توحید در معارف اهل بیت - جلسه 16
- موضوع جلسه: آموزه امر بین الامرین؛ نسبت اراده الهی با اراده انسان در آیات و روایات و تبیین دقیق متعلق مشیت الهی.
- محور بحث: نقش اراده خدا در اراده انسان؛ اهل بیت (ع) در پرتو قرآن گاه به اجمال جبر و تفویض را نفی و امر بین الامرین را اثبات کرده‌اند و گاه به تفصیل.
- تبیین قرآنی، جمع دو مشیت در یک آیه: «إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعَالَمِینَ لِمَنْ شَاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ» (تکویر)، «إِنَّ هَذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلًا» (انسان) و «کَلَّا إِنَّهُ تَذْکِرَةٌ» (مدثر)؛ هم مشیت انسان واقعی است و هم مشیت خدا.
- لغزشگاه متفکران: هر که خواست اختیار را نگه دارد از مشیت خدا کاست و مشیت خدا را در فعل ما به اراده عزم برگرداند (معتزله و بسیاری از متکلمان امامیه)؛ و هر که مشیت خدا را نگه داشت اختیار را از دست داد (اهل حدیث، اشاعره و ماتریدیه).
- روایات نفی تفویض
- حدیث یونس بن عبدالرحمن از امام رضا (ع) در کافی: قدریه نه به قول اهل بهشت قائل شدند («الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا وَمَا کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ»)، نه به قول اهل دوزخ («رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا») و نه به قول ابلیس («رَبِّ بِمَا أَغْوَیْتَنِی»)؛ با تمثیل استادی که پرسش امتحان را می‌داند و باز می‌دهد.
- گفت‌وگوی امیرالمؤمنین (ع) با پرسشگر از قدر در توحید صدوق: «بَحْرٌ عَمِیقٌ فَلَا تَلِجْهُ»، «طَرِیقٌ مُظْلِمٌ فَلَا تَسْلُکْهُ» و «سِرُّ اللَّهِ فَلَا تَکَلَّفْهُ»؛ سپس پرسش از رحمت پیش از اعمال، «قُومُوا فَسَلِّمُوا عَلَی أَخِیکُمْ، فَقَدْ أَسْلَمَ وَقَدْ کَانَ کَافِرًا» و سه پرسش «کَمَا شَاءَ أَوْ کَمَا شَاءُوا؟» با پایان «قُمْ، فَلَیْسَ إِلَیْکَ مِنَ الْمَشِیئَةِ شَیْءٌ».
- روایات نفی جبر: روایت امام رضا (ع) در توحید صدوق: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ یُطَعْ بِإِکْرَاهٍ»، «وَلَمْ یُعْصَ بِغَلَبَةٍ» و «وَلَمْ یُهْمِلِ الْعِبَادَ فِی مُلْکِهِ».
- تفکیک طاعت و معصیت در ادامه همان روایت: «فَإِنِ ائْتَمَرَ الْعِبَادُ بِطَاعَتِهِ» و «وَإِنِ ائْتَمَرُوا بِمَعْصِیَتِهِ، فَإِنْ شَاءَ أَنْ یَحُولَ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ ذَلِکَ فَعَلَ»؛ اگر خدا میان بنده و معصیت حائل شود، اختیار بنده در قصدش باقی است و مسئولیت آن با اوست؛ نمونه‌هایی از زندگی که کار خیر یا شری با وجود همه مقدمات رخ نمی‌دهد.
- پرسش و پاسخ، متعلق مشیت الهی چیست؟ خدا اراده انسان را اراده نمی‌کند؛ اگر مقدمه آخر به دست خدا باشد مشیت او غالب و جبر است؛ و اگر یکی از صد مقدمه به دست ما باشد تفویض؛ و «لَا یَعْلَمُهَا إِلَّا الْعَالِمُ».
- سه تصویر از رابطه دو مشیت
- تعلق مشیت خدا به مشیت انسان: جبر.
- تعلق مشیت خدا مستقیماً به فعل خارجی: جبر و انتساب معصیت به خدا.
- تعلق مشیت خدا به «صدور فعل از مشیت انسان»: امر بین الامرین؛ خدا قدرت انتخاب را داده و در همان لحظه «أَمْلَک» و «أَقْدَر» است. ریشه خود مشیت انسان بحثی در انسان‌شناسی است.
- تمثیل رئیس و معاون در سه حالت: تفویض (اختیار کامل بی‌نظارت)، جبر (معاون تشریفاتی) و امر بین الامرین (اختیار واقعی معاون همراه با امضای رئیس)؛ با یادی از میرزا جواد آقای تبریزی.
- پایان جلسه: امضای مشیت انسان همیشگی نیست؛ رئیس در این تمثیل توبیخ نمی‌شود چون غایت آفرینش ابتلا، آزادی و حریت است و بحث ابتلا در ادامه می‌آید.
صوت و فایل‌های این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایل‌ها، در درس‌گفتار «توحید در معارف اهل بیت» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درس‌گفتار«أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. وَصَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِینَ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ، عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفَ».
مقدمه: تمرکز بحث بر نسبت میان اراده الهی و اراده انسان در توحید افعالی
خب، بحثمان در باب «امر بین الامرین» بود؛ به تعبیر دیگر، نسبت میان اراده خداوند با اراده انسان چیست؟ اشاره کردیم که بحث در باب اراده انسان، اینکه چگونه اراده در انسان متمشی می‌شود، به تعبیر علما مقدمات فعل ارادی چیست، این‌ها یک بحثی است که در باب انسان‌شناسی مطرح می‌شود و در جای خودش باید گفت‌وگو شود. ما فعلاً بحثمان در توحید است، آن هم در بخش توحید افعالی است، و از این طریق می‌خواهیم ببینیم که وقتی اعتقاد داریم که اراده خداوند در عالم حاکم است، این اراده الهی با اراده انسان، با حریت و آزادی انسان چگونه قابل جمع است؟
توجه کنید، نقطه اصلی بحث، نقش اراده خداوند در اراده انسان است؛ نسبت میان اراده انسان و اراده خدا مورد بحث است. اینجا گفتیم نظریه اهل‌بیت (علیهم‌السلام) ـ یعنی نظریه قرآن کریم ـ در مقابل تمام متفکران بشری این است که جبر نیست و تفویض هم نیست، بلکه «امر بین الامرین» است. این را داشتند توضیح می‌دادند و تبیین می‌کردند و مقدماتی مطرح شد؛ قرار شد امروز بحث‌ها به‌صورت جدی‌تر در تبیین «امر بین الامرین» مطرح بشود و در پایان اشاره کنیم که آیا این نظریه می‌تواند از شبهاتی که در مورد جبر و تفویض هست پاسخ بدهد یا نه.
خب، اهل‌بیت (علیهم‌السلام) همان‌طور که در جلسه قبل دیدیم، در ذیل فرمایشات قرآن کریم، گاه به‌صورت مختصر نفی جبر و نفی تفویض و اثبات «امر بین الامرین» را مطرح کرده‌اند که این در مجملات از روایات آمده و ما هم نمونه‌اش را خواندیم. گاه در مفصلات از روایات، به تفصیل و جزئیات این بحث «امر بین الامرین» پرداخته‌اند که این جلسه می‌خواهیم گوشه‌ای از این روایات را بحث کنیم و ببینیم این نکته «امر بین الامرین» دقیقاً در کجاست. البته عرض کردم ما فعلاً در یک سطحی داریم بحث می‌کنیم؛ این مباحثِ معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام) یک سطح سنگین‌تر و عمیق‌تری دارد که فعلاً از آن بخش صرف‌نظر می‌کنیم، ولی تلاشمان این است که در همین حد، چارچوب مباحث روشن بشود.
تبیین قرآنی «امر بین الامرین» و جمع میان مشیت الهی و مشیت انسان
قبلاً چون آن جلسه من اشاره‌ای به آیه شریفه کردم و عرض کردم که حدود هفت یا هشت آیه قرآن کریم هست که در کنار هم و مستقیم، مسئله «امر بین الامرین» را مطرح کرده ـ یعنی نفی جبر کرده، نفی تفویض کرده و اثبات بین‌الامرین کرده است ـ حالا از این آیات، سه تا از آن‌ها خیلی صریح و روشن است و بقیه آیات در ذیل این آیات باید فهمیده بشود؛ یعنی با اشارات. اگر کسی بحث «امر بین الامرین» را دنبال کند، مخصوصاً تبیین اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را ببیند، به نظرم سراسر قرآن «امر بین الامرین» است. یعنی کسی قرآن را ـ حالا بعد که این بحث یک مقداری روشن شد ـ دوستان قرآن کریم را از این دریچه ببینند؛ چون سراسر قرآن کریم بیان ارادةالله است و بیان اراده انسان است: خداوند در تاریخ، از آغاز خلقت تا پایان خلقت یا معاد چه کرده، چه اراده کرده، چگونه اراده کرده و در مقابل، واکنش انسان‌ها در فعل اختیاری‌شان چه بوده است؟ به یک معنا کل قرآن این است دیگر؛ امر و نهی‌هایش هم همین است که خداوند اراده‌ای دارد و در مقابل، بشر هم اراده‌ای دارد.
در آیات شریفه، سه آیه هست که فقط من اشاره می‌کنم و دوستان حتماً مراجعه کنند که به‌صراحت «امر بین الامرین» گفته شده است. یعنی اگر جبری‌ها، اهل حدیث و اشاعره از آیات جبر رسیدند به نظریه جبر و گفتند آیات قرآن دائم می‌گوید: «فَعَّالٌ لِمَا یُرِیدُ»، «یَفْعَلُ مَا یَشَاءُ»، «یَحْکُمُ مَا یُرِیدُ» ـ از این‌ها استفاده می‌کنند ـ و «یُضِلُّ مَنْ یَشَاءُ وَیَهْدِی مَنْ یَشَاءُ»، یعنی هرچه خدا بخواهد، و رسیدند به جبر؛ و دیدگاه مقابل، معتزله که نظریه تفویض و اختیار را خواستند بگویند، گفتند سراسر قرآن امر و نهی است و گفته انسان‌ها «إِمَّا شَاکِرًا وَإِمَّا کَفُورًا»، انسان‌ها آزادند، می‌خواهند اختیار خیر کنند یا می‌خواهند اختیار شر بکنند، پس بنابراین نظریه جبر باطل است؛ ما می‌گوییم دسته سوم از آیات در کنار هم نشان می‌دهد که نه جبر درست است و نه تفویض درست است، و قرآن کریم به‌خوبی شهادت می‌دهد که اراده خداوند و اراده انسان در عالم کار می‌کند و هیچ مانعی هم از همدیگر نیست که حالا تبیین می‌کنیم.
۱. آیات سوره تکویر، سوره انسان و سوره مدثر
یکی از این آیات، سوره تکویر است؛ یعنی آیات ۲۶ تا ۲۹ سوره تکویر، آیات ۲۸ تا ۳۱ سوره انسان، و آیات سوره مدثر (آیات ۵۴ تا ۵۶). هر سه هم یک لسان دارد؛ البته یک دقایقی دارد که حالا فعلاً من اینجا به آن نمی‌پردازم، ولی هر سه در این سطحی که ما مطرح می‌کنیم یک لسان دارد و آن لسان این است که هم مشیت انسان و هم مشیت خدا را مطرح می‌کند. ببینید:
«إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعَالَمِینَ لِمَنْ شَاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ» (تکویر: ۲۷–۲۸)؛ قرآن فقط ذکر است و یادآوری است. این ذکر و یادآوری برای کیست؟ «لِمَنْ شَاءَ»؛ این مشیت مال کیست؟ مال انسان است. برای آن کسی و آن انسانی که بخواهد به راه راست بیاید. پس مشیت انسان هست؛ یعنی آیه شریفه می‌فرماید اگر کسی بخواهد، پند می‌گیرد از قرآن و متذکر می‌شود، و آن کسی که نخواهد متذکر نمی‌شود. پس این مشیت انسان است. بعد می‌فرماید: «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ» (تکویر: ۲۹). «لِمَنْ شَاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ»؛ اگر شما بخواهید، اما «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ»؛ شما نمی‌توانید بخواهید مگر که خداوند بخواهد. یعنی هم مشیت شما و هم مشیت خداوند متعال.
در سوره انسان می‌فرماید: «إِنَّ هَذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلًا» (انسان: ۲۹)؛ این قرآن ذکر است و یادآوری است، هر کسی که بخواهد به پروردگارش راه پیدا کند، از این ذکر بهره می‌گیرد. پس مشیت هست؛ پس «اتَّخَذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلًا» تابع مشیت من است، بخواهم یا نخواهم است. اما بعد می‌فرماید: «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیمًا حَکِیمًا» (انسان: ۳۰). درست است که اگر شما بخواهید به راه راست می‌آیید و راه را پیدا می‌کنید، اما حواستان باشد، اگر من نخواهم شما نمی‌توانید مشیت کنید؛ مشیت شما با مشیت من پیوند خورده است.
در سوره مدثر می‌فرماید: «کَلَّا إِنَّهُ تَذْکِرَةٌ» (مدثر: ۵۴) ـ ببینید، همه‌اش هم محور قرآن است دیگر ـ این سخنانی که گفته می‌شود باز یادآوری است؛ «فَمَنْ شَاءَ ذَکَرَهُ» (مدثر: ۵۵)، هر کسی که بخواهد متذکر می‌شود؛ «وَمَا یَذْکُرُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ» (مدثر: ۵۶). آن‌ها بود «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ»، اینجا «وَمَا یَذْکُرُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ» است. درست است که شما اگر بخواهید متذکر می‌شوید، اما کسی متذکر می‌شود که خداوند بخواهد؛ اگر خدا نخواهد، شما متذکر به این موعظه و به این معارف نمی‌شوید.
ببینید، در تمام این آیات و عرض کردم آیات دیگر، هر دو مشیت دارد با هم می‌آید. مشیت شماست ـ حالا می‌گوییم واقعاً مشیت شماست ـ اگر شما نخواهید نمی‌شود و اگر بخواهید می‌شود، و ثواب و عقاب بر این مشیت بار می‌شود چون اختیار شماست؛ اما اگر فکر کنید منم که دارم مشیت می‌کنم، بله خدا به من قدرت داده ولی من بودم که در اینجا متذکر شدم، رفتم دنبالش، حقیقت را پیدا کردم و فهمیدم راه خدا چیست، خداوند می‌فرماید این‌طور نیست؛ درست است تو مشیت کردی، اما اگر من هم نمی‌خواستم تو چنین مشیتی نمی‌توانستی بکنی. این نکته دقیق «امر بین الامرین» در این آیات است. حالا شما با این نگاه بروید سراغ آیات قرآن کریم؛ که آن جلسه عرض کردم قرآن کریم می‌فرماید هیچ‌وقت نگویید من این کار را انجام می‌دهم الا اینکه بگویید «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» (کهف: ۲۳–۲۴). «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» یعنی من انجام می‌دهم، من با مشیت خودم انجام می‌دهم، اراده می‌کنم و انجام می‌دهم، اما اگر مشیت خدا نباشد من نمی‌توانم مشیت کنم؛ من اراده می‌کنم اما اراده من به اراده خدا هم بستگی دارد.
۲. لغزشگاه متفکران بشری، فلاسفه، عرفا و متکلمان در مسئله اراده
نکته ماجرا همین‌جاست؛ یعنی نکته اساسی و عویصه‌ای که بزرگان بشری در تاریخ ـ همه بزرگان بشری بدون استثنا، الا آن‌هایی که در خانه انبیا بودند یا معارف انبیا به آن‌ها رسیده ـ همه بلااستثنا وقتی به اینجا رسیدند، یا به سمت مشیت‌الله چرخیدند و گفتند جبر است؛ اگر من هم می‌خواهم به مشیت‌الله می‌خواهم، بله من می‌خواهم اما اگر خدا نخواهد من هم نمی‌خواهم، پس مشیت من تابع مشیت خداست و شده جبر! یا سمت اختیار لغزیدند و گفتند خب، اگر من می‌خواهم و اگر می‌خواهم آزاد باشم، آزادی من منوط است به اینکه خدا دخالت نکند؛ اگر قرار باشد تو فعل من هم خدا مشیت کند، یک اراده ضعیف و یک اراده قوی است ـ به تعبیر روایات دو شریک داریم: یک شریک قوی داریم و یک شریک ضعیف؛ شریک قوی‌اش خداست و شریک ضعیفش منم ـ هر دو می‌خواهند کاری بکنند و موقعی که می‌خواهند کاری بکنند همیشه شریک قوی بر شریک ضعیف غالب است. پس بنابراین برای اینکه مشیت خدا بر مشیت من غلبه نکند، حکم می‌کنیم در آنجایی که من مشیت می‌کنم دیگر خدا اراده‌ای ندارد؛ در آنجا اراده ندارد و اگر اراده دارد، اراده تشریعی است. فقط خدا امر و نهی دارد، می‌گوید این کار را بکن و این کار را نکن، اما اراده تکوینی که در روایات تعبیر کردند اراده حتم ـ «إِنَّ لِلَّهِ إِرَادَتَیْنِ: إِرَادَةَ حَتْمٍ وَإِرَادَةَ عَزْمٍ»؛ آن دوره قبل می‌خواندیم، یادمان رفته دیگر! در کافی خواندیم که خداوند متعال دو اراده دارد: اراده حتم است و اراده عزم. اراده عزم، اراده تشریعی است؛ اراده حتم، اراده تکوینی است که وقتی خدا بخواهد می‌شود: «إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئًا أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» (یس: ۸۲)، این اراده حتم است.
پس آن کسانی که خواستند جانب اختیار بیاورند، از مشیت خدا کم گذاشتند؛ گفتند می‌گوییم مشیت خدا در فعل ما اراده حتم نیست، بلکه اراده عزم است. بله، در غیر فعل اختیاری ما، خدا اراده حتم دارد: اراده کرده که این آسمان و کهکشان‌ها بچرخند، دارد می‌چرخد؛ اراده کرده که این سلول‌های ما این‌گونه عمل کنند، دارد عمل می‌کند؛ این‌ها اراده حتم و اراده تکوینی است، اما در باب فعل اختیاری ما دیگر خدا اراده حتم ندارد، دیگر مشیت تکوینی ندارد، فقط مشیت تشریعی است. به فعل اختیاری ما که می‌رسد، می‌گوید این کار را بکن یا نکن، و من مختارم یا انجام می‌دهم یا انجام نمی‌دهم.
قول اول، قول اهل حدیث، اشاعره و ماتریدیه است؛ قول دوم، قول معتزله و حتی بسیاری از متکلمان امامیه است. بسیاری از متکلمان امامیه وقتی به مسئله جبر و اختیار رسیدند همین را گفتند؛ در آثارشان نگاه کنید. در بین متفکران بشری، فلاسفه ـ مخصوصاً فلاسفه مسلمان ـ جانب اول را گرفتند؛ گفتند مگر می‌شود واجب‌تعالی اراده‌ای کند که آن اراده تحقق پیدا نکند؟ اصلاً اراده خدا که از ذات خدا برمی‌خیزد، علت تامه فعل ماست؛ ما اگر کاری می‌کنیم معلول اراده خداست. معلوم است که جبر است! بی‌پرده هم گفتند؛ گفتند: «الإِنسَانُ مَجبُورٌ فِی صُورَةِ المُختَارِ» یا «الإِنسَانُ مُضطَرٌّ فِی صُورَةِ المُختَارِ»؛ ابن‌سینا دارد، ملاصدرا دارد، دیگران هم دارند. گفتند ما حاشا نمی‌کنیم، اگر خدا واجب‌الوجود است و واجب‌الوجود، واجب‌الاراده هست، پس حتماً فعل ما به اراده خدا واقع می‌شود. این از یک طرف؛ عرفا هم همین را گفتند، گفتند: «لَا مُؤَثِّرَ فِی الوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ». خب از آن‌ور هم عرض کردیم متکلمان چون می‌خواهند جانب عدل را بگیرند و جانب اختیار را بگیرند، می‌گویند خداوند در فعل اختیاری ما اراده و مشیت ندارد.
بررسی مفصلات روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در نفی تفویض و نفی جبر
حالا ببینیم اهل‌بیت (علیهم‌السلام) چه می‌فرمایند. اهل‌بیت (علیهم‌السلام) یک بیان‌هایی را ـ که من عرض کردم خیلی مختصر و اجمالی بود ـ دارند و حالا مفصلات از روایات را می‌خواهیم بحث کنیم. اهل‌بیت (علیهم‌السلام) هم در جانب تفویض به‌صراحت فرموده‌اند خداوند متعال نسبت به تک‌تک افعال شما، ریز و درشت، افعال اختیاری و غیراختیاری، اراده و مشیت تکوینی دارد؛ تکوینی، نه تشریعی و نه امر و نهی (آن که جای خود دارد)، اراده تکوینی دارد، به‌طوری که «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ»؛ به‌طوری که اگر اراده و مشیت خداوند نباشد، مشیت شما تحقق پیدا نمی‌کند و تحقق مشیت شما به مشیت‌الله است. من دو روایت از این طرف انتخاب کرده‌ام از بین مفصلات روایات که نفی تفویض می‌کند ـ یعنی همین نظریه‌ای که گاهی اوقات ما به‌عنوان اختیار می‌گوییم، همین را نفی می‌کند ـ و دو روایت از آن‌ور انتخاب کرده‌ام که نفی جبر می‌کند؛ بعد از لابه‌لای این ببینیم خود اهل‌بیت (علیهم‌السلام) چطوری این قضیه «امر بین الامرین» را توضیح داده‌اند.
۱. روایت اول در نفی تفویض: حدیث یونس بن عبدالرحمن از امام رضا (علیه‌السلام) در کافی
خب، در یکی از این روایات در کافی مرحوم کلینی ـ این روایت خیلی جالب است، در همین بحث قضا و قدر ـ حضرت می‌فرمایند: «عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَا یُونُسُ، لَا تَقُلْ بِقَوْلِ الْقَدَرِیَّةِ»؛ امام رضا (علیه‌السلام) به من فرمودند: ای یونس، قول اهل قدر را تو قائل نباش (گفتیم قدریه در این اصطلاح یعنی چه؟ یعنی مفوضه)؛ «فَإِنَّ الْقَدَرِیَّةَ لَمْ یَقُولُوا بِقَوْلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَلَا بِقَوْلِ أَهْلِ النَّارِ وَلَا بِقَوْلِ إِبْلِیسَ»؛ اهل تفویض نه سخنشان سخن اهل بهشت است، نه سخنشان سخن اهل جهنم است، و نه حرف ابلیس را می‌زنند! به اندازه ابلیس هم معرفت ندارند؛ معرفتشان به اندازه ابلیس هم نمی‌رسد. چطور؟
حضرت فرمودند: «فَإِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ قَالُوا: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا وَمَا کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ» (اعراف: ۴۳). اهل بهشت وقتی آنجا می‌رسند و کار که تمام می‌شود و وارد بهشت می‌شوند، یک نگاه این طرف می‌کنند و می‌بینند رفقایشان، حتی بزرگ‌ترهایشان ـ اِ! این که امام جماعت ما بود! اِ! این هم که درسش خیلی بهتر از ما بود یا اصلاً مدرس ما بود! ـ در جهنم گیر است و پشت حساب مانده است؛ به خودشان نگاه می‌کنند و می‌گویند: اِ! ما آمده‌ایم تو بهشت! اینجا می‌گویند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا وَمَا کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ»؛ اگر خدا سر راه ما نبود، اگر هدایت خدا نبود و قدم‌به‌قدم خدا ما را نکشانده بود، ما هم جایمان اینجا نبود؛ او که استاد ما بود، چرا کارش به آنجا کشید؟ اهل بهشت آنجا می‌فهمند مشیت تنهای آن‌ها کار آن‌ها را به اینجا نرساند؛ وگرنه آنجا نباید بگویند «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا»، باید بگویند خب الحمدلله خدا به ما امر و نهی کرد و ما خیلی زحمت کشیدیم، دیدید نتیجه تلاش خودمان را دیدیم! آنجا می‌فهمند کارگزاری خدا در عالم و آن مشیت خدا هست. این یک.
از آن‌ور، چرا به قول اهل نار هم نگفتند؟ چون اهل نار می‌گویند: «وَقَالَ أَهْلُ النَّارِ: رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا وَکُنَّا قَوْمًا ضَالِّینَ» (مؤمنون: ۱۰۶)؛ می‌گویند پروردگارا، شقاوت ذاتی ما ـ حالا ذاتی را من اضافه می‌کنم ـ شقاوت ما بر ما غلبه کرد. درست است ما آمدیم جهنم و بدبخت شدیم و خودمان هم عامل اصلی هستیم، اما یک چیز دیگر هم تو کار بود؛ این شقاوته نگذاشت ما بهشتی بشویم. حضرت می‌خواهند بگویند غیر از اراده تو و مشیت تویِ انسان، یک چیز دیگر هم هست.
و چرا به قول ابلیس نگفتند؟ چون: «وَقَالَ إِبْلِیسُ: رَبِّ بِمَا أَغْوَیْتَنِی» (حجر: ۳۹)؛ ابلیس گفت: خدایا، چون تو مرا گمراه کردی، من هم خلقت را گمراه می‌کنم! «رَبِّ بِمَا أَغْوَیْتَنِی»، تو مرا گمراه کردی. قدریه این را نمی‌گویند دیگر؛ قدریه می‌گویند خدا امر کرد به سجده، این هم «اسْتَکْبَرَ»، روی اراده آزاد خودش مشیت کرد و این کار را کرد و خدا هم هیچ تقصیری نداشت! اما ابلیس می‌گوید خدایا تو هم در اینجا مؤثر بودی؛ اگر یک کاری که تو کردی نبود، من این‌جوری به این بدبختی نمی‌افتادم.
حالا در اینجا روایات داریم ـ این بحث‌های خیلی مفصلی است که کار نداریم ـ روایات که در اینجا می‌رسند، این را توضیح داده‌اند که وقتی ابلیس برگشت، به خدا گفت: خدایا، امتحانی که از من گرفتی، آن امتحان سخته بود! این «رَبِّ بِمَا أَغْوَیْتَنِی» یعنی تو می‌توانستی به من بگویی آقا الان ده‌هزار سال برای من بندگی کن، اصلاً سر بگذار زمین و بلند نکن؛ خب من این کار را می‌کردم، روی اختیارم این کار را می‌کردم، ولی می‌دانستی من نسبت به این آدمه یک خرده قلقلکم می‌شود! چون در روایات گفت ابلیس وقتی که امر به سجده شد، گفت: خدایا بگو هزاران‌هزار سال عبادت کن و سجده کن برای من، ولی سجده بر این آدم را از من نخواه؛ آخر منِ ملائکه ـ یا جن، بنا بر هر قولی ـ که این‌همه عبادت تو را کرده‌ام، یک مخلوقی را از گل آفریدی و همین الان به دنیا آورده‌ای و می‌گویی برایش سجده کن؟ سخت است؛ یعنی امتحان سخته را گرفتی!
ما در مقام مثال اینجا می‌گوییم: مثل اینکه استاد می‌آید و می‌داند پنجاه تا سؤال می‌تواند بدهد دیگر؛ یک سؤالی را می‌دهد که می‌داند یک تعداد زیادی بلد نیستند. گفته است‌ها! جبر نیست؛ توضیح داده، گفته حتماً بخوانید و از همه این‌ها امتحان می‌آید، ولی من می‌دانم به دلایلی این مطلب را الان همه حاضر نکرده‌اند. می‌توانم سؤال کنم دیگر، اختیار دارم؛ می‌توانم سؤالی بکنم که همه بلدند، می‌توانم یک سؤالی بکنم که مثلاً هشتاد درصد بلد نیستند. اگر سؤال کردم و پاسخ ندادند، طرف می‌تواند بعد بگوید: درست است استاد، ما نخوانده بودیم و شما هم تأکید کردید و خیلی هم خوب بود، ولی سی تا سؤال بود، حالا باید بروی همین یک دانه سؤالی را که ما می‌افتیم بدهی؟ این یعنی «بِمَا أَغْوَیْتَنِی»! در عالم ـ حالا می‌رسیم ان‌شاءالله ـ خدا نسبت به انسان کارهایی می‌کند، مشیتی می‌کند، توفیق و خذلانی ایجاد می‌کند که مسیر مشیت انسان را تعیین می‌کند. تعیین می‌کند یعنی چه؟ حالا روایات مقابلش را می‌خوانیم که معنایش چیست.
پس در اینجا به‌صراحت حضرت می‌فرمایند که قدریه به اندازه این سه دسته هم نگفتند. بعد، حالا اینجا جالب است؛ یونس گفت که: «فَقُلْتُ: وَاللَّهِ مَا أَقُولُ بِقَوْلِهِمْ»؛ یا بن رسول‌الله، من قدری نیستم، من تابع شما هستم؛ «وَلَکِنِّی أَقُولُ: لَا یَکُونُ شَیْءٌ إِلَّا بِمَا شَاءَ اللَّهُ وَأَرَادَ وَقَدَّرَ وَقَضَی»؛ حرف من این است که هیچ‌چیز در عالم رخ نمی‌دهد الا به آنچه خدا مشیت کرده و اراده و تقدیر و قضا نموده است. من قدری نیستم؛ من می‌گویم هرچه در عالم رخ می‌دهد، همه این افعالی که الان اهل بهشت و نار و ابلیس انجام داده‌اند، تماماً به مشیت و اراده و تقدیر خداست و بدون اراده و تقدیر خدا این کار نمی‌شود؛ من قائل به قول قدر نیستم.
حالا حضرت ذیلش یک جوابی دادند، گفتند این حرفت خوب است اما حرفت دقیق نیست ـ حالا آن «دقیق نیست» بماند برای جای دیگر ـ حضرت فرمودند این حرف را نزن: «فَقَالَ: یَا یُونُسُ، لَیْسَ هَکَذَا، لَا یَکُونُ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَأَرَادَ وَقَدَّرَ وَقَضَی». یونس چه گفت؟ گفت: «لَا یَکُونُ شَیْءٌ إِلَّا بِمَا شَاءَ اللَّهُ»؛ حضرت گفتند آن «باء» هم زیادی است! «لَا یَکُونُ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ». حالا فعلاً با «بِمَا شَاءَ اللَّهُ» کار داریم: هیچ‌چیز در عالم نمی‌شود الا به ما شاء الله؛ «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ». تا خدا مشیت نکند، تا اراده و تقدیر و قضا نکند، هیچ‌چیز تو عالم تکان نمی‌خورد؛ ولو سجده برای آدم، ولو فعل انسان مؤمن، ولو فعل انسان فاسق؛ همه تابع نظام «مَا شَاءَ اللَّهُ وَأَرَادَ وَقَدَّرَ وَقَضَی» است.
(پرسش یکی از شاگردان: با حذف «باء» که حضرت فرمودند، دلالتش بر جبر بیشتر نمی‌شود؟)
نه، این حالا باشد؛ فعلاً اجمالاً در همه این‌ها، از مجموع دو بیان ـ چه بیان یونس و چه بیان امام رضا (علیه‌السلام) ـ این نکته را ما فعلاً می‌خواهیم استفاده کنیم که نفی تفویض است. این نیست که یک فعلی را عبد انجام می‌دهد و خودش دارد انجام می‌دهد و خدا اینجا هیچ‌کاره است؛ نه، تا خدا مشیت نکند و اراده و تقدیر نکند، فعل از عبد صادر نمی‌شود.
۲. روایت دوم در نفی تفویض: گفت‌وگوی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) با مرد سؤال‌کننده از «قدر» در توحید صدوق
یک روایت دیگر هم بخوانم از توحید صدوق؛ این روایت هم قشنگ است. مرحوم صدوق این روایت را در «باب القضاء و القدر» نقل کرده‌اند. می‌فرماید که: «جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَقَالَ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، أَخْبِرْنِی عَنِ الْقَدَرِ»؛ یا امیرالمؤمنین، در باب قدر برای ما بحث کن (حالا بعد معلوم می‌شود منظورش از قدر چیست؛ می‌گوید تقدیر چیست؟ این قدری که ما در قرآن و لسان شما داریم که همه‌چیز به قدر است یعنی چه؟ قدر یعنی چه؟).
حضرت فرمودند: «قَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: بَحْرٌ عَمِیقٌ فَلَا تَلِجْهُ»؛ یک دریای ژرفی است، تو استعدادش را نداری، تو واردش نشو.
دوباره گفت: «قَالَ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، أَخْبِرْنِی عَنِ الْقَدَرِ»؛ در باب قدر برای ما بگو.
حضرت فرمودند: «طَرِیقٌ مُظْلِمٌ فَلَا تَسْلُکْهُ»؛ یک راه تاریکی است، تو در این مسیر نیا.
دوباره گفت: «فَقَالَ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، أَخْبِرْنِی عَنِ الْقَدَرِ».
حضرت فرمودند: «سِرُّ اللَّهِ فَلَا تَکَلَّفْهُ»؛ این جزء اسرار خداست، استعداد تو هم نیست، تو نمی‌خواهد همچین باری را برداری و تکلف کنی؛ تو اهل این معنا نیستی، مطلب را اگر من بخواهم بگویم تو نمی‌فهمی.
دوباره گفت: «یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، أَخْبِرْنِی عَنِ الْقَدَرِ»؛ برای بار چهارم گفت که دیگر باید جواب بدهی و چاره‌ای نیست!
حضرت فرمودند: «أَمَّا إِذْ أَبَیْتَ فَإِنِّی سَائِلُکَ»؛ حالا که نمی‌خواهی بگذری و خیلی اصرار می‌کنی، من یک جوابی می‌دهم به اندازه استعدادت و به اندازه‌ای که بفهمی؛ ازت می‌پرسم: «أَخْبِرْنِی، أَکَانَتْ رَحْمَةُ اللَّهِ لِلْعِبَادِ قَبْلَ أَعْمَالِ الْعِبَادِ أَمْ کَانَتْ أَعْمَالُ الْعِبَادِ قَبْلَ رَحْمَةِ اللَّهِ؟»؛ اینکه تو داری فعلی را انجام می‌دهی، قبلش خدا رحمتش، نعمتش و اسبابش را فراهم می‌کند و تو توفیق پیدا می‌کنی و این کار را می‌کنی، یا نه، تو یک کاری را می‌کنی و بعد رحمت خدا می‌آید؟
جواب داد که: «فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: بَلْ کَانَتْ رَحْمَةُ اللَّهِ لِلْعِبَادِ قَبْلَ أَعْمَالِ الْعِبَادِ»؛ نه، رحمت خدا برای بندگان قبل از اعمال بندگان بوده است.
حضرت فرمودند: «قُومُوا فَسَلِّمُوا عَلَی أَخِیکُمْ، فَقَدْ أَسْلَمَ وَقَدْ کَانَ کَافِرًا»؛ رو کردند به دیگران و فرمودند: بلند شوید به برادرتان سلام بکنید، او مسلمان شد و پیش از این کافر بود!
یعنی تا الان تو ذهنش چه بود که حضرت فرمودند «فَقَدْ أَسْلَمَ»؟ تو ذهن این، شبهه قدر (تفویض) بود دیگر؛ حالا از ذیل روایت هم معلوم می‌شود. تو ذهنش این است که اگر قرار باشد تقدیر خدا باشد و نظام قدر در عالم حاکم باشد، پس ما دیگر اختیار نداریم؛ و اگر ما قائل به اختیاریم، پس بنابراین قدر در باب عالم و در باب فعل ما صحیح نیست. حضرت فرمودند کسی که چنین اعتقادی داشته باشد مسلمان نیست؛ همین که اعتراف کردی که «رَحْمَةُ اللَّهِ قَبْلَ أَعْمَالِ الْعِبَادِ» ـ یعنی فعل تو هم تحت مشیت خداست و تحت رحمت خداست، و اگر مشیت خدا نباشد تو این فعل را انجام نمی‌دهی ـ مسلمان شدی: «فَقَدْ أَسْلَمَ وَقَدْ کَانَ کَافِرًا». در روایات آن جلسه هم عرض کردیم که حضرت فرمودند هم جبر و هم تفویض هر دو کفر است و مرتبه‌ای از کفر است.
بعد در ادامه روایت می‌فرماید: «قَالَ: وَانْطَلَقَ الرَّجُلُ غَیْرَ بَعِیدٍ ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَیْهِ»؛ بعد آن مرد بلند شد و یک کمی جلو رفت، سپس برگشت به‌سوی امیرمؤمنان (علیه‌السلام) و عرضه کرد: «فَقَالَ: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، أَفَبِالْمَشِیئَةِ الْأُولَی نَقُومُ وَنَقْعُدُ وَنَقْبِضُ وَنَبْسُطُ؟»؛ آیا به مشیت پیشین است ـ اینکه شما فرمودید خداوند متعال به تقدیر و مشیتش سبب اعمال ما می‌شود، این معنایش این است که مشیت پیشین خدا سبب می‌شود ـ که ما بلند می‌شویم و می‌نشینیم، اگر روزی‌مان کم می‌شود یا روزی‌مان زیاد می‌شود، دستمان را می‌بندیم یا باز می‌کنیم، کار انجام می‌دهیم یا کار انجام نمی‌دهیم، عبادت می‌کنیم یا معصیت می‌کنیم؟ «أَفَبِالْمَشِیئَةِ الْأُولَی» است؟ یعنی خدا یک مشیتی می‌کند و ما به مشیت خداست که حرکت می‌کنیم؟
حضرت دوباره ـ ظاهراً فردی بوده که حالا استعداد نداشته یا جمعیت خیلی امکان نمی‌داده ـ پاسخ‌های حضرت همه‌اش غیرمستقیم است؛ حالا در روایات دیگر معلوم می‌شود که عمق این پاسخ کجاست. پاسخ داده‌اند اما به یک بیان یک خرده‌ای پوشیده. حضرت فرمودند: «فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَإِنَّکَ لَبَعْدُ فِی الْمَشِیئَةِ!»؛ نه فقط نشستن و برخاستنت و نه فقط طاعت و معصیتت، از این به بعد هم هر کاری بکنی در مشیت خدا هستی! بعد حضرت فرمودند: «أَمَا إِنِّی سَائِلُکَ عَنْ ثَلَاثٍ لَا یَجْعَلُ اللَّهُ لَکَ فِی شَیْءٍ مِنْهَا مَخْرَجًا»؛ از تو سه سؤال می‌کنم و سه مورد را بهت یادآوری می‌کنم که در این سه مورد هیچ راه فراری نداری جز اینکه بگویی همه این‌ها به مشیت خداست. آن سه مورد چیست؟
۱. «أَخْبِرْنِی، أَخَلَقَ اللَّهُ الْعِبَادَ کَمَا شَاءَ أَوْ کَمَا شَاءُوا؟»؛ آیا خداوند بندگان را خلق کرد همان‌طوری که خودش می‌خواست یا همان‌طوری که بنده‌ها می‌خواستند؟ خدا ما را بر اساس مشیت خودمان خلق کرده یا مشیت خودش؟ گفت: «کَمَا شَاءَ» (همان‌طور که خودش می‌خواست).
۲. «فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: فَخَلَقَ اللَّهُ الْعِبَادَ لِمَا شَاءَ أَوْ لِمَا شَاءُوا؟»؛ خداوند بندگان را برای آن هدفی و آن چیزی که خودش می‌خواست خلق کرد، یا برای آن چیزی که این بنده‌ها می‌خواستند؟ هدف خلقت عالم را کی تعیین کرد؟ ما تعیین کردیم یا خدا تعیین کرد؟ گفت: «لِمَا شَاءَ» (برای آنچه خودش می‌خواست).
۳. «قَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَأْتُونَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ کَمَا شَاءَ أَوْ کَمَا شَاءُوا؟»؛ در روز قیامت، آن‌طوری که خدا می‌خواهد این‌ها در پیشگاه خدا حاضر می‌شوند یا آن‌طوری که خودشان می‌خواهند؟ گفت: «کَمَا شَاءَ» (آن‌طور که خدا می‌خواهد).
«قَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: قُمْ، فَلَیْسَ إِلَیْکَ مِنَ الْمَشِیئَةِ شَیْءٌ»؛ بلند شو برو، پس از مشیت هیچ‌چیزی به دست تو نیست! دنبال چیز نگرد؛ «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ». او دنبال چیست؟ یک جایی می‌خواهد بگردد که بگوید آنجا مشیت من هست و مشیت خدا نیست! چون قدری است دیگر؛ در مقابل قدری، ائمه (علیهم‌السلام) تفویض را زدند و در مقابل جبری‌ها اختیار را اثبات می‌کنند. این در مقابل این تفویضی و قدری است که حضرت تفویض را می‌زنند: تو تصور می‌کنی در عالم من یک کاری می‌کنم یا گوشه عالم کسی کاری می‌کند که ربطی به مشیت خدا ندارد؟ حضرت می‌خواهند بفرمایند دقیقاً بخواهی نگاه کنی، آن مشیتی که دنبالش هستی همه‌اش مال خداست؛ به مشیت خداست که عالم اداره می‌شود و به مشیت خداست که تو هم می‌توانی مشیت کنی و خودت را اداره کنی. این یک طرف که نفی تفویض است.
۳. روایات نفی جبر و تبیین قاعده کلی از امام رضا (علیه‌السلام) در توحید صدوق
در نقطه مقابل، تو روایات مفصل، ائمه (علیهم‌السلام) نفی جبر کرده‌اند؛ فرموده‌اند اگر کسی فکر کند به اینکه انسان در فعل اختیاری خودش غیر از اراده و اختیارش کار می‌کند و خداوند در اراده و اختیار او تصرف می‌کند، این کافر است و این قول به ظلم خداوند است و ستم را در حق خداوند ثابت کرده است. باز من یک دو روایت بخوانم که این مقداری مسئله را روشن کند تا برسیم به جمع‌بندی بحث.
در روایت هفتم از همین باب در توحید مرحوم صدوق، از امام رضا (علیه‌السلام) هست؛ راوی می‌گوید: «ذُکِرَ عِنْدَهُ الْجَبْرُ وَالتَّفْوِیضُ»؛ حضرت نشسته بودند و در محفل حضرت کسی بحث از جبر و تفویض کرد. حضرت فرمودند: «أَلَا أُعْطِیکُمْ فِی هَذَا أَصْلًا لَا تَخْتَلِفُونَ فِیهِ وَلَا تُخَاصِمُونَ عَلَیْهِ أَحَدًا إِلَّا کَسَرْتُمُوهُ؟»؛ آیا می‌خواهید یک اصلی تو این بحث یادتان بدهم که اولاً در آن اختلاف نکنید ـ اگر مطلب را بفهمید همه به آن اذعان می‌کنید و اعتراف می‌کنید ـ و ثانیاً با هر کسی که مناظره کردید او را می‌شکنید و پیروز می‌شوید؟
«قُلْنَا: إِنْ رَأَیْتَ ذَلِکَ»؛ اگر نظرتان است بفرمایید.
«فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ یُطَعْ بِإِکْرَاهٍ» ـ خوب عنایت بفرمایید، این دو روایتی که من انتخاب کرده‌ام نکته دارد؛ حضرت می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ یُطَعْ بِإِکْرَاهٍ»، هر جایش با عقلتان و با تحلیلتان منافات دارد بگویید، چون حضرت می‌فرمایند اگر این را بگیرید تویش اختلافی نمی‌کنید ـ یک: «لَمْ یُطَعْ بِإِکْرَاهٍ»؛ اطاعت شما از روی اکراهِ خدا نیست. خدا کسی را بر فعل اختیاری ـ فعل اختیاری را داریم می‌گوییم‌ها ـ در فعل اختیاری که شما اطاعت می‌کنید، این اطاعت از روی اکراه از سوی خدا نیست.
دوم: «وَلَمْ یُعْصَ بِغَلَبَةٍ»؛ هیچ‌کسی در معصیت، از روی غلبه اراده خدا بر او معصیت نمی‌کند. ببینید، آن مرد در روایت قبل گفت: «أَفَبِالْمَشِیئَةِ الْأُولَی نَقُومُ وَنَقْعُدُ؟»؛ آیا فعل ما به مشیت پیشین خدا برمی‌گردد؟ این همان سؤال است دیگر. در آنجا امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) چه فرمودند؟ گفتند: بله، از این به بعد هم هر کاری می‌کنی در مشیت است («وَإِنَّکَ لَبَعْدُ فِی الْمَشِیئَةِ»)؛ اما حواست باشد: نه اطاعتت به اکراه می‌شود و نه معصیتت از روی غلبه اراده خداست!
این از یک طرف؛ سوم: «وَلَمْ یُهْمِلِ الْعِبَادَ فِی مُلْکِهِ»؛ خداوند در ملکش بنده‌ها را هم مهمل رها نکرده است. این بنده‌ها بی‌هدف نیامده‌اند؛ نظام عالم و نظام حیات انسان هم بی‌جهت و بی‌غرض و بی‌هدف نیست. یعنی آن کسی که شما را آورده، از آوردن شما و از افعال شما هدف داشته است؛ این عالم مسیری دارد، این عالم جهتی دارد، این عالم هدفی دارد و تو ملک خدا هم کار مهمل نیست.
بعد حضرت فرمودند ـ سؤال: چطور می‌شود که خداوند متعال در تمام افعال ما مشیت دارد، اما در عین حال به ما هم قدرت داده و آزادی داده و ما از روی اختیار داریم کاری انجام می‌دهیم؟ ـ حضرت فرمودند: «هُوَ الْمَالِکُ لِمَا مَلَّکَهُمْ وَالْقَادِرُ عَلَی مَا أَقْدَرَهُمْ عَلَیْهِ» (امیرالمؤمنین علیه‌السلام هم یک تعبیر مشابه با این را دارند، مراجعه بفرمایید: «هُوَ أَمْلَکُ لِمَا مَلَّکَهُمْ»). بله، خدا به ما قدرت را تملیک کرده است، هوش را، توان را و قوه بازو را به ما تملیک کرده است، اما «هُوَ الْمَالِکُ لِمَا مَلَّکَهُمْ»؛ نسبت به آن چیزی که به ما تملیک کرده، خودش مالک اوست! در تعبیر امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) دارد: «هُوَ أَمْلَکُ لِمَا مَلَّکَهُمْ»؛ نسبت به آن چیزی که به شما تملیک کرده ـ هوش داده، حواس داده، اختیار داده، قوه بدنی داده ـ حواستان باشد مالک او خداوند است و او املک است نسبت به قدرت شما از شما نسبت به خودتان. این نیست که به شما قدرتی داده و کنار نشسته است؛ در عین حال که این قدرت را داده، املکیت خودش را نسبت به این ملک نگه داشته است. «وَالْقَادِرُ عَلَی مَا أَقْدَرَهُمْ عَلَیْهِ»؛ درست است شما را بر افعالی قادر کرده، ولی حواستان باشد در عین حال که شما قدرت دارید، خدا نسبت به آن فعل، از شما اقدر است؛ هم قدرت داده و هم اقدریت خودش را نسبت به آن قدرت نگه داشته است.
۴. تفکیک حالات طاعت و معصیت در ذیل روایت امام رضا (علیه‌السلام)
روایت بعد (ادامه همین حدیث) را هم بخوانم که این هم در همین توحید صدوق است. حضرت فرمودند: «فَإِنِ ائْتَمَرَ الْعِبَادُ بِطَاعَتِهِ» ـ این خیلی جالب است؛ حالا ببینید حضرت چند قسم می‌کنند که بعد توضیح می‌دهیم. صحبت در چه بود؟ در «امر بین الامرین». گفتیم خدا اراده دارد و اراده‌اش هم مطلق است؛ هیچ‌چیزی از زیر پرِ اراده و مشیت خدا خارج نیست. ما هم اراده داریم و در اراده خودمان آزادیم؛ وقتی خدا اراده می‌کند، ذره‌ای از آزادی و اراده ما نمی‌کاهد. «لَمْ یُطَعْ بِإِکْرَاهٍ وَلَمْ یُعْصَ بِغَلَبَةٍ»؛ معصیت شما به دلیل غلبه خدا نیست و اطاعت شما از روی اکراه نیست. فعل خدا و اراده خدا در اراده شما هیچ نقشی ندارد؛ هیچ نقشی ندارد یعنی چه؟ یعنی فعل شما را به یک سمت یا سمت دیگر نمی‌کشد؛ فعل اختیاری شما از روی اختیار است، کاملاً از روی اختیار است. «امر بین الامرین» این است دیگر: که نه جبر باشد ـ یعنی اگر الان فعلی انجام بدهم، بگویم این فعل مال خودم است، به اختیار خودم است و هیچ‌گونه اکراهی هم رویش نیست ـ و نه تفویض باشد، یعنی خداوند متعال نسبت به تک‌تک افعال من مشیت و اراده داشته باشد؛ این‌جوری نباشد که آقا من مشیت می‌کنم و کار می‌کنم دیگر، منم که اراده می‌کنم و خدا هم آن کنار نشسته تماشا می‌کند! نه، هر مشیتی که می‌کنی، تا من مشیت نکرده باشم این فعل تحقق پیدا نمی‌کند.
(پرسش یکی از شاگردان: در معصیت چطور است؟)
در معصیت هم همین‌طور است؛ حالا پاسخ به شبهاتش را می‌دهیم و می‌بینیم چطوری اهل‌بیت (علیهم‌السلام) جواب داده‌اند، فعلاً صورت مسئله را داشته باشیم. من فعلی را که انجام می‌دهم، مشیت می‌کنم و به مشیت من کار انجام می‌شود؛ اما اگر خدا همین مشیت من را نخواهد، انجام نمی‌شود. یعنی اگر فعل دارد انجام می‌شود و مشیت من دارد تحقق پیدا می‌کند، چون من مشیت کردم و خدا هم مشیت کرد. اگر من مشیت کنم و خدا مشیت نکند، فعل تحقق پیدا نمی‌کند ولو من مشیت کردم. وقتی فعل تحقق پیدا کرد، می‌توانم بگویم آقا این مشیت من بود؛ من خواستم این ظلم را بکنم و شد، من این نیکی را در حق این فرد کردم و این نیکی شد، من انجام دادم؛ ولی می‌دانم اگر بعد از مشیت من یا همراه با مشیت من، مشیت خدا نباشد، این مشیت تحقق پیدا نمی‌کند.
تو معصیتش هم همین‌طور است: فرد می‌خواهد معصیت کند؛ اگر خدا مشیت کند این معصیت را، انجام می‌شود، و اگر خدا مشیت نکرده باشد انجام نمی‌شود. من اراده کردم این فرد را بکشم؛ خدا نمی‌خواهد این اتفاق بیفتد. من اراده کردم یک گناهی انجام بدهم؛ خدا به هر دلیل ـ یک جایی یک کاری کرده‌ام، به کسی خدمتی کرده‌ام، خیری رسانده‌ام، به هر دلیل ـ خدا نمی‌خواهد الان این معصیت از من صادر شود؛ اگر مشیت نکند صادر نمی‌شود. حالا بحث بیشترش را تو «توفیق و خذلان» می‌گوییم. بارها و بارها شده من رفته‌ام به سمت یک کاری و خواسته‌ام یک کار خطایی بکنم و گناهی انجام بدهم، اسبابی پیش آمده و اصلاً بساط به هم خورده است! رفته‌ام آنجا یک رفیقی را دیده‌ام؛ یا می‌خواهم یک کاری بکنم ـ طرف می‌خواهد خیانت به یک کسی بکند یا بدگویی یک کسی را بکند ـ تلفنی زنگ می‌زند و ناخودآگاه اصلاً کلاً منصرف می‌شود. حالا مثال عرفی‌اش را می‌زنیم؛ تو نظام عالم بالا، خدا مشیت کرده است که این فعل در این لحظه از من صادر نشود؛ من تمام نقشه‌های عالم را جمع می‌کنم که انجام بشود، اما خدا مشیت نمی‌کند.
(اشاره یکی از شاگردان به داستان آن شراب حلال که به زور خواستند به کسی بدهند و از اتفاق، زنِ او زد و شیشه را شکست و او به زنش سیلی زد که چرا شکستی، ما یک بار خواستیم شراب حلال بخوریم و بساطش جمع شد!)
بله، بارها اگر کسی تو زندگی نگاه کند، ما می‌خواهیم یک کار خیری بکنیم، همه کارها و مقدمات را هم انجام می‌دهیم و اسباب را هم فراهم می‌کنیم، اتفاقی می‌آید و اصلاً نمی‌توانیم انجام بدهیم و به هم می‌خورد. یک جا هم من اصلاً نقشه نریخته بودم و مقدمات فراهم نبود، داشتم رد می‌شدم، یک دوستی را دیدم، گفت: آقا این فلانی هم بیمار است و همین درِ خانه‌اش اینجاست‌ها، می‌آیی برویم یک عیادتی کنیم؟ بله، برویم! یک جایی هم بلند می‌شوم فرض کن بلیت هم می‌گیرم که بخواهم بروم عیادت یک کسی بکنم، تا درِ خانه‌اش هم می‌روم، نمی‌شود!
حالا حضرت ببینید چه فرمودند؛ این روایت خیلی مهم و جالب است. حضرت فرمودند (این قسمتش را من دارم می‌خوانم): «فَإِنِ ائْتَمَرَ الْعِبَادُ بِطَاعَتِهِ لَمْ یَکُنِ اللَّهُ عَنْهَا صَادًّا وَلَا مِنْهَا مَانِعًا»؛ اگر بندگان آهنگِ طاعتی بکنند، خداوند متعال بازدارنده و مانع از آن نخواهد بود. این در جایی است که من الان اراده کرده‌ام کاری را انجام بدهم و طاعتی را انجام بدهم و الان می‌خواهد فعل تحقق پیدا کند؛ خداوند متعال هم مانع ایجاد نمی‌کند.
«وَإِنِ ائْتَمَرُوا بِمَعْصِیَتِهِ، فَإِنْ شَاءَ أَنْ یَحُولَ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ ذَلِکَ فَعَلَ»؛ اما اگر آهنگ معصیتی کردند، اینجا خداوند دو احتمال دارد: یا مشیت می‌کند که بین این فرد و معصیت واسطه و فاصله بیفتد، که این کار را می‌کند («فَعَلَ»)؛ یعنی من اراده معصیت می‌کنم، خدا اراده و مشیت می‌کند که این معصیت از من صادر نشود، این کار را می‌کند و معصیت از من صادر نمی‌شود. «وَإِنْ لَمْ یَحُلْ وَفَعَلُوهُ، فَلَیْسَ هُوَ الَّذِی أَدْخَلَهُمْ فِیهِ»؛ و اگر خدا مشیت نکند که حائل شود ـ یعنی مشیت کند که مشیت من جریان پیدا کند و تحقق پیدا کند و آن‌ها آن کار را انجام بدهند ـ کسی نمی‌تواند بگوید در اینجا خداوند بود که این فرد را وارد این معصیت کرد!
اگر خدا آمد بین من و معصیت فاصله انداخت، از من می‌پرسند: تو می‌خواستی معصیت کنی؟ بله. اگر خدا مشیت نکرده بود و مانع نشده بود، تو فعل را انجام می‌دادی؟ می‌گویم: بله، ولی خدا نخواست معصیت انجام بدهم و جلوی من را گرفت؛ من می‌خواستم گناه کنم اما خدا نگذاشت گناه بشود (رحمتش بود). اگر در همین‌جا من اراده گناه کردم، خدا هم مشیت کرد و گفت: عیبی ندارد، حالا که می‌خواهی گناه کنی و اصرار داری، من هم مشیت می‌کنم تو گناه کنی. سؤال: این فعل به من منسوب است و هیچ تردیدی نیست؛ من اراده کردم این گناه را بکنم و خدا مشیت کرد که مشیت من تحقق پیدا کند؛ آیا من می‌توانم بگویم خداوند بود که مرا داخل در این معصیت کرد؟ آیا می‌توانم در این حالت، فعلِ معصیت را به خدا نسبت بدهم؟ نمی‌توانم نسبت بدهم.
پرسش‌وپاسخ و موشکافی تحلیلی: تعلق مشیت الهی به «صدور فعل از مشیت عبد»
(پرسش یکی از شاگردان: اگر همین حالت نسبت به عبادت و طاعت باشد چطور؟ آنجا می‌توانیم بگوییم خدا این کار را کرد؟)
عبادت هم همین‌طور است؛ نه، اتفاقاً آن هم همین‌طور است! حالا اینکه حضرت روی معصیتش می‌گویند، چون شبهه اهل تفویض و اهل جبر روی معصیت است؛ وگرنه در باب طاعتش هم فرموده‌اند.
(پرسش شاگرد: با آن آیه قرآن که می‌فرماید هرچه خوبی است از خداست و هرچه بدی است از نفس خودت است چطور جمع می‌شود؟)
خب، این حالا دقیقاً نتیجه بعدی است؛ فعلاً اصل موضوع روشن بشود که اتفاقاً این نکته‌ای که می‌گوییم نتیجه‌اش همان است. این همان «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا» است که اهل نار وقتی آنجا می‌رسند می‌گویند: «رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا» ـ ما یک شقاوتی داشتیم که ما را به اینجا کشاند ـ ولی اهل بهشت موقعی که به بهشت می‌رسند می‌گویند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا»؛ خیرِ بهشت را به خدا نسبت می‌دهند، اما نارِ جهنم را به نفس نسبت می‌دهند.
(پرسش یکی دیگر از شاگردان: استاد، این تحلیل‌هایی که در روایات آمده به نسبت تحلیل خودِ اراده است یا به نسبت اتفاقاتی که می‌افتد؟ یعنی ما یک کاری انجام می‌دهیم و نمی‌دانیم از روی جبر انجام شد یا با اراده من، یا اینکه خود این اراده‌ای که الان من دارم انجام می‌دهم از یک باب به من منسوب است و از یک باب زیر تقدیر و اراده خداست؟)
ببینید، داریم الان می‌گوییم؛ قبلاً اجمال گفتیم و الان داریم تبیین می‌کنیم: خدا اراده نمی‌کند اراده من را! همه نکته این است. آن نکته‌ای که به آن توجه نشده و نظریه جبر از تویش درآمده این است. الان امام رضا (علیه‌السلام) چه فرمودند؟ اگر می‌خواهد معصیت بکند و خدا می‌خواهد «أَنْ یَحُولَ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ ذَلِکَ»، خدا چه‌کار می‌کند؟ مشیت می‌کند که این فعل از او صادر نشود؛ نه اینکه مشیت می‌کند که من مشیتِ گناه بکنم یا مشیت گناه نکنم! متعلق مشیت خدا این فعلی است که دارد رخ می‌دهد، نه اینکه متعلق مشیت خدا، مشیتِ من باشد که خداست که دارد این مشیت را در ذهن من می‌اندازد.
(پرسش شاگرد: پس یک چیزی هست که خدا تویش اراده ندارد دیگر، که اراده انسان است، درست است؟ پس لازمه اینکه در ملکش چیزی بدون اراده‌اش نباشد اینجا شکست! از این عبارت من این‌طوری می‌فهمم که یک چیزی هست که خدا تویش اراده ندارد و آن اراده انسان است!)
خیلی خب، بسیار خوب! اینجا را می‌پذیریم که در اراده ما فعلاً خدا دخالت ندارد؛ بیاییم فعلاً آنجایی که همه بشر تا الان گیر بودند ـ اجازه بفرمایید، قدم‌به‌قدم ـ آنجایی که همه بشر تا الان گیر بودند، بحثشان در مورد چه بود؟ بحثشان در مورد افعال ما بود، بحثشان در مورد طاعت و معصیت بود، ایستادن و رفتن و خوردن و این‌ها بود دیگر؛ که آیا این فعلی که از من دارد صادر می‌شود ـ چه فعل جوانحی و چه فعل جوارحی ـ بحث جبر و اختیار موضوعش فعل انسان بود که آیا فعلی که از من صادر می‌شود مال من است یا مال خداست؟ اینجا می‌گوییم این فعل مال من است و این فعل به خداوند منسوب نمی‌شود، اما تا خدا هم مشیت نکند این فعل صادر نمی‌شود. این نکته طلایی داستان اینجاست. این را تمام بشر در طول تاریخ حل نکرده است؛ گفته یا این فعل باید منسوب به من باشد و مشیت خدا اینجا هیچ دخالتی ندارد، یا این فعل مال خداست و پس مشیت من هیچ‌کاره است. این فرمولی که الان در نظریه اهل‌بیت (علیهم‌السلام) است این است که هم مشیت خدا هست و هم مشیت من هست، هر دو هم مشیت آزاد است، و این فعلی هم که در خارج تحقق پیدا می‌کند تا هر دو مشیت نباشد تحقق پیدا نمی‌کند. این را هیچ‌کس حل نکرده است.
(پرسش شاگرد: چیز بعیدی نیست که حل نکرده باشند! یعنی از این روایت این درمی‌آید که تا مقدمه نود و نهم دست خداست و آن مقدمه آخر که اراده انسان است دست خود انسان است؛ نود و نه تایش را خدا فراهم می‌کند و یکی‌اش را انسان!)
نه، اصلاً مقدمه آخر نیست! اگر مقدمه آخر دست خدا باشد پس مشیت خدا غالب می‌شود، و اگر نود و نه تایش را خدا فراهم می‌کند و یکی‌اش را من فراهم می‌کنم، پس مال من است و می‌شود تفویض! چرا نود و نه تا؟ صد تایش را خدا فراهم می‌کند! همه نکته این است: اگر شما بگویید نود و نه تایش را خدا فراهم می‌کند و یکی‌اش را من فراهم می‌کنم، پس می‌شود تفویض. تفویض و جبر که مربوط به یک جزء یا صد جزء نیست. نکته دقیق را توجه بفرمایید: نکته ماجرا این است که این فعل، صددرصد به مشیت من مربوط است ـ این فعلی که الان صادر شد و من این آب را خوردم، این فعل صددرصد مشیت من است ـ و صددرصد مشیت خداست!
(پرسش شاگرد: چطور جمع می‌شود؟ الان آن لحظه‌ای که صددرصد من بودم، خدا کجاست؟ بعد از صدور، خدا کنار می‌نشیند؟)
آها! صددرصد یعنی چه؟ من مشیت می‌کنم فعل را؛ خدا اگر مشیت بکند صدور این فعل از مشیت من را، این فعل حاصل می‌شود، و اگر خدا مشیت نکند از من صادر نمی‌شود. صدور فعل از من است، صدور فعل از خدا نیست؛ خدا فاعلِ فعل نیست، خدا شائی و مرید است. مشیت خداوند تعلق می‌گیرد ـ همه نکته مهم این است ـ تعلق مشیت خدا به صدور فعل از مشیت من است!
(اعتراض یکی از شاگردان: خب مشکل این است که حل نمی‌شود!)
چرا، حل می‌شود! یک کم دقت کنید، باید بحث کنیم دیگر. فرمودند: «لَا یَعْلَمُهَا إِلَّا الْعَالِمُ أَوْ مَنْ عَلَّمَهُ إِیَّاهَا الْعَالِمُ»؛ روایت کافی را خواندم، این منزله ثالثه جز از طریق معصوم یا کسی که تعلم از معصوم کرده باشد دانسته نمی‌شود؛ این نص روایت است. پس دقت می‌خواهد؛ پس اگر بزرگان بشری، عقلا و نابغه‌های بشری تویش مانده‌اند، یک نکته ظریف است. این نکته ظریفش البته وقتی که عقل ما توسط معصوم اثاره می‌شود و دست روی نکته می‌گذارند، «چو حل گشت آسان شود»! فقط کافی است درست تصور بشود.
جمع‌بندی سه تصویر ممکن در رابطه مشیت الهی و مشیت انسانی
تصورش چیست؟ حل مسئله در سه صورت است:
۱. تصویر اول (تعلق مشیت خدا به مشیت انسان = جبر): اگر شما بگویید مشیت من تابع مشیت خداست، غلط است و جبر است؛ یعنی بگویید من مشیت نمی‌کنم مگر که خدا مشیت کند مشیتِ من را. این جبر می‌شود. خدا مشیت می‌کند که من مشیت کنم آب خوردن را؛ اصلاً اراده آب خوردن، مشیت خداست و چون مشیت کرده من نمی‌توانم آب نخورم. این یک حالت است که باطل است.
۲. تصویر دوم (تعلق مشیت خدا مستقیماً به فعل خارجی = جبر و انتساب معصیت به خدا): اگر بگویید متعلق مشیت خدا، فعل خارجی من است ـ یعنی خدا مشیت کرد تحقق فعل در خارج را، خدا اراده می‌کند خورده شدن آب را نه مشیت من را؛ من مشیت می‌کنم اما خدا هم مستقلاً مشیت می‌کند این فعل را که تحقق پیدا کند ـ پس اطاعت و معصیت به خدا منسوب می‌شود؛ پس خدا نماز خواند و خدا شرب خمر کرد (نعوذبالله)! این هم جبر است و باطل است و فعل اصلاً منسوب به من نیست.
۳. تصویر سوم (تعلق مشیت خدا به صدور فعل از مشیت انسان = امر بین الامرین): نکته ماجرا چیست؟ مشیت خدا تعلق می‌گیرد به صدور فعل از مشیت من! من مشیت کردم فعل را؛ خداوند مشیتِ من را مشیت نکرد (وگرنه جبر لازم می‌آید)، و خدا خودِ فعل (صلاة یا شرب خمر) را هم مستقلاً مشیت نکرد (اشتباه اهل جبر و اهل تفویض مشکلشان این است)؛ بلکه خداوند مشیت می‌کند صدورِ فعل را از مشیت من. من مشیت می‌کنم فعل صادر بشود و می‌گویم می‌خواهم آب بخورم (این اراده من است)؛ اگر خدا این را مشیت نکند ـ یعنی صدور فعل از من را مشیت نکند ـ فعل صادر نمی‌شود و من هرچه اراده کنم نمی‌توانم و فعل از من صادر نمی‌شود. و اگر خدا مشیت کند این صدور را، فعل صادر می‌شود. خدا مشیت می‌کند که فعل از من صادر بشود؛ این همانی است که در روایات تعبیر شده است: «خَلَّی بَیْنَهُ وَبَیْنَ فِعْلِهِ»؛ اینکه اذن می‌دهد یعنی همین، یعنی او هم مشیت می‌کند که این کار از مشیت من انجام بشود.
(پرسش شاگرد: مشیت خودِ من از کجا سرچشمه می‌گیرد؟ آیا همه این‌ها دوباره مستند به خداست؟)
آن یک بحث دیگر است که عرض کردم تو بحث انسان‌شناسی است؛ آن از من است، از قدرت من و سلطنت من است. الان ما تو آموزه توحیدیم؛ گفتیم مسئله «امر بین الامرین» دو تا پایه دارد: یک پایه‌اش تو توحید است که بحث توحید افعالی و ارادةالله است (که این را داریم بحث می‌کنیم)، و یک پایه دیگرش تو انسان‌شناسی است. تو معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در انسان‌شناسی، همین قدرت، عقل و ادراک ـ اینکه این قدرت ما از کجا می‌آید و چطوری اراده از ما متمشی می‌شود ـ خیلی مفصل بحث شده است. آیا تمشی اراده از ما معنایش این است که این مشیتی که من نسبت به آب می‌کنم، خدا فاعل این مشیت است؟ نه! من روی قدرت خودم و روی حریت و استقلال خودم، در انتخاب «الف» یا «ب» آزادم؛ اگر اینجا گفتید اراده خدا دخالت می‌کند، این جبر است.
(پرسش شاگرد: پس در این یک لحظه که من استقلال دارم، جایگاه خدا کجاست؟)
الان خداوند به من این قدرت را داده که بتوانم «الف» یا «ب» را انتخاب کنم؛ اینکه من دیگر «الف» یا «ب» را انتخاب می‌کنم، فرمودند: «وَالْمَالِکُ لِمَا مَلَّکَهُمْ وَالْقَادِرُ عَلَی مَا أَقْدَرَهُمْ عَلَیْهِ»؛ به من قدرت را تملیک کرده و خودش هم املک و اقدر است، اما من الان با قدرت خودم و با مالکیت خودم دارم کار انجام می‌دهم و حواسم هم هست که آن کاری که من در اینجا انجام می‌دهم مشیت من است؛ اگر من مشیت نکنم یعنی خدا به من قدرت نداده است.
(پرسش شاگرد: در آن لحظه‌ای که «خَلَّی بَیْنَهُ وَبَیْنَ فِعْلِهِ» و به ما اختیار داد، آنجا خدا فقط ناظر ما هست؟)
نه تنها ناظر است، بلکه «أَمْلَک» است و «أَقْدَر» است! در آن لحظه‌ای که من قدرت دارم، خودش هم قدرت دارد. حالا اگر خدا آمد در مشیت من دخالت کرد چطور؟ مثلاً من اصلاً بی‌اختیار نشسته‌ام اینجا، به اراده خدا دستم حرکت کرد؛ یا نشسته‌ام اینجا سر کلاسم، یکهو دلشوره برمی‌دارم و اصلاً بدون اختیار از اتاق برمی‌دارم می‌روم به سمت منزل، می‌بینم منزل آتش گرفته و بچه تنها تو اتاق گیر کرده است! بارها نشده؟ طرف نشسته در یک جایی خواب می‌بیند که آقا مثلاً مادرش در فلان‌جا الان در مشکل است، بلند می‌شود تلفن می‌زند و می‌بیند بله، در حالت بدی است. در اینجا خداوند مشیت می‌کند این حالتِ من را، و من دیگر اینجا اصلاً اختیاری ندارم! موقعی که این حالت در من پیش می‌آید و من از روی شور و دلهره بی‌اختیار بلند می‌شوم می‌روم، این دیگر فعل اختیاری من نیست؛ من نمی‌توانم بگویم آقا من آزادانه بلند شدم از سر کلاس آمدم منزل، می‌گوید نمی‌دانم اصلاً چه شد، بی‌اختیار بلند شدم رفتم بیرون! یک عامل بیرونی است و من نیستم؛ من مشیت نکردم، بلکه این کار در دل من افتاد و در من قرار داده شد. این که اصلاً اختیار نیست؛ پس اگر خداوند تصرف می‌کند در من و من یک کاری را بدون اختیار و اراده می‌خواهم، این که اصلاً اختیار نیست و بحث ما نیست.
کجا بحث ماست؟ در زمانی که من از روی مشیت و اختیار خودم می‌توانم بلند نشوم، اما بلند می‌شوم؛ سؤال در اینجاست. همین که اراده می‌کنم بلند بشوم، اگر اراده و مشیت خدا باشد که من بتوانم بلند بشوم، من وقتی اراده کردم بلند می‌شوم؛ و اگر خدا مشیت نکند، هر کاری بخواهم انجام بدهم و بخواهم بلند شوم، نمی‌توانم. پس مشیت خدا تعلق می‌گیرد به صدور فعل از مشیت من؛ در این حالت می‌گوییم فعل، اختیاریِ من است و در اراده و اختیار من و در نسبت فعل با من ـ به تعبیر امام رضا (علیه‌السلام) ـ هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید این فعل من نیست و خودم هم نمی‌توانم بگویم؛ من بودم که واقعاً اراده کردم این کار را بکنم، بله خدا هم خواست که این کار از من واقع شود.
(پرسش شاگرد: خب در نهایت، وقتی مشیت خدا تعلق گرفته به صدور فعل با مشیت من، باز برمی‌گردد به اینکه به مشیت ما تعلق گرفته است!)
نه، برنمی‌گردد! همه نکته همین است: اگر خداوند مشیتش به مشیت من تعلق بگیرد، من آزاد نیستم و جبر است. بلکه مشیت خدا به صدور فعل از مشیت من تعلق گرفته است؛ یعنی در واقع شرط است: حالا که من مشیت کرده‌ام ـ من مشیت کرده‌ام، نه اینکه خدا خواست که من مشیت کنم؛ اگر مشیت خدا تعلق گرفت که من چنین چیزی را بخواهم این جبر است و فعل اختیاری من نیست، هرچند عرض کردم می‌شود خداوند یک طلبی را در من بیندازد و من یکهو یک چیزی را بدون اختیار بخواهم ولی این فعل اختیاری نیست و بحث ما در امر بین الامرین در فعل اختیاری است ـ وقتی من با اختیار خودم مشیت کردم، صدور فعل در خارج منوط به مشیت الهی است.
تمثیل «رئیس و معاون» برای تقریب به ذهن در تفویض، جبر و امر بین الامرین
(پرسش یکی از شاگردان: استاد، می‌شود تشبیه کرد به استانداری که فرماندار نصب می‌کند و این فرماندار در حوزه خودش مختار است و همه کار می‌تواند انجام بدهد، اما استاندار هم قدرت دارد که اگر فرماندار خواست کاری انجام بدهد مانعش شود، و اگر هم خواست کاری انجام بدهد نیاز به مشیت و امضایش باشد؟)
آها، ببینید، احسنت! ما معمولاً مثال را این‌جوری می‌زنیم ـ شاید در دوره قبل هم این مثال را زدیم ـ می‌گوییم داستان یک رئیس و معاونش است. رئیس، این معاون را نصب می‌کند؛ این سه حالت دارد:
۱. حالت اول (تفویض): یا می‌گوید آقا تو برو کارت را انجام بده، اختیارات هم داری، عزل و نصب کن، حقوق قطع کن و ببند، بالا کن، پایین کن، بدزد، ندزد، همه کار را خودت بکن؛ من هر موقع فهمیدم و دلم خواست، اختیار را ازت می‌گیرم و حکمت را لغو می‌کنم و عزلت می‌کنم، ولی مادامی که عزلت نکرده‌ام، تو هر کاری بخواهی انجام بدهی تحقق پیدا می‌کند؛ ظلم بکن، ستم بکن، دزدی بکن یا نکن، کار خودت است. این یک فرض است که به آن می‌گوییم «تفویض». تفویض یعنی من معاونم را اختیار بدهم و او هم هر مشیتی کند و هر اراده‌ای کند نافذ باشد، و نهایتاً فقط من می‌توانم عزلش کنم و هر موقع خواستم بگویم آقا بلند شو برو.
۲. حالت دوم (جبر): جبر چیست؟ مثل بعضی از این معاون‌هایی که ما نصب می‌کنیم؛ وزیر، معاون خودش را نصب می‌کند و می‌گوید: نصبت کردم، خیلی مغرور نشو! از این به بعد، حکم‌ها و نامه‌ها را خودم می‌نویسم برایت می‌آورم؛ عزل و نصب‌ها را خودم می‌گویم آقا پسرخاله من را بگذار، آن فلانی را بگذار، او را بردار، حقوق این را کم کن، بیشتر کن؛ تا بهت تلفن زدم تو کار بکن و تو هیچ اختیاری نداری! این دکوری است و این جبر است. درست است به ظاهر من به تو اختیار داده‌ام، اما تمام اجزای افعال تو را من دارم امر می‌کنم.
(شوخی یکی از شاگردان: ما شبیه این دومی هستیم نسبت به خدا! ما دکوری هستیم، چون هرچه انجام بدهیم خدا باید امضا کند!)
پس دو سه جلسه زحمت ما را شما هدر دادید! خدا رحمت کند مرحوم آقا میرزا جواد آقای تبریزی استاد بزرگوار ما را؛ اینجا که می‌شد می‌گفت: «ضایع شد! ضایع شد!» نه، این جبر است!
۳. حالت سوم (امر بین الامرین): حالت سوم و «امر بین الامرین» چیست؟ وزیر، معاون نصب می‌کند و اختیارات هم به او می‌دهد؛ می‌گوید خودت در حدود اختیاراتت فکر می‌کنی، تصمیم می‌گیری و حکم صادر می‌کنی؛ خودت صادر می‌کنی. اما من به دبیرخانه سفارش کرده‌ام هر حکمی که تو نوشتی و فرستادی دبیرخانه، با من چک کنند؛ آن‌هایی می‌رود و نافذ می‌شود که من تأیید می‌کنم! توجه فرمودید؟ می‌گوید تو اختیار داری؛ آقا من حکم فلانی (پسرخاله‌ام) را نوشتم، دبیرخانه از منِ وزیر می‌پرسد: آقا این نافذ است؟ می‌گوییم: بله، عیب ندارد، من هم قبول دارم. تا من اراده نکنم، هیچ نامه و حکمی از دبیرخانه صادر نمی‌شود؛ حکم مال توست و تو با آزادی خودت انتخاب کردی، اما یک جا من جلویش را می‌گیرم: تا خواستی صد میلیارد تومان بدزدی، می‌رود آنجا و می‌گویم نه، این چک را برگردانید!
حالا سؤال: آن زمانی که معاون با اختیار خودش یک حکمی کرده و از دبیرخانه هم رد شده و وزیر هم گفته عیبی ندارد و مشکلی ندارم، آیا معاون می‌تواند یقه وزیر را بگیرد و بگوید تمام این احکام را تو صادر کردی؟ نه! وزیر می‌گوید تو تصمیم گرفتی با آزادی خودت در حدود اختیاراتی که من بهت داده بودم؛ من به تو گفتم آزادی، حتی به تو هم نگفتم که من جلویش را می‌گیرم یا نمی‌گیرم، اما در عین حال من خودم هم یک ممیزی گذاشتم. چه شد؟ هر فعلی که در خارج از این اداره بیرون می‌رود، دو تا مشیت رویش است: مشیت رئیس و مشیت معاون. اگر رئیس نخواهد حکم صادر نمی‌شود، اما وقتی که مشیت کرد، مشیت رئیس به چه تعلق می‌گیرد؟ مشیتش تعلق می‌گیرد به نفوذِ این حکم؛ می‌گوید این حکمی که این فرستاد نافذ است، عیبی ندارد، برود! وزیر نه در نوشتن نامه مؤثر بود، و نه در امر به اینکه کی را نصب کن و کی را عزل کن مؤثر بود؛ همه کارش را معاون خودش انجام داد و از روی حریت هم بود، فقط یک جا من جلویش را می‌گیرم و موقعی که جلویش را گرفتم می‌گویم: تو می‌خواستی بکنی، من نگذاشتم (که در بحث تجری است دیگر: تو می‌خواستی بکنی، من نگذاشتم).
(پرسش یکی از شاگردان: استاد، خداوند که همیشه می‌خواهد، چون باید امتحان کند؛ پس همیشه مشیت انسان را امضا می‌کند؟)
نه، همیشه چرا؟ همیشه لازم نیست امتحان کند! مگر خداوند عالم را خلق کرده و اختیار را به من داده که من هر کاری دلم بخواهد انجام بدهم؟ همان‌طور که امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمودند: آیا این جهان را خدا خلق کرد «لِمَا شَاءَ أَوْ لِمَا شَاءُوا»؟ خدا نمی‌خواهد صدام الان بمیرد؛ صد تا گروه نقشه ریختند که این صدام را بکشند، تو آخرین لحظه افشا شد؛ خدا نمی‌خواهد! یا اگر خدا نخواهد یک کسی کشته شود و یک مؤمنی را خدا می‌خواهد وسط آتش حفظ کند، همه عالم دارند تلاش می‌کنند و می‌خواهند این را بکشند، نمی‌گذارد و این را نگه‌اش می‌دارد؛ آن‌ها دارند اراده می‌کنند که کار کنند، اما خدا نمی‌خواهد این کار انجام بشود.
پس این نکته‌ای است که دوستان توجه کنند؛ حالا این را ان‌شاءالله یک جمع‌بندی می‌کنیم و از بحث می‌گذریم. این را من دلم می‌خواهد دوستان هم روایات را ببینند و هم یک جلسه مباحثه کنند؛ بحث مهمی است‌ها! اگر مسئله «امر بین الامرین» حل بشود، به نظر ما یک زیرساختِ بسیاری از بحث‌ها در بحث‌های اعتقادات حل می‌شود و چقدر هم آثار تربیتی دارد.
(پرسش یکی از شاگردان در انتهای جلسه: در مثال معاون و رئیس، هر حکمی که بشود و غلط از آب دربیاید، مردم آن رئیس را هم توبیخ می‌کنند که چرا امضا و تنفیذ کردی!)
نه، توبیخ نمی‌کنند! چرا؟ چون اینجا جای «ابتلا» است؛ من خلق را آزاد خلق کرده‌ام تا ابتلا برایش ایجاد کنم، یعنی قرار است این خطا بکند، قرار است آزاد باشد و قرار است نتیجه آزادی خودش را ببیند. هر مثالی از یک جهت مبعّد است: در آن اداره، قرار است یک وظیفه‌ای انجام بشود و کار مردم راه بیفتد، اما اینجا یک پیش‌فرض هم داریم و آن این است که غایت خلقت، ابتلا، آزادی و حریت است که حالا بحث ابتلا را بعداً مطرح می‌کنم.