلی است! حضرت می‌فرمایند:
«إِنَّ اللَّهَ أَرْحَمُ بِخَلْقِهِ مِنْ أَنْ یُجْبِرَ خَلْقَهُ عَلَی الذُّنُوبِ ثُمَّ یُعَذِّبَهُمْ عَلَیْهَا، وَاللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ یُرِیدَ أَمْراً فَلَا یَکُونَ! فَسُئِلَا: هَلْ بَیْنَ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ مَنْزِلَةٌ ثَالِثَةٌ؟ قَالَا: نَعَمْ، أَوْسَعُ مِمَّا بَیْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ!».
ببینید چقدر استدلال روشن است:
۱. برهان ابطال جبر از طریق صفت «رحمت»: خداوند رحیم‌تر و مهربان‌تر به خلقش از آن است که خلق خود را بر گناهان مجبور بکند و بعد آن‌ها را بر آن گناهان عذاب نماید! پس وصفِ «رحمت خدا» دلالت می‌کند که انسان‌ها در فعل خود مجبور نیستند.
۲. برهان ابطال تفویض از طریق صفت «عزت و سلطنت»: و در نقطه مقابل: «وَاللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ یُرِیدَ أَمْراً فَلَا یَکُونَ»؛ خداوند عزیزتر از آن است که چیزی را اراده بکند و آن چیز در عالم واقع نشود! (این «فَلَا یَکُونَ»، کانَ تامه به معنای تحقق و وقوع است؛ و منظور از اراده در اینجا، اراده تکوینی و حتم است نه اراده تشریعی و عزم). عزت و سلطنت خدا اقتضا می‌کند که اگر چیزی را بخواهد و اراده کند، حتماً تحقق پیدا کند و هیچ کاری در ملک او برخلاف اراده‌اش رخ ندهد.
سپس یونس بن عبدالرحمن می‌گوید: وقتی اصحاب این مطلب را از این دو امام بزرگوار می‌شنیدند، تعجب می‌کردند و اولین سؤالی که برایشان پیدا می‌شد این بود که می‌پرسیدند: «هَلْ بَیْنَ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ مَنْزِلَةٌ ثَالِثَةٌ؟» (آیا اصلاً بین جبر و قدر/تفویض، فاصله و منزلت سومی فرض می‌شود؟!).
من اینجا یک پرانتز باز کنم: علت اینکه اهل سنت از آغاز تا به امروز («إِلَی یَوْمِنَا هَذَا») یا جبری شده‌اند (اشاعره و اهل حدیث) و یا تفویضی (معتزله)، یکی از پایه‌های اصلی‌اش همین گمان بوده است که تصور کرده‌اند جبر و تفویض دو امر «نقیضین» یا «عدم و ملکه» هستند که بین آن‌ها هیچ فاصله و واسطه‌ای نیست؛ لذا فکر کرده‌اند یا باید بپذیرید که کل افعال عالم فعل خداست و انسان کاره‌ای نیست (جبر)، و یا باید بپذیرید که اگر من اختیار دارم دیگر خدا در آنجا هیچ دخالتی ندارد (تفویض)! اصحاب ائمه (علیهم‌السلام) هم در ابتدا همین سؤال را می‌پرسیدند که وقتی شما هر دو را نفی می‌کنید، مگر بین این دو، منزلت سومی فرض می‌شود؟!
ائمه (علیهماالسلام) در پاسخ فرمودند:
«نَعَمْ، أَوْسَعُ مِمَّا بَیْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ!».
بله! منزلتی بین آن دو هست که از فاصله میان آسمان و زمین هم وسیع‌تر و گسترده‌تر است! یعنی شما به غلط تصور کرده‌اید که جبر و قدر نقیضین هستند و واسطه‌ای ندارند؛ بین جبر و قدر، فضای بسیار وسیع و احتمالات و مراتب گسترده‌ای وجود دارد که نه جبر است و نه قدر!
پرسش یکی از طلاب: استاد، منظور حضرت از «أَوْسَعُ مِمَّا بَیْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ» این است که بین جبر و قدر ده‌ها نظریه و فرض مختلف می‌تواند وجود داشته باشد، یا منظور این است که همان یک نظریه «امر بین الامرین» بسیار وسیع و گسترده است؟
پاسخ استاد: هر دو برداشت مطرح شده است، و چه آن معنایی را که دیگران گفته‌اند (که یک نظریه و حقیقتِ بسیار وسیع و با عظمت است) بگیریم و چه این معنا را که بنده عرض کردم (که در فاصله میان دو حدِّ افراطیِ جبر و تفویض، فروض و مراتب فراوانی قابل تصور است)، در مقصود اصلی فرقی نمی‌کند؛ مقصود حضرت در مقابلِ استبعاد و استیحاشِ ذهنی اصحاب این است که چرا شما کلاهِ دیگران سرتان می‌رود و مثل دیگران فکر می‌کنید که امر دائر مدارِ جبر یا تفویض است و راه سومی ممتنع است؟! نه، بین جبر و تفویض، منزلت بسیار وسیعی قرار دارد.
و اما در روایت دهم همین باب، یک نکته بسیار جالب وجود دارد که ما بارها گفته‌ایم این از «معجزات علمی و جاویدِ ائمه (علیهم‌السلام)» تا به امروز («إِلَی یَوْمِنَا هَذَا») است! همان‌طور که قرآن کریم معجزه جاوید پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) است و همین الان هم می‌توان به آن احتجاج و تحدی کرد، در فرمایشات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) نیز به تبعِ قرآن، معارفی وجود دارد که همین الان می‌توانید به آن‌ها تحدی کنید! کجا؟ در آن مواردی که ائمه (علیهم‌السلام) در مقابلِ کل تفکر بشری ایستاده‌اند و مسأله‌ای را حل کرده‌اند که از آغاز تفکر نظری بشر تا به امروز، هیچ کس جز آن‌ها نتوانسته است آن معما را حل کند!
روایت دهم به‌صراحت می‌فرماید که نظریه «امر بین الامرین» (منزلت میان جبر و تفویض) تنها اختصاص به اهل‌بیت (علیهم‌السلام) دارد و هیچ کس دیگری نمی‌تواند این گره را بگشاید! در این روایت از امام صادق (علیه‌السلام) درباره جبر و قدر سؤال شد، حضرت فرمودند:
«لَا جَبْرَ وَلَا قَدَرَ، وَلَکِنْ مَنْزِلَةٌ بَیْنَهُمَا، فِیهَا الْحَقُّ الَّذِی بَیْنَهُمَا، لَا یَعْلَمُهَا إِلَّا الْعَالِمُ أَوْ مَنْ عَلَّمَهَا إِیَّاهُ الْعَالِمُ».
نه جبر است و نه قدر (تفویض)، بلکه منزلتی میان آن دو است که «حق» در آن قرار دارد؛ و این منزلت را هیچ کس نمی‌داند و نمی‌تواند بفهمد مگر «عالم» (یعنی امام معصوم از اهل‌بیت) یا کسی که «عالم» آن را به او تعلیم داده باشد!
ببینید، فقط در دستگاه اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و شاگردان مکتب اهل‌بیت است که مسأله «امر بین الامرین» حل شده است و دیگران نتوانسته‌اند این قضیه را حل کنند! ما گفتیم همین یک مثال برای اثبات حقانیت اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و اثبات حقانیت «حدیث ثقلین» به روش عقلانی و استقرائی کافی است! چون حدیث ثقلین («مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا أَبَداً») را به دو روش می‌توان اثبات کرد:
۱. یکی اثبات کلی و تعبدی از طریق تواترِ روایات ثقلین؛
۲. و دیگری اثبات مصداقی، تعقلی و استقرائی! یعنی ما به صورت استقرائی در مسائل بنیادین معارف الهی نشان بدهیم که هر جا تبیینِ اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در کنار قرآن کریم هست، مطلب کاملاً صاف، روشن و عاری از تناقض است؛ و هر جا اهل‌بیت را از کنار قرآن برداشته‌اند، بلافاصله مصداقِ ضلالت و انحراف پدید آمده است: یک عده آیات مشیت عام را گرفته‌اند و در دام «جبر» افتاده‌اند («لَا مُؤَثِّرَ فِی الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ»)، و یک عده آیات اختیار و تکلیف را گرفته‌اند و در دام «تفویض» افتاده‌اند!
ج) روایت چهاردهم و روایت مناظره اسماعیل بن جابر با مرد قدری در مسجد مدینه
خب، حالا سؤال این است که «امر بین الامرین» چگونه قابل توضیح است؟ چون می‌خواهم بحثم کاملاً مبتنی بر روایات باشد و دوستان هم انس بیشتری با روایات پیدا کنند، دو روایت دیگر از همین باب را می‌خوانم که این موضوع را به صورت استدلالی تبیین کرده‌اند و نشان می‌دهند که در فعل الهی و انسانی، هم «جبر» محال است و هم «تفویض» محال است و هیچ چاره‌ای جز «امر بین الامرین» نیست:
۱. روایت چهاردهم باب جبر و قدر (از هشام بن سالم از امام صادق علیه‌السلام):
در روایت آخر این باب (روایت چهاردهم)، هشام بن سالم از امام صادق (علیه‌السلام) نقل می‌کند که حضرت فرمودند:
«اللَّهُ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُکَلِّفَ النَّاسَ مَا لَا یُطِیقُونَ، وَاللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ یَکُونَ فِی سُلْطَانِهِ مَا لَا یُرِیدُ».
ببینید، در این روایت دیگر سخن از خصوصِ «ذنوب و معاصی» نیست، بلکه یک قاعده کاملاً عام و کلی در کل افعال است:
- نفی جبر با صفت کرامت الهی: «اللَّهُ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُکَلِّفَ النَّاسَ مَا لَا یُطِیقُونَ»؛ خداوند کریم‌تر از آن است که انسان‌ها را به چیزی مکلف کند که طاقت، قدرت و اختیار بر انجامش ندارند! اگر انسان‌ها مجبور باشند و طاقت و اختیاری در افعال نداشته باشند، اینکه خداوند نسبت به حوزه‌ای که انسان طاقت ندارد دائم امر و نهی بیاورد، از کرم و کرامت خدا به دور است؛ پس جبر باطل است.
- نفی تفویض با صفت عزت و سلطنت الهی: و در نقطه مقابل: «وَاللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ یَکُونَ فِی سُلْطَانِهِ مَا لَا یُرِیدُ»؛ خداوند عزیزتر از آن است که در ملک و سلطنتش چیزی اتفاق بیفتد که او آن را اراده نکرده باشد! معنای سلطنت و عزت این است که هیچ چیزی در قلمرو حکومت او برخلاف اراده‌اش واقع نشود و هر چه اراده می‌کند تحقق پیدا کند.
۲. روایت اسماعیل بن جابر جعفی و مناظره او با مرد قدری (معتزلی) در مسجد مدینه:
روایت دیگری هم هست که خیلی جالب است؛ اسماعیل بن جابر (پسر جابر بن یزید جعفی) نقل می‌کند که من وارد مسجد مدینه شدم و دیدم مردی در آنجا نشسته و «رَجُلٌ یَتَکَلَّمُ فِی الْقَدَرِ وَالنَّاسُ مُجْتَمِعُونَ»؛ دارد در باب «قدر» (یعنی تفویض و نظریه معتزله) بحث می‌کند و مردم هم دورش را گرفته‌اند و دارد اثبات می‌کند که انسان در فعل خودش کاملاً مستقل و آزاد است و خداوند در فعل ما مؤثر نیست!
اسماعیل بن جابر می‌گوید: جلو رفتم و به او گفتم («فَقُلْتُ: یَا هَذَا، أَسْأَلُکَ»): ای مرد، یک سؤال از تو دارم! گفت: بپرس. گفتم:
«أَیَکُونُ فِی مُلْکِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَتَعَالَی مَا لَا یُرِیدُ؟»
آیا در ملک و سلطنت خداوند تبارک و تعالی، چیزی (حادثه‌ای، فعلی، امری) واقع می‌شود که خدا آن را اراده نکرده باشد؟! (خوب دقت بفرمایید که این سؤال، یک نکته افزوده بر فرمایشات قبلی دارد و دست روی «ملک و سلطنت الهی» می‌گذارد).
می‌گوید: «فَأَطْرَقَ طَوِیلاً، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَیَّ فَقَالَ لِی: یَا هَذَا، لَئِنْ قُلْتُ إِنَّهُ یَکُونُ فِی مُلْکِهِ مَا لَا یُرِیدُ، إِنَّهُ لَمَقْهُورٌ! وَلَئِنْ قُلْتُ لَا یَکُونُ فِی مُلْکِهِ إِلَّا مَا یُرِیدُ، أَقْرَرْتُ لَکَ بِالْمَعَاصِی!».
آن مرد قدری مدت زیادی سرش را پایین انداخت و در فکر فرو رفت؛ سپس سرش را بلند کرد و به من گفت: ای مرد! من مانده‌ام چه جوابی به تو بدهم!
- اگر بگویم در ملک خدا چیزی اتفاق می‌افتد که خدا نخواسته و اراده نکرده است، معنایش این است که «إِنَّهُ لَمَقْهُورٌ»؛ یعنی خدا در ملک خودش مقهور و مغلوبِ مخلوقاتش واقع شده است که انسان‌ها کاری می‌کنند که خدا اراده نکرده، ولی با این حال در ملک او اتفاق می‌افتد!
- و اگر در نقطه مقابل بگویم نه، در ملک خدا جز آنچه او اراده کرده است رخ نمی‌دهد («لَا یَکُونُ فِی مُلْکِهِ إِلَّا مَا یُرِیدُ»)، در این صورت در برابر تو اقرار کرده‌ام که معاصی را هم خدا اراده و ایجاد کرده است («أَقْرَرْتُ لَکَ بِالْمَعَاصِی»)!
اسماعیل بن جابر می‌گوید: من خدمت امام صادق (علیه‌السلام) رسیدم و ماجرا را عرض کردم که از این مرد قدری چنین سؤالی پرسیدم و او چنین جوابی داد («وَسَأَلْتُ هَذَا الْقَدَرِیَّ وَکَانَ مِنْ جَوَابِهِ کَذَا وَکَذَا»). حضرت درباره‌اش فرمودند:
«لِنَفْسِهِ نَظَرَ؛ أَمَا لَوْ قَالَ غَیْرَ مَا قَالَ لَهَلَکَ!».
حضرت فرمودند: او به نفعِ خودش کار کرد و خودش را نجات داد (که توقف کرد و هیچ‌کدام از دو طرفِ جبر یا تفویض را انتخاب نکرد)! آگاه باش که اگر غیر از این می‌گفت و یکی از آن دو شق را انتخاب می‌کرد، قطعاً هلاک می‌شد (چون یا جبری می‌شد و یا تفویضی)!
نقد دو تفسیر رایج (کلامی و فلسفی) از قاعده «امر بین الامرین»
قبل از اینکه من تبیین دقیق معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و قرآن کریم از «امر بین الامرین» را توضیح بدهم، ابتدا اشاره می‌کنم که در اینکه اصلِ نظریه «امر بین الامرین» با این عنوان، نظریه اختصاصی اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و امام صادق (علیه‌السلام) است، هیچ کس از موافق و مخالف تردید و اختلافی ندارد!
دوستان به کتاب «المطالب العالیة» فخر رازی و یا به «شرح المواقف» ایجی و جرجانی مراجعه کنند؛ وقتی اقسام نظریات در باب جبر و اختیار را می‌شمارند و به نظریه «امر بین الامرین» می‌رسند، تصریح می‌کنند که نظریه امر بین الامرین، نظریه اهل‌بیت و نظریه جعفر بن محمد الصادق (صلوات‌الله‌علیهما) است!
اما وقتی متکلمان و فلاسفه آمده‌اند این عبارت («لَا جَبْرَ وَلَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ») را توضیح بدهند که یعنی چه، دو تبیین معروف ارائه کرده‌اند که من به آن‌ها اشاره می‌کنم و می‌گویم هر دوی این تبیین‌ها نادرست است و با مبانی و تفسیر دقیق اهل‌بیت (علیهم‌السلام) سازگار نیست:
۱. تفسیر اول (تفسیر ساده‌انگارانه برخی متکلمان عدلیه: اعطای قدرت تکوینی همراه با جعل قوانین تشریعی)
یک عده ـ که بیشتر متکلمان عدلیه و بعضی از متکلمان خود ما هستند ـ خواسته‌اند امر بین الامرین را توضیح بدهند و گفته‌اند:
- معنای «لَا جَبْرَ»: خداوند متعال به ما قدرت و حریت داده است و ما با قدرت خودمان فعل را انجام می‌دهیم؛ پس چون خدا به ما قدرت داده است، «لَا جَبْرَ» (جبری در کار نیست)؛
- معنای «وَلَا تَفْوِیضَ»: و از سوی دیگر، این‌جوری نیست که خدا گفته باشد من به تو قدرت دادم، پس هر کاری دلت می‌خواهد بکن و اباحی‌گری را مجاز بداند؛ نه! خدا ما را به خودمان رها نکرده، بلکه در کنار قدرتی که به ما داده، برایمان ضوابط، قوانین و احکام تشریعی (امر و نهی) هم گذاشته است تا در چارچوب احکام الهی عمل کنیم؛ پس «وَلَا تَفْوِیضَ»!
البته در یکی دو مورد از روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) هم در جوابِ بعضی از افراد که ظرفیت درک معنای عمیق‌تر را نداشته‌اند، به این معنای بسیار ساده و ابتدایی اشاره شده است (که «لَا تَفْوِیضَ» یعنی خدا انسان را بی‌قانون و رها نگذاشته است)؛ اما روشن است که این یک بیان بسیار ابتدایی در مقام تخاطب با افراد خاص است و حقیقتِ کلامیِ «امر بین الامرین» در ساحت تکوین و فاعلیت را نشان نمی‌دهد؛ چرا که بحث اصلی در جبر و تفویض، در ساحت «تکوین و تحقق خارجی فعل» است، نه صرفاً در اینکه خدا حکم تشریعی جعل کرده است یا نه!
۲. تفسیر دوم (تفسیر فلسفی مبتنی بر نظام علیت و ایجاب: ملاحظه جزء‌العلة و تمام‌العلة)
تفسیر دومی که از سوی فلاسفه مطرح شده است ـ و جالب است که فخر رازی در المطالب العالیة، شارح مواقف در شرح مواقف، و ملاصدرا هم وقتی می‌خواهند امر بین الامرین را توضیح بدهند، همگی همین نظریه را می‌گویند ـ دیدگاه فلسفی است. آن‌ها می‌گویند «امر بین الامرین» یعنی شما اگر به فعل انسان نگاه بکنید، دو تا نگاه و اعتبار نسبت به فعل انسان وجود دارد:
- نگاه اول (ملاحظه تمام‌العلة و سلسله علل = لَا تَفْوِیضَ): اگر نگاه کنید به اینکه در «نظام علیت»، خداوند متعال علت‌العلل است و ذات الهی علت همه عالم است و این «نظام علیت» است که به نحو ایجاب، فعل من و اراده من را ایجاد می‌کند و من بیرون از نظام علیت نیستم؛ از این حیث که به تمام‌العلة نگاه کنید، می‌شود «لَا تَفْوِیضَ» (یعنی فعل من رها و مستقل از سلسله علل نیست).
- نگاه دوم (ملاحظه جزء‌العلة اخیر یعنی اراده انسان = لَا جَبْرَ): و اگر نظر کنید به اینکه همین فعلی که من دارم انجام می‌دهم، علتش اجزائی دارد و فقط به جزءِ اخیرِ علت (یعنی قدرت و اراده خودِ انسان) نگاه کنید و به عللِ پیشینِ آن نظر نکنید، از این حیث می‌شود «لَا جَبْرَ»! پس از یک زاویه دید «لَا جَبْرَ» است و از زاویه دید دیگر «وَلَا تَفْوِیضَ»!
این تفسیر فلسفی هم از نظر ما به هیچ وجه قابل قبول نیست! چرا؟ چون ما می‌گوییم اینکه شما به عللِ پیشین «نگاه بکنید یا نگاه نکنید» در واقعیتِ امر چه تغییری ایجاد می‌کند؟! ما می‌پرسیم در نفس‌الأمر و واقعیت، فعلی که من دارم انجام می‌دهم یا معلولِ علت تامه‌ای است که بیرون از اختیار من به نحو ضرورت و ایجابْ اراده مرا می‌سازد، یا نه؟ اگر طبق مبنای فلسفی، فعل و اراده ما هم مثل هر معلول دیگری تابعِ ضرورتِ نظام علیت و معلولِ عللِ بیرون از اختیار ماست، پس در واقعیتْ «جبرِ فلسفی» حاکم است، چه شما به سلسله علل نگاه بکنید و چه چشمتان را ببندید و فقط جزء اخیر را نگاه کنید!
پرسش یکی از طلاب: استاد، فلاسفه برای این مدعای خودشان به ادله نقلی و روایات هم تمسک می‌کنند یا صرفاً بر اساس مبانی فلسفی خودشان است؟
پاسخ استاد: اصل مدعایشان بر اساس همان مبانی فلسفی (قاعده علیت و ضرورت علّی و معلولی) است، و در مقام تطبیق با نقل هم، آنجایی که می‌خواهند بگویند «لَا جَبْرَ»، شواهد قرآنی و رواییِ دالّ بر اختیار را می‌آورند و حمل بر جزء‌العلة می‌کنند، و آنجایی که می‌خواهند بگویند «لَا تَفْوِیضَ»، شواهد مربوط به اراده و مشیت خدا را می‌آورند و حمل بر علت‌العلل بودنِ خدا می‌کنند.
تبیین دقیق و وحیانی «امر بین الامرین» بر پایه اصول پنج‌گانه نظام فعل الهی
۱. دو رکن اساسی «امر بین الامرین» (حریت تام انسان در گزینش + توقف تحقق خارجی بر تقدیر و امضای الهی)
اما از دیدگاه اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، حقیقتِ «امر بین الامرین» («لَا جَبْرَ وَلَا تَفْوِیضَ») مبتنی بر دو اصل اساسی است که هیچ‌کدام دیگری را نقض نمی‌کند، و فقط و فقط بر روی آن پنج مبنایی که در جلسات گذشته در باب فعل الهی گفتیم، صادق و استوار درمی‌آید (به‌طوری که اگر شما حتی یکی از آن پنج اصل را شل کنید، دیگر امر بین الامرین بی‌معنا می‌شود):
۱. رکن اول (حقیقتِ «لَا جَبْرَ» = حریت و استقلال انسان در انتخاب و گزینش):
اول اینکه انسان واقعاً آزاد است و با اختیار، با حریت و با قدرتِ خودش، فعل را انتخاب و گزینش می‌کند و انجام می‌دهد؛ و در این حریت، اختیار و آزادیِ انسان، کوچک‌ترین خللی وارد نمی‌شود! هر جا که اختیار انسان در انجام فعل مخدوش بشود و انسان از بیرون به یک طرف هُل داده بشود و از طرف دیگر محروم و ممتنع گردد، در آنجا دیگر اختیار نیست و از دیدگاه قرآن و روایات، مصداقِ «جبر» است و انسان نسبت به چنین فعلی نه تکلیفی دارد و نه جزا و پاداشی.
بنابراین، خیالتان را راحت کنم: وقتی در مکتب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) می‌گوییم «لَا جَبْرَ»، حقیقتاً و بدون هیچ تأویلی «لَا جَبْرَ» است! یعنی فعل اختیاری من، کاملاً مبتنی بر گزینش، انتخاب و اختیارِ آزادانه خودِ من انجام می‌شود و خداوند در گزینش من هیچ اجباری اعمال نمی‌کند.
۲. رکن دوم (حقیقتِ «وَلَا تَفْوِیضَ» = توقف تحقق خارجیِ فعلِ برگزیده انسان بر تقدیر، قضا و امضای الهی):
و از آن طرف، همین فعل اختیاری من را که من به آزادی خودم گزینش کرده‌ام، اگر خداوند متعال بنابر آن مبانی که گفتیم («لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی الْأَرْضِ وَلَا فِی السَّمَاءِ إِلَّا بِهَذِهِ الْخِصَالِ السَّبْعِ») از «نظام تقدیر» خودش نگذرانده باشد و به آن اذن و امضا ندهد، هرگز این فعل در عالم خارج تحقق پیدا نمی‌کند!
یعنی من زمانی می‌توانم چیزی را که به حریت و آزادی خودم انتخاب کرده‌ام در عالم خارج انجام بدهم و محقق سازم که این انتخاب و گزینشِ من، در «نظام تقدیر الهی» تصویب شده باشد و نسبت به آن، مشیت، اراده، تقدیر، قضا و امضای تکوینیِ الهی صادر شده باشد!
خوب عنایت بفرمایید! سرّ اینکه امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند: «لَا یَعْلَمُهَا إِلَّا الْعَالِمُ أَوْ مَنْ عَلَّمَهَا إِیَّاهُ الْعَالِمُ» دقیقاً در همین‌جاست! این حرفی است که غیر از اهل‌بیت (علیهم‌السلام) هیچ کس در تاریخ نزده است؛ بگردید در فلسفه قدیم و جدید و در کلمات متکلمان و الهی‌دانان قدیم و جدید، چنین تبیینی را نخواهید یافت! از یک طرف، من در انتخاب این فعل، با حریت، اختیار و قدرت خودم گزینش می‌کنم و خدا در اصلِ گزینشِ من هیچ اجباری ندارد؛ و از طرف دیگر، خداوند متعال تا این فعلِ اختیاریِ مرا تقدیر نکرده باشد و اذن و امضا ندهد، در خارج تحقق پیدا نمی‌کند!
۲. پاسخ به پرسش‌ها: تحلیل سه حالتِ رابطه «اراده انسان» و «تقدیر الهی» (و مثال ذبح حضرت اسماعیل)
پرسش یکی از طلاب: استاد، آیا ممکن است من با اختیار خودم فعلی را گزینش و اراده بکنم و بخواهم انجامش بدهم، اما خداوند آن را از مرحله تقدیر و امضا نگذراند و لذا محقق نشود؟ و اگر چنین شود، آیا این جبر نیست؟
پاسخ استاد: بسیار سؤال خوبی است! بیایید مسأله را در ساده‌ترین شکلش تجزیه و تحلیل کنیم. ما در تحقق یک فعل، دو مکانیزم داریم:
- مکانیزم اول (در ناحیه بنده): من هستم که با اختیار خودم فعلی را گزینش می‌کنم و اراده می‌کنم که آن را محقق سازم؛
- مکانیزم دوم (در ناحیه خداوند): و خداوند متعال است که در نظام تقدیر خودش، نسبت به وقوعِ این فعل در ملک خویش، مشیت، اراده، تقدیر، قضا و امضا می‌کند.
حال در نسبت میان «اراده من» و «تقدیر و اراده تکوینی خداوند»، در مجموع سه حالت بیشتر متصور نیست:
۱. حالت اول: خداوند تقدیر و اراده می‌کند، اما انسان اراده نمی‌کند (افعال غیرارادی و طبیعی):
گاهی خداوند متعال امری را در وجود من یا در عالم تقدیر و قضا می‌کند و تحقق پیدا می‌کند، بدون اینکه منِ بنده هیچ اراده و اختیاری در آن داشته باشم. مثل تمام امور تکوینی و غیرارادی؛ مثلاً قلب من الان دارد حرکت می‌کند، یا دستِ فردی که رعشه دارد بی‌اختیار می‌لرزد، یا الان که اینجا نشسته‌ایم و داریم صحبت می‌کنیم، ناگهان و بدون اختیارِ قبلیِ شما، یک خاطره خوب در ذهنتان خطور می‌کند که مثلاً امشب شب میلاد است، بلند شوم به پدر و مادرم تلفن بزنم و احوالشان را بپرسم!
آن خطورِ اولیه خاطره در ذهن شما که به اراده شما نبود؛ خدا تقدیر کرد و در ذهن شما افتاد. در تمام این موارد که تقدیر و قضای خدا هست اما اراده و اختیار من نیست، این فعلْ «فعلِ اختیاری من» تلقی نمی‌شود، بلکه صرفاً فعل‌الله است و لذا من در برابرِ اصلِ آن خطورِ غیرارادی یا حرکت قلبم، نه مسئولم و نه ثواب و عقابی دارم (ثواب و عقاب از لحظه‌ای شروع می‌شود که بعد از خطور آن فکر، با اختیار خودم تصمیم می‌گیرم که بلند شوم تلفن بزنم یا تنبلی کنم). پس این حالت اول اصلاً از محل بحثِ «امر بین الامرین» خارج است.
۲. حالت دوم: انسان گزینش و اراده می‌کند، اما خداوند تقدیر و امضا نمی‌کند (مبحث تجری و انقیاد در عدم تحقق فعل):
حالت دوم این است که من با حریت و اختیار خودم کاری را اراده می‌کنم و تمام مقدماتش را هم فراهم می‌سازم تا محققش کنم، اما خداوند متعال وقوعِ آن را در ملک خود تقدیر و امضا نکرده است؛ در نتیجه چه اتفاقی می‌افتد؟ آن فعل در خارج محقق نمی‌شود!
- مثال قرآنی (ذبح حضرت اسماعیل علیه‌السلام): نمونه بارز و واقعی‌اش، داستان ذبح حضرت اسماعیل (علیه‌السلام) است! حضرت ابراهیم (علیه‌السلام) در پی فرمان آزمایشی الهی، کارد را می‌آورد، تیز هم می‌کند، فرزندش را هم می‌خواباند، کارد را هم بر گلوی او می‌گذارد و با تمام وجود «اراده بریدن» می‌کند و فشار هم می‌دهد! اگر خدا این فعل (بریدنِ گلو) را در نظام تقدیر و امضای خود مقدر کرده بود، حتماً انجام می‌شد (و در آن صورت هم ابراهیم به حریتِ خودش انجام داده بود نه به جبر)؛ اما از آنجا که خداوند متعال وقوعِ ذبح را در خارج تقدیر و امضا نکرده بود، هر چه ابراهیم تلاش می‌کند، کارد نمی‌بُرد! در اینجا ابراهیم اراده انجام داشت، اما چون خدا تقدیر نکرده بود، «لَا یَکُونُ فِی مُلْکِهِ مَا لَا یُرِیدُ»؛ در ملک خدا واقع نشد!
- مثال‌های عرفی (تجری در معصیت و نیت خیر در طاعت): یا مثلاً شخصی قصد می‌کند کسی را بکشد و همه مقدمات را هم فراهم می‌کند، اما خدا تقدیر نکرده است و تیرش به خطا می‌رود یا مانعی پیش می‌آید؛ که در علم اصول و فقه به این می‌گوییم «تجرّی»! و یا برعکس، شما شب تصمیم می‌گیرید و اراده می‌کنید که فردا صبح زود بیدار شوید و یک کار خیر یا مجلسی را راه بیندازید، اما صبح خواب می‌مانید، یا مریض می‌شوید، یا آن کسی که قرار بود کمک مالی بدهد نمی‌دهد و کار در خارج انجام نمی‌شود!
در تمام این مواردِ حالت دوم، آیا اینکه کار در خارج محقق نشد، اختیارِ شما را در مرحله «اراده و نیت» از بین برد؟ نه! شما در نیت و اراده خود کاملاً آزاد و مختار بودید؛ لذا در «تجری» (که اراده قتل یا گناه کردید اما خدا نخواست که در خارج واقع شود)، شما را به خاطر همان نیت و اراده سوءِ اختیاری‌تان مؤاخذه می‌کنند؛ و در «قصد خیر» هم به شما می‌گویند چون با اختیار خودت نیت خیر کردی، به همان نیت و اراده‌ات ثواب می‌دهیم، و برای عدمِ تحققِ کار در خارج (مثل بریده نشدن گلوی اسماعیل یا خواب ماندنِ غیرارادی) هم هیچ کس شما را عقاب نمی‌کند!اصلاً در این حالت دوم (فعلی که در خارج محقق نمی‌شود)، میان هیچ‌یک از فرق اسلامی ـ چه معتزلی، چه اشعری و چه امامی ـ اختلافی نیست که چون خدا نخواسته، در خارج واقع نشده است.
۳. حالت سوم (مورد اصلی «امر بین الامرین»): انسان به اختیار خود اراده می‌کند و خداوند نیز همان را تقدیر و امضا می‌فرماید:
اما مورد اصلیِ نزاع بشر در طول تاریخ و محلِ جریانِ قاعده «امر بین الامرین»، حالت سوم است؛ یعنی جایی که فعلِ اختیاریِ انسان در عالم خارج محقق می‌شود! مثلاً من اراده می‌کنم دستم را بلند کنم و بلند می‌شود، یا اراده می‌کنم کار خیری انجام بدهم و در خارج واقع می‌شود.
نزاعِ معتزله و اشاعره در طول تاریخ بر سرِ همین «حرکتِ اختیاریِ دست من در خارج» است که: آیا این فعلِ واقع‌شده در خارج، به اراده خداست یا به اراده من؟
- اشاعره می‌گویند: فقط به اراده خداست و اراده من هیچ تأثیری در آن ندارد؛
- معتزله می‌گویند: فقط به اراده من است و اراده خدا هیچ تأثیری در آن ندارد (چون توارد دو اراده بر شیء واحد محال است)؛
- اما مکتب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) می‌فرماید: این فعلِ واحد، دو وجه دارد و هر دو مکانیزم در آن جمع است! هر حرکتِ اختیاریِ دست شما و هر پلکی که شما به اختیار می‌زنید، هم به اراده شماست و هم به تقدیر و اراده و امضای خداست!
۱. از آن جهت که به گزینش و اراده آزادِ من است: اگر من اراده نمی‌کردم، این فعل واقع نمی‌شد؛ پس جبری در کار نیست («لَا جَبْرَ»)؛
۲. و از آن جهت که تحقق خارجی‌اش منوط به تقدیر و امضای الهی است: اگر خداوند آن را تقدیر و امضا نمی‌فرمود، هرگز در ملک او محقق نمی‌گشت؛ پس تفویضی هم در کار نیست («وَلَا تَفْوِیضَ»)! و اگر حتی یکی از این دو رکن نباشد، این حرکتِ دست در خارج اتفاق نمی‌افتد!
۳. تمثیل عرفی «رئیس، معاونِ دارای اختیار، و دبیرخانه» برای تقریب به ذهن
حالا چون وقت رو به پایان است و نمی‌خواهیم بحث را نیمه‌کاره رها کنیم، یک مثال عرفی می‌زنم که این جمعِ میان دو اراده (و بطلان ادعای معتزله مبنی بر امتناع توارد دو اراده) را کاملاً به ذهن نزدیک می‌کند:
فرض کنید رئیسی در یک سازمان، معاونی را نصب می‌کند و به او می‌گوید: «تو در حوزه اختیارات خودت کاملاً آزادی؛ می‌توانی قانون بگذاری، می‌توانی کسی را نصب کنی و می‌توانی کسی را عزل کنی؛ کاملاً مختار و آزادی!». پس رئیس، آزادی و حریتِ تصمیم‌گیری را به معاون داده است.
اما در ضمن، همان رئیس به «دبیرخانه» سازمان دستور می‌دهد و می‌گوید: «هر موقع که این معاون نامه‌ای نوشت یا حکمی صادر کرد و خواست ابلاغ بکند، ابتدا نظر مرا بگیر؛ تا من نامه‌های او را تأیید و امضا نکنم، هیچ نامه‌ای را از دبیرخانه رد و ابلاغ نکن!».
حالا این آقای معاون با اختیار خودش شروع به کار می‌کند:
- یک روز حکمِ نصبِ فلان شخص را می‌نویسد و به دبیرخانه می‌فرستد؛ دبیرخانه از رئیس کسب تکلیف می‌کند که: آقا، معاون فلانی را نصب کرده، آیا اجازه ابلاغ هست؟ رئیس می‌گوید: نه، اجازه نیست، فعلاً نامه‌اش را بایگانی کنید! (این می‌شود همان حالت دوم که عبد اراده کرد، اما خدا امضا نفرمود و در خارج واقع نشد).
- روز دیگر، معاون با اختیار و تشخیص خودش حکمِ عزلِ فلان کارمند را امضا می‌کند و به دبیرخانه می‌فرستد؛ دبیرخانه از رئیس می‌پرسد: آیا اجازه هست؟ رئیس می‌گوید: بله، عیبی ندارد، بگذارید حکمش ابلاغ و اجرا بشود!
حالا سؤال من از شما این است: در این مورد دوم که حکمِ عزل ابلاغ و اجرا شد، این «فعلِ عزل» منسوب به کیست؟
- از یک سو، حقیقتاً منسوب به «معاون» است: چون او بود که با اختیار و تشخیصِ خودش اراده کرد این فرد را عزل کند! لذا رئیس می‌تواند فردا او را مؤاخذه کند که چرا و با چه دلیلی فلانی را عزل کردی؟ و معاون هرگز نمی‌تواند بگوید: «چون شما به دبیرخانه اجازه رد شدن نامه را دادید، پس من کاره‌ای نبودم و فعلِ من نبود!». رئیس به او می‌گوید: تو با اختیار و آزادی خودت اراده کردی و حکم عزل او را نوشتی، و اگر دلیل موجهی نداشته باشی مؤاخذه می‌شوی!
- و از سوی دیگر، حقیقتاً منسوب به «رئیس» هم هست: چون اگر رئیس آن را تقدیر و امضا نکرده بود و به دبیرخانه اجازه ابلاغ نمی‌داد، هرگز آن حکمِ عزل در خارج تحقق و رسمیت پیدا نمی‌کرد!
۴. پاسخ به شبهه انتساب معاصی به خداوند و جمع‌بندی نهایی
پرسش یکی از طلاب: استاد، با این مثال، آیا در مورد «معاصی و گناهان» هم چون با اذن و امضای تکوینی خدا در خارج واقع می‌شوند، معصیت به خدا منسوب می‌شود؟
پاسخ استاد: دقت کنید که به چه معنا منسوب می‌شود! اینجا نکته بسیار ظریف و اساسیِ ماجراست:
- معاصی به «انسان» منسوب می‌شود به این معنا که انسان فاعل و برگزیننده معاصی است؛
- اما معاصی به «خداوند» منسوب می‌شود به این معنا که خداوند، تحققِ آن عملی را که منِ بنده با آزادی و حریت خودم انتخاب کرده‌ام، در نظام تکوین تقدیر و اراده (اذن به وجود) فرموده است (تا امتحان و اختیار تحقق یابد)!
ببینید: خداوند «معصیت» را اراده نمی‌کند؛ بلکه خداوند تحققِ «گزیدهِ آزادانه من» را تقدیر و اراده می‌کند! یعنی تقدیر خدا این نبود که فلان شخص به اجبار جنایتی را انجام بدهد؛ بلکه تقدیر خدا این بود که در این لحظه، این شخص با فعل اختیاری و گزینش آزادانه خودش بتواند کارش را انجام بدهد و دستش بسته نباشد؛ و اگر خدا همین مقدار را هم در این لحظه تقدیر و امضا نکرده بود، محال بود که او بتواند آن کار را انجام بدهد!
پرسش یکی از طلاب: استاد، پس آیا خدا در خودِ «اختیار و گزینش انسان» تصرف نمی‌کند؟ و اگر تصرف نمی‌کند، آیا این به معنای مقهور یا محدود بودن قدرت خدا در برابر اختیار انسان نیست؟
پاسخ استاد: نه! اینکه خدا در گزینشِ اختیاری من اجباری اعمال نمی‌کند، به خاطر این نیست که ـ نعوذبالله ـ «نمی‌تواند» تصرف کند و مقهور است! بلکه به خاطر این است که خودِ خداوند متعال به حکمت و اراده خویش خواسته است که فعلِ من، فعلِ اختیاری باشد! (البته اینکه خداوند چگونه در مقدماتِ اراده ما از طریق «توفیق و خذلان» و امثال آن، بدون سلب اختیارْ تدبیر و ربوبیت می‌کند، بحثِ سطح بالاتری است که در جلسات آینده توضیح خواهیم داد).
فعلاً این گامِ اول و بسیار بزرگی را که اهل‌بیت (علیهم‌السلام) حل کرده‌اند، محکم بگیریم:
نزاعِ تمام بشر و نزاعِ معتزله و اشاعره از آغاز تا الان، بر سرِ این فعلِ خارجی ـ مثلاً این حرکتِ اختیاریِ دست من ـ بوده است که آیا به اراده من است یا به اراده خدا؟ و بر اساس مبنای اهل‌بیت (علیهم‌السلام) روشن شد که:
۱. هیچ فعل اختیاری‌ای در عالم نیست که به اختیار و حریتِ من نباشد (پس ذره‌ای نمی‌توانم بگویم چون خدا تقدیر کرد، در اختیار و حریت من اجباری پیش آمد؛ چرا که خدا «گزیدهِ آزادانه مرا» تقدیر و امضا کرد تا محقق شود)؛
۲. و هیچ فعل اختیاری‌ای هم نیست که در عالم خارج تحقق پیدا کند، مگر آنکه از نظام تقدیر و قضا و امضای خداوند گذشته باشد!
این معنای روشن و برهانیِ «لَا جَبْرَ وَلَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» است که در جلسه آینده، ابعاد دیگر و ثمرات آن را پیگیری خواهیم کرد. «وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، وَصَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِینَ».