توحید در معارف اهل بیت - جلسه 5
- موضوع جلسه: اسماء و صفات الهی (مباحث مقدماتی)؛ ورود به فصل تازه‌ای که در ادامه بحث معرفت‌الله و ناظر به معرفت عقلی است.
- اهمیت بحث اسماء و صفات از سه جهت
- جهت عقلی: ذات بدون صفات قابل شناخت عقلی نیست و ما هر چیزی را از راه صفاتش می‌شناسیم («ما حس جوهریاب نداریم»).
- جهت وحیانی: قرآن از «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» تا پایان سرشار از اسماء و صفات است، همچنین ادعیه و زیارات («وَبِأَسْمَائِکَ الَّتِی مَلَأَتْ أَرْکَانَ کُلِّ شَیْءٍ» در دعای کمیل).
- جهت تاریخ کلام: اسماء و صفات در کنار جبر و اختیار، ایمان و کفر و امامت یکی از چهار مسئله نخستین کلام اسلامی است و در برخی دیدگاه‌ها موضوع علم کلام شمرده شده.
- سه دسته مسائل اسماء و صفات
- وجودشناسی صفات: نحوه تحقق صفات؛ رابطه صفات با ذات، رابطه صفات با یکدیگر و رابطه صفات با افعال.
- معناشناسی صفات: صفاتی که بر خدا اطلاق می‌کنیم چگونه قابل فهم‌اند (دقیق‌تر از تعبیر «معرفت‌شناسی»).
- لفظ‌شناسی اسماء: بحث از خود الفاظ و آثارشان، مانند نزاع تاریخی درباره مخلوق بودن کلام الهی.
- معنای «اسم» و «صفت» در لغت و اصطلاح
- لغت: هر دو علامت‌اند؛ اسم بدون وصف نشان می‌دهد و صفت از راه وصف («قَوْلٌ دَالٌّ دَلَالَةَ الْإِشَارَةِ» در برابر «قَوْلٌ دَالٌّ دَلَالَةَ الْأَمَارَةِ»).
- ادبیات: اسم جامد (علم یا جنس) همان اسم لغوی است و اسم مشتق همان صفت.
- کلام: توجه به ذات صرف‌نظر از صفت «اسم» است و ذاتِ متصف به وصف «صفت»؛ نزدیک به معنای لغوی.
- عرفان نظری و برخی فلاسفه متأخر: مقام ذات نه اسم دارد نه صفت؛ ذاتِ مقید به وصف «اسم» است (مانند عالم و قادر) و خود وصف «صفت» (مانند علم و قدرت).
- دیدگاه کتاب و سنت: کاربرد عمومی اسم و صفت همان معنای لغوی است، ولی در باب خداوند اسمِ بی‌وصف نداریم و همه اسماء الهی صفت‌اند: «إِنَّ الْأَسْمَاءَ صِفَاتٌ وَصَفَ بِهَا نَفْسَهُ» (امام باقر ع) و «الِاسْمُ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ» (امام رضا ع).
- واژه «الله» علم نیست: در روایات کافی و توحید صدوق «الله» همان «الْإِلَهُ» با الف و لام عهد است و «إِلَه» صفت به معنای «الْمَأْلُوهُ» (معبود) است.
- پرسش و پاسخ: واژه «خدا» و «God» نیز وصفی است و برای ذات الهی عقلاً اسم علم نمی‌توان وضع کرد؛ ضمیر «هو» اسم نیست و همیشه به اسمی برمی‌گردد؛ توقیفیت اسماء آخرین بحث این فصل است.
- روایات محوری در مراتب معرفت و نفی صفات
- خطبه اول نهج‌البلاغه و پنج مرتبه معرفت: «أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ، وَکَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ، وَکَمَالُ التَّصْدِیقِ بِهِ تَوْحِیدُهُ، وَکَمَالُ تَوْحِیدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ، وَکَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ»؛ اوج معرفت نفی صفات است «لِشَهَادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَیْرُ الْمَوْصُوفِ».
- خطبه امام رضا (ع) در نفی تشبیه، اکتناه و تمثیل: «فَلَیْسَ اللَّهَ عَرَفَ مَنْ عَرَفَ بِالتَّشْبِیهِ ذَاتَهُ»؛ «وَلَا إِیَّاهُ وَحَّدَ مَنِ اکْتَنَهَهُ»؛ «وَلَا حَقِیقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَّلَهُ».
- پرسش روش‌شناختی: حجیت روایات در اصول عقاید از باب تعبد نیست بلکه از باب «اثاره عقول» است؛ خود روایات برهان عقلی دارند و روایات این باب فراوان و محفوف به قرائن است.
- پنج دیدگاه در وجودشناسی صفات
- زیادت صفات بر ذات و تغایر صفات با یکدیگر (اهل حدیث، اشاعره و ماتریدیه).
- عینیت صفات با ذات و با یکدیگر (مشهور معتزله از ابوالهذیل، متکلمان امامیه مانند شیخ مفید، سید مرتضی، خواجه طوسی و علامه حلی و مشهور فلاسفه).
- نیابت ذات از صفات (برخی معتزله و برخی فلاسفه): ذات کار صفات را انجام می‌دهد.
- نظریه «حال» (ابوهاشم جبائی).
- تجلی و تعینات اسمائی (عرفان نظری): صفات مرتبه‌ای از خود ذات‌اند؛ گونه‌ای جمع میان زیادت و عینیت.
- جلسه آینده: بررسی دیدگاه کتاب و سنت، یعنی نظریه «نفی الصفات عنه»، با سه دسته روایات و براهین عقلی آن‌ها.
صوت و فایل‌های این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایل‌ها، در درس‌گفتار «توحید در معارف اهل بیت» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درس‌گفتار۱. خطبه آغازین و ورود به فصل جدید: مبحث «اسماء و صفات الهی» و پیوند آن با «معرفت‌الله»
أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، وَصَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِینَ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ)، سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفَ.
خب، ما در جلسات گذشته به مسئله «معرفت‌الله» پرداختیم و گفتیم که از دیدگاه کتاب و سنت، دو طریق برای شناخت خداوند وجود دارد. در ادامه بحث معرفت‌الله، مسئله «اسماء و صفات الهی» مطرح می‌شود. چنان‌که خواهیم دید ـ حالا دو یا سه جلسه این بحث را باید مطرح کنیم ـ معلوم می‌شود که مسئله اسماء و صفات، مستقیماً با مسئله معرفت‌الله ارتباط دارد؛ و بدون حل مسائل مربوط به این حوزه، اصل مسئله شناخت الهی هم محل بحث و گفت‌وگو قرار می‌گیرد. این است که اگر کسی بخواهد نظریه و مبنای معارف الهی را در مسئله معرفت‌الله بشناسد، این را باید در انتهای بحث اسماء و صفات جمع‌بندی کند؛ یعنی تا اسماء و صفات روشن نشود جایگاهش، حتی بخش معرفت‌الله را هم نمی‌شود جمع‌بندی کرد.
از این جهت، توجه به این موضوع مهم است. برای اینکه اهمیت این بحث را اشاره کنیم، به چند نکته مقدماتی می‌پردازیم. پس بحث اولمان این است که اسماء و صفات چقدر اهمیت دارد.
پرسش یکی از حضار: این در اصل همان بحث اولی است دیگر؟ در ذیل همان بحث معرفت است؟
پاسخ استاد: در ذیل همین بحث است؛ معرفت عقلی را گفتیم، دوباره من اسماء و صفات را که می‌گویم دوباره برمی‌گردیم به معرفت عقلی.
۲. مقدمه اول: تبیین اهمیت مبحث اسماء و صفات در منظومه معارف الهی
سه تا بحث را به عنوان بحث مقدماتی داریم که یکی‌اش بحث اهمیت اسماء و صفات در منظومه معارف الهی است. چند تذکر برای بیان اهمیت، به گمانم تقریباً ذهن دوستان را روشن می‌کند که اگر نگوییم اسماء و صفات مهم‌ترین بحث معارف الهی است، می‌شود گفت یکی از چند بحث مهم است:
۲.۱. جهت اول (مبنای عقلی): انحصار شناخت عقلی اشیا و خداوند در طریق «صفات»
نکته اول اینکه مسئله شناخت خداوند به لحاظ عقلی، به اسماء و صفات ارتباط پیدا می‌کند؛ چون ما برای شناخت خداوند، یا ذات حق را می‌شناسیم یا صفات حق را می‌شناسیم. ذات حق که قابل شناسایی بدون صفات نیست! ذات بدون صفات، دست‌کم در معرفت عقلی، قابل دریافت نیست؛ نه نسبت به خداوند متعال، ما نسبت به هیچ‌چیز دیگری معرفت به ذات بدون صفت نداریم. از نظر عقلی وقتی ما نظر می‌کنیم به اشیای عالم امکان، هر چه می‌بینیم صفات است: رنگ می‌بینیم، شکل می‌بینیم، مکان، زمان... همه صفات است.
به لحاظ عقلی هم شما به هر چیزی که فکر کنید، از طریق صفات فکر می‌کنید؛ ما به ذات که نمی‌توانیم فکر کنیم! به قول بعضی از بزرگان، می‌گویند: «ما حس جوهریاب نداریم»؛ این‌جوری تعبیر می‌کنند. می‌گویند ما یک حسی نداریم که جوهریاب باشد؛ حس ما ـ چه احساسات ظاهری، چه حس باطنی، چه عقل ـ همه این‌ها اشیا را از طریق صفات می‌شناسد؛ چه آنجایی که نگاه می‌کنیم، چه آنجایی که برایمان تعریف می‌کنند (موقعی که می‌خواهند یک چیزی را به ما نشان بدهند و معرفی کنند، صفاتش را معرفی می‌کنند). پس بشر به صورت عادی از درک ذات عاجز است مگر از طریق صفات. خب در باب خداوند متعال هم همین‌طور است؛ ما حق‌تعالی را از طریق صفات می‌شناسیم. حالا خواهیم گفت: اگر مبحث شناخت اسماء و صفات یک مبنای روشنی پیدا نکند، گویا ما در اصل شناخت خداوند هم دچار مشکل می‌شویم. این یک نکته، که این در واقع مبنای عقلی بحث است.
۲.۲. جهت دوم (منظر وحیانی): محوریت اسماء و صفات در سراسر قرآن کریم، روایات، ادعیه و زیارات
نکته دوم از دیدگاه قرآن هست؛ قرآن و روایات اهل بیت اعم از ادعیه و زیارات. شما نگاه کنید، ببینید در قرآن کریم، سراسر قرآن از آغاز ـ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»، از همان آغاز ـ مسئله صفات مطرح است تا پایان! قرآن کریم از دریچه اسماء خدا کل عالم را نشان می‌دهد: موقعی که می‌خواهد عذاب را بیان کند به اسمائی تمسک می‌کند و از خداوند با اسم جلال یاد می‌کند؛ آنجایی که می‌خواهد زیبایی‌های عالم یا لطف خدا را یادآوری بکند، با اسم جمال خدا یاد می‌کند. عالم از دیدگاه قرآن، با خداوندِ با این اسماء در واقع دارد اداره می‌شود. شما در قرآن باید با اسماء خدا را بخوانید، ها؟ «وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی فَادْعُوهُ بِهَا». این اسماء هستند که در عالم ـ که منظور از اسماء یعنی همان اسماء الهی دیگر ـ اسماء هستند که در عالم کار می‌کنند.
حالا بیاییم در زیارات، بیاییم در ادعیه، دیگر کاملاً روشن است؛ شما از آغاز دعای کمیل که شروع می‌کنید، خدا را به اسماءش قسم می‌دهید («وَبِأَسْمَائِکَ الَّتِی مَلَأَتْ أَرْکَانَ کُلِّ شَیْءٍ»؛ و اسمائی که زمین و آسمان را پر کرده و اسمائی که...). یعنی به طور کلی، معارف کتاب و سنت را اگر کسی از این دریچه نگاه کند، سراسر آکنده است از مسئله اسماء و صفات. خب این هم یک جهت، که این را باید ببینیم این اسماء و صفات چیست؛ و اگر بعضی از معارف الهی را شما دقت کنید که بر محور اسماء و صفات هست، گاهی اوقات هم معنایشان را نمی‌فهمیم یعنی چه (که حالا می‌رسیم و این‌ها را بحث می‌کنیم). اصلاً این تعبیرات خیلی نامأنوس است برای ما؛ اینکه اسماء و صفات را معمولاً در کلام خیلی ساده می‌خوانیم و رد می‌شویم و می‌گوییم خب این بحث اسماء که چیزی نیست که! به آیات می‌آییم، به ادعیه می‌آییم، به روایات می‌آییم، می‌بینیم یک بحث‌هایی در مورد اسماء و صفات است که قابل درک نیست؛ این نشان‌دهنده این است که این موضوع یک ابعاد و لایه‌هایی دارد که ما معمولاً بهش آشنا نیستیم. این هم جهت دوم.
۲.۳. جهت سوم (تاریخ علم کلام): جایگاه اسماء و صفات به عنوان یکی از چهار مسئله نخستین کلام اسلامی و موضوع علم کلام
جهت سوم، در تاریخ کلام، مسئله اسماء و صفات برای تمام مذاهب اسلامی ـ بدون استثنا ـ یک مسئله جدی و اولی بوده است. اگر دوستان تاریخ کلام اسلامی را مرور کنند و مورخان که در باب این تاریخ بارها سخن گفته‌اند، گفته‌اند مسئله اسماء و صفات یکی از چند مسئله نخستین کلام اسلامی است. می‌دانیم سه یا چهار مسئله اصلی جزو مسائل نخستین، و مسئله‌ای هم که تا امروز وجود دارد و هیچ‌وقت هم قطع نشده، بوده است:
- یکی مسئله جبر و اختیار است (بحث قضا و قدر و جبر و اختیار است؛ خب جبر و قدر سبب شد که معتزله از اهل حدیث جدا بشوند)؛
- یکی مسئله ایمان و کفر است (مسئله ایمان و کفر سبب شد که خوارج از یک طرف، مرجئه از یک طرف، ها؟ شیعه از یک طرف شکل بگیرند)؛
- یکی مسئله امامت بود (که شاید بگوییم نخستین مسئله جدی فرهنگی جهان اسلام بود؛ این هم سه تا)؛
- مسئله چهارم، مسئله اسماء و صفات الهی است که این هم در عداد آن سه مسئله، گاهی اوقات مهم‌تر از آن‌ها در جهان اسلام مطرح شده است.
آن‌قدر مسئله اسماء و صفات مهم بوده و مخصوصاً شاخه و شعبه پیدا کرده که اگر دوستان کتاب‌های بزرگ کلامی را مراجعه کنند، آنجایی که دارد «موضوع علم کلام» را می‌گوید، وقتی موضوع علم کلام را از دیدگاه‌های مختلف می‌شمارد، یکی از دیدگاه‌های مهم این است: «موضوع علم کلام، اسماء و صفات الهی است»! بعضی از متکلمین گفته‌اند: هر چه ما در کلام بحث می‌کنیم، آخرش برمی‌گردد به اسماء و صفات الهی! ها؟ حالا شما یک چیز بگویید که به اسماء و صفات الهی برنگردد: مسئله رسالت بگوییم، دوباره می‌گوییم آقا وجوب بعث نبی این برمی‌گردد یا به لطف، یا برمی‌گردد به عدالت، یا برمی‌گردد به حکمت! معاد باشد، امامت باشد، نبوت باشد؛ همه مباحث آخرش سرش برمی‌گردد به اینکه خداوند متعال دارای صفات و اسمائی است که این صفات و اسماء یکی از وجوه این عالم را در واقع دارد شکل می‌دهد، و ما هم برای شناخت این وجوه باید در نهایت آن صفت یا آن اسم را بشناسیم.
این سه جهت ـ یکی جهت عقلی، دوم جهت وحیانی، و سوم به جهت تاریخ علم کلام ـ نشان می‌دهد که مسئله اسماء و صفات الهی مسئله مهمی است. این یک نکته.
۳. مقدمه دوم: دسته‌بندی سه‌گانه مسائل و ابعاد مبحث اسماء و صفات
نکته دوم در ابعاد و زوایای مسئله اسماء و صفات است. خب خیلی مباحث در طول تاریخ در باب اسماء و صفات مطرح شده؛ گاهی اوقات حتی خیلی اوج گرفته، گاهی اوقات یک مقداری باز فروکش کرده، ولی خب هیچ‌وقت هم در تاریخ فکر تعطیل‌بردار نبوده؛ به‌خصوص در روایات و آیات شریفه ـ چنان‌که مفصل بحث خواهیم کرد ـ همواره مسئله اسماء و صفات مهم بوده است. اما اگر الآن قرار باشد ما همه آن ابحاث و مباحث را دور هم جمع کنیم و یک تقسیم‌بندی کنیم، به این نتیجه رسیدیم که مسائل اسماء و صفات در کل کتاب و سنت و در تاریخ کلام، به سه بخش تقسیم می‌شود:
- یکی: اسمش را گذاشتیم «مباحث وجودشناسی صفات»؛
- دو: «مباحث معناشناسی صفات» (حالا گاهی اوقات می‌گویند معرفت‌شناسی، این دقیق نیست؛ همان معناشناسی درست‌تر است، توضیح می‌دهم)؛
- و سوم: «مباحث لفظ‌شناسی صفات».
همه بحث‌های مفصل را می‌شود ذیل این سه تا تقسیم کرد. خب این سه تا چیست؟
۳.۱. دسته اول: مباحث «وجودشناسی صفات»
مباحث وجودشناسی صفات، مباحثی است که از «نحوه تحقق صفات الهی» بحث می‌کند؛ می‌خواهد بگوید صفات خداوند در عالم حق‌تعالی ـ در آن ساحت وجودی حق‌تعالی ـ چگونه تحقق پیدا کرده است:
- آیا صفات غیر از ذات است یا عین ذات است؟ (این یک بحث).
- آیا خود صفات با همدیگر تغایر دارند یا همه یک صفت‌اند و ما از آن‌ها به صورت متعدد تعبیر می‌کنیم؟ (پس مسئله اول این است که آیا علم غیر از ذات خداوند است؛ مسئله دوم این است که آیا علم غیر از قدرت است، قدرت غیر از حیات است و تعدد دارند، یا این‌ها یکی‌اند؟).
- مسئله بعد در وجودشناسی اینکه: صفات چه ارتباطی با افعال دارند؟ خب ما می‌دانیم خداوند متعال با فعل خودش عالم را اداره می‌کند: اراده دارد، مشیت دارد، تقدیر دارد، ها؟ ولایت دارد، هدایت دارد؛ این‌ها همه فعل خداوند است. سؤال این است که رابطه میان افعال و صفات خدا چگونه است؟ خداوند وقتی چیزی را اراده می‌کند، این اراده‌اش مبتنی بر صفات است؛ چگونه این صفات سبب اراده می‌شود؟ این‌ها از بحث‌های خیلی مهم است و چیزهایی از این دست. مباحثی که مربوط به وجود صفات و نحوه تحقق صفات است، این بحث‌های وجودشناسی است.
۳.۲. دسته دوم: مباحث «معناشناسی صفات»
دسته دوم مباحث، مباحث معناشناختی است.
پرسش یکی از حضار: این وجودشناسی نهی نشده در روایات که تفکر در ذات و کنه ذات نکنید؟
پاسخ استاد: خب می‌خواهیم بحث کنیم دیگر حالا! این دومی است، احسنت، سؤال خوبی مطرح کردید؛ این معناشناسی است. آن بحث اول مطرح شده دیگر، داریم می‌گوییم مباحثی که مطرح بوده است؛ خب آن‌هایی که مطرح کرده‌اند و این بحث‌ها را گفته‌اند، ظاهراً در ذهنشان بوده که نه، مشکلی ندارد. از همین‌جا دسته دوم پرسش‌ها پیش آمده، از جمله همین!
پرسش چیست، پرسش دوم؟ می‌گوید ما چگونه می‌توانیم صفات خدا را درک کنیم؟ بحث وجودشناسی می‌گوید تحقق صفات چگونه است، صرف‌نظر از اینکه ما او را بشناسیم یا نشناسیم؛ بحث معناشناسی می‌گوید صفاتی که ما بر خدا اطلاق می‌کنیم، چگونه قابلیت اطلاق پیدا می‌کند؟ ما از چه روی خدا را «عالم» می‌دانیم؟ («می‌دانیم»؛ همه‌اش رفت به سراغ ما!). من وقتی علم را بر خدا اطلاق می‌کنم، با چه معیار و میزانی علم را اطلاق می‌کنم؟ به تعبیر خیلی ساده‌اش، مسائل معناشناسی یعنی: ما از اسماء و صفات خدا چه می‌فهمیم؟ ما چه می‌فهمیم؟ چگونه می‌فهمیم؟ و چگونه فهم خودمان را حق داریم بر خداوند اطلاق کنیم؟ ها؟ لازمه‌اش این است: آیا ما حق داریم در باب خداوند و صفات خدا فکر کنیم؟ همین که می‌گویید شما می‌توانید فکر کنید، یعنی ما می‌توانیم بفهمیم! کسانی می‌گویند: نه، ما نمی‌توانیم صفات خدا را بفهمیم، پس بنابراین در باب خداوند و صفات او نباید فکر کنیم و عقل در آنجا هیچ راهی ندارد! این مجموعه این مباحث روی هم رفته می‌شود «معناشناسی صفات».
۳.۳. دسته سوم: مباحث «لفظ‌شناسی اسماء و صفات»
یک دسته سومی هم در مباحث اسماء و صفات داریم، آنجایی است که در مورد «الفاظ اسماء» بحث می‌شود؛ این دیگر یک بخشی‌اش از آن جاهایی است که ماها خیلی هم نمی‌فهمیم. ببینید، ما در آیات گاهی اوقات اشاراتی دارد ولی بیشتر در روایات است؛ اگر کسانی که دقت می‌کنند و اهل تدبر در معارف کتاب و سنت‌اند ببینند، در آیات به صورت اشاره و در روایات به صورت دقیق، برای «اسماء» ـ از آن جهت که اسماءاند ـ یک سری آثار قائل شده‌اند! یعنی خود لفظ «عالم»، ها؟ لفظ «قادر»، لفظ «رحمان»، لفظ «رحیم»، خود «الله» مؤثر است! این است که گفته می‌شود گاهی اوقات مثلاً این اسم را شما اگر بخوانید در اینجا، در این ساعت، این برای این کار مؤثر است؛ حتی می‌گویند اگر اسم را مثلاً با این جور بنویسید، با این دعاها... دیدید خیلی‌ها، در حکایات شنیدید ـ حالا ما بعضی‌هایش را هم از نزدیک من خودم دیده‌ام ـ کسانی که مثلاً یک بیماری یا یک کاری را با یک اسمی ـ البته در شرایط خاصی ـ درمان می‌کنند؛ می‌گویند خود اسم اگر در یک شرایط خاصی به گونه خاصی توسط افرادی که اهل آن معنا هستند بیان بشود، خود آن اسم مؤثر است و اثر در عالم دارد! این خودش ـ اسم ـ مؤثر است. حالا این چیست، یک بحثی است که در جای خودش انجام داده‌اند و خب یک بحث‌هایی است. عرضم این است که این بحث هم در باب اسماء و صفات اگر کسی بخواهد دنبال کند در آن بحث‌های حالا مرتبه بعد، این هم جای بحث دارد که پاره‌ای از اسماء، خودشان به لحاظ لفظی مؤثرند.
پرسش یکی از حضار: این بحث کلامی محسوب می‌شود دیگر؟
پاسخ استاد: بله؟ چرا، از این جهت بحث کلامی محسوب می‌شود که ما بدانیم این اسم با این خصوصیات، به چه دلیل این اثر را دارد، ها؟ آیا ما مبنای کلامی برای این تأثیر داریم یا نداریم؟ خب خیلی از متکلمان چون می‌گویند چنین مبنایی درست نیست، اصلاً همه این‌ها را انکار می‌کنند دیگر! یا اصلش را انکار می‌کنند، یا می‌گویند تأثیر مال آن اسم نیست، مال یک چیز دیگری است (فرد مثلاً دارد یک تصرف تکوینی می‌کند، حالا این لفظ را هم می‌گوید). اینکه آیا اسم یا لفظ می‌تواند مؤثر باشد یا مؤثر نباشد، و اختصاص یک اسم به حق‌تعالی می‌تواند مؤثر باشد، چرا، می‌تواند یک بحث کلامی باشد. و توجه داریم بحث کلامی خیلی اعم‌تر از آن چیزی است که ما معمولاً تصور می‌کنیم؛ تصورات ما از حوزه کلام خیلی محدود است. کلام به معنای حقیقی خودش ـ آنچه که مربوط به اعتقادات است ـ فراتر از این است؛ این هم یک نوع اعتقاد است.
خب حالا ما بحث‌های لفظ‌شناسی را کار نداریم؛ فقط یک نمونه‌ای را مثال می‌زنیم معمولاً برای اینکه دوستان تقریب به ذهنشان بشود: این بحثی که در تاریخ تحت عنوان «کلام الهی خالق است یا مخلوق است» (یادمان هست دیگر؛ که از قرن دوم یک بحثی مطرح شد که آیا کلمات قرآن کریم ـ کلمه‌اش، لفظش ـ این‌ها خالق است یا مخلوق است؟ آیا اطلاق مخلوق بودن بر الفاظ قرآن می‌توان داشت یا نه؟). خب این طبیعی است منظور این لفظی که من می‌نویسم که نیست! این را خلط نکنند دوستان؛ گرچه بعضی از حشویه گفته‌اند، ولی بحث این نیست. سخن در آن لفظی است که دارد معنای این آیات را ارائه می‌کند: آیا کلماتی که معانی قرآن کریم با او نازل شد، او مخلوق بود و خلق بود و خداوند صوتی را خلق کرد، یا او عین خداوند بود و آن هم صفتی از صفات بود و صفات هم عین ذات است مثلاً؟ مثال دارم می‌زنم‌ها! و بعد عین این در باب اسماء خدا هم مطرح شده که آیا اسماء خدا قدیم است یا حادث است؟ پس بنابراین بحث‌های لفظ‌شناسی هم مهم است، ولی فعلاً ما کنارش می‌گذاریم و معمولاً هم ازش بحث نمی‌کنیم. بحث اصلی‌مان در باب «معناشناسی صفات» و «وجودشناسی صفات» است. این هم نکته دوم مقدماتی.
۴. مقدمه سوم: مفهوم‌شناسی «اسم» و «صفت» در لغت و اصطلاح علوم اسلامی
نکته سوم: تعریف «اسم» و «صفت» چیست؟ قبل از شروع در جزئیات، ما خود این مفاهیم را یک مقداری باز کنیم:
۴.۱. معنای لغوی اسم و صفت: اشتراک در «علامت بودن» و تمایز در «دلالت اشاره» و «دلالت اماره»
ببینید یک معنای لغوی ما برای اسم و صفت داریم؛ این را می‌خواهیم مقدمه بگوییم تا بعد بگوییم در معارف کتاب و سنت معنای اسم و صفت چیست. ما در لغت وقتی مراجعه کنید شما به کتب لغت، معمولاً این‌جوری می‌گویند ـ حالا بگویم غالباً یا بگویم همه در نهایت می‌گویند ـ که می‌گویند اسم و صفت را اگر ما به دقت بخواهیم نگاه کنیم، یک معنا بیشتر ندارد و آن معنایش «علامت و نشانه» است. تعابیر مختلف است، ولی تقریباً آن چیز نهایی همین است: «اسم» به معنای علامت است، «صفت» هم به معنای علامت است، ها؟ نشانه است (صفات یک شیء، نشانه آن هست).
اما یک فرق می‌گذارند میان اسم و صفت؛ می‌گویند درست است که هر دو علامت و نشانه است، اما در «نشانه‌بودنِ آن علامت» اختلاف است:
- اگر چیزی (لفظی)، خودش نشانه واقع است بدون اینکه وصفی را از شیء معرفی کند، این می‌شود «اسم»؛
- اگر لفظی نشانه برای چیزی است به واسطه یک وصفی، این می‌شود «صفت».
پس صفت و اسم، هر دو چیزی را نشان می‌دهند، اما دو گونه نشان می‌دهند: یکی از طریق وصف، یکی بدون وصف. مثل چه؟
- مثلاً اگر من گفتم آقا «میز»، شما از لفظ میز چه می‌فهمید؟ آیا صفتی درک می‌کنید؟ می‌گویم «زمین»، ما از واژه زمین، آسمان، ها؟ در معنای زمین و آسمان چیزی نیست! می‌گویید آقا زمین و میز چیست؟ می‌گوییم همین! میز نشانه است برای این؛ روز اولی که این را ساختند، گفتند اسمش را می‌گذاریم «میز». می‌گوییم آقا این میز یعنی چه؟ می‌گویند کار به یعنی چه نداریم، اسم این میز است! یعنی میز دلالتش (لفظ میز دلالتش برای این) از طریق یک وصف خاص نیست.
- اما وقتی ما می‌آییم از طریق یک وصف چیزی را معرفی می‌کنیم؛ مثلاً می‌گوییم «خندان»، یک کسی را می‌گوییم فلانی «عالم» است، «مرجع تقلید» است (وصف است دیگر)، «محصل» است، «نجار» است؛ وقتی که ما یک شیئی را از طریق یک وصفی معرفی می‌کنیم، درست است که این لفظ نشانه است برای آن شیء، اما از طریق آن وصف! خصوصیتش هم این است که همیشه در اوصاف، ما از لفظ به یک مفهوم می‌رسیم (به یک وصف می‌رسیم)، و از طریق آن وصف می‌رویم سراغ مصداق. اما در باب اسم این‌طور نیست! ما در باب اسم یک اوصافی را در ذهن نمی‌آوریم تا بعد بگردیم دنبال مصداقش؛ از طریق اسم، مستقیماً می‌رویم سراغ خارج.
یکی از مثال‌های خیلی روشن برای اسم، «اسم علم» است (اسم اشخاص است، ها؟). شما وقتی فرض کنید اسم آقازاده‌تان را می‌گذارید «محمد»، می‌گذارید «علی»، کاری به وصف که ندارید! آن موقع نگاه نکردید مثلاً فرض کنید اسمش را گذاشتید «سجاد»، این نه اینکه آقاپسر داشت خیلی سجده می‌کرد! اگر من فرزندم را اسمش را گذاشتم «سجاد»، از سجاد معنای سجاد اراده نکرده‌ام؛ سجاد یعنی همین فرد خارجی! اما آن کسانی که زین‌العابدین (علیه الصلاة و السلام) را «سجاد» گفتند، آن‌ها از چه طریقی گفتند؟ وصف را دیدند و گفتند سجاد! پس اطلاق لفظ سجاد برای آن حضرت، «وصف» است («صفت» است)؛ و اطلاق سجاد برای پسر من، «اسم» است، چون هیچ واسطه معنایی نمی‌خورد. این روشن است.
یک تعبیر زیبایی است که ما هم اینجا آوردیم، قشنگ است (فکر می‌کنم در قاموس باشد یا در صحاح جوهری؛ یکی از کتب قدیمی لغت این را تعبیر می‌کند و می‌خواهد فرق بین اسم و صفت را بگذارد):
- می‌گوید: «قَوْلٌ دَالٌّ دَلَالَةَ الْإِشَارَةِ»، این «اسم» است؛
- صفت چیست؟ «قَوْلٌ دَالٌّ دَلَالَةَ الْأَمَارَةِ»!
اگر کلمه‌ای بود که دلالت می‌کرد از طریق «اشاره»، این اسم است (این‌ها را که داریم توضیح می‌دهیم نمی‌خواهیم بحث‌های لغوی کنیم؛ کار بهش داریم، تا آخر اسماء و صفات به همین تکه کار داریم و یک کلید بزرگ فهم معارف کتاب و سنت است)؛ اگر ما یک اسمی داشتیم که از طریق «اماره» (اماره یعنی نشانه، یعنی وصف) دلالت می‌کرد، این می‌شود صفت. پس هر دو اسم‌اند (یعنی هر دو علامت‌اند)، اما یکی علامت از طریق اشاره است و یکی علامت از طریق صفت و اماره. این به هر حال صورت مسئله در معنای لغوی اسم و صفت.
۴.۲. اصطلاح علم ادبیات (صرف و نحو)
خب این واژه اسم و صفت آمده در علوم مختلف اسلامی راه پیدا کرده است: ادبا یک اصطلاحی دارند در باب اسم و صفت؛ متکلمان آن‌ها هم می‌گویند اسم و صفت و بینش یک فرق می‌گذارند؛ عرفا یک اصطلاح دیگر دارند و آن‌ها می‌گویند اسم و صفت یک چیز دیگری است. یک مقداری هم با این آشنا بشویم ـ چون برخورد می‌کنیم به این کتب ـ بدانیم در هر علمی این اصطلاح یک معنایی می‌دهد و یک تفاوت‌هایی هم با هم دارد.
در علم ادبیات که همه ما خوانده‌ایم، یادمان هست وقتی می‌گفتند اسم چیست و صفت چیست: در علم ادبیات گاهی اوقات می‌گفتند «اسم» و مقابل «فعل» می‌گذاشتند و «حرف» (می‌گفتند کلمه سه قسم است: فعل است و حرف است و اسم). این اسم، معنای کلی است؛ این اسم همان معنای کلیِ نشانه و اماره است که اعم از وصف است و اسم (هر موقع ما اسم را در مقابل فعل و حرف به کار بردیم، اسم شامل وصف هم می‌شود).
بعد می‌آمدند وقتی به اسم می‌رسیدند، می‌گفتند اسم دو دسته است: «اسم جامد» و «اسم مشتق»:
- اسم جامد: همین اسمی است که الآن ما معنا کردیم در لغت و گفتیم دلالتش به اشاره است؛ حالا دیگر می‌دانیم وقتی می‌گوییم اسم جامد، گاهی اوقات «اسم علم» است (یعنی یک فرد است) و گاهی اوقات چیست؟ «اسم جنس» است (مثل زمین، مثل میز؛ مال یک مجموعه است، فرقی نمی‌کند؛ هر دو در نحوه دلالت یکی‌اند).
- اسم مشتق: اگر صفت گفتیم (مشتق گفتیم، صفت گفتیم)، اسمی است که از طریق یک وصف دلالت می‌کند. اسم جامد همان «اسم» است، و اسم مشتق «صفت» است (می‌گوییم عالم، می‌گوییم قادر، ضاحک؛ این‌ها همه صفت‌اند و اسم مشتق‌اند؛ اما اگر به جای اینکه ضاحک بگوییم، اسم فرد را گفتیم، اسم جامد است).
این اصطلاح ادبی است. ببینید، اصطلاح علمای ادبیات با معنای لغوی یکی است و فرقی نمی‌کند؛ یعنی همان چیزی را که ما از معنای لغوی اسم و صفت یافتیم، خود علمای ادبیات این را آمده‌اند پیاده کرده‌اند.
۴.۳. اصطلاح علم کلام
اما در علم کلام: در علم کلام هم نزدیک به معنای لغوی است، اما یک خرده‌ای فرق می‌کند. متکلمان وقتی در بحث اسماء و صفات می‌گویند «اسم خدا» یا می‌گویند «صفت خدا»، منظورشان این است:
- می‌گویند اگر شما به «ذات» توجه کردید صرف‌نظر از صفت، ما به این می‌گوییم «اسم»! (به ذات توجه کردید صرف‌نظر از صفت؛ به تعبیر بعضی می‌گویند: «ماهیت من‌حیث‌هی»، خود ماهیت. اگر ماهیت من‌حیث‌هیِ خداوند را در نظر گرفتیم، گفتیم «او»، «هو» و امثال این‌ها، یا «الله» مثلاً می‌گوییم اسم خداست و هیچ صفتی نداشته باشد، این می‌شود اسم خدا).
- اگر ذات را «موصوف» در نظر گرفتیم به صفتی، آنجا می‌گوییم «صفت»! وقتی می‌گوییم خدا «عالمٌ قادرٌ» («هُوَ اللَّهُ الْعَالِمُ الْقَادِرُ»)، «هو» می‌شود اسم یا «الله» می‌شود اسم، چون به ذات من‌حیث‌هی توجه کردیم؛ وقتی گفتیم «عالم و قادر»، صفت است، چون ذات را موصوف دیدیم و به یک وصفی توجه کردیم.
ببینید، تقریباً نزدیک شد دوباره به معنای لغوی. در بحث‌های دقیق یک مقداری این‌ها تفاوت می‌کند، ولی در کل یک نوع اشتراک بین معنای لغوی، معنای ادبی و معنای متکلمان است.
۴.۴. اصطلاح عرفان نظری و برخی فلاسفه متأخر
اما یک اصطلاحی دارند عرفا ـ که گاهی اوقات این اصطلاح در فلاسفه هم، فلاسفه متأخر هم آمده ـ تعریف آن‌ها با این تعریف‌هایی که کردیم متفاوت است؛ تقریباً می‌توانیم بگوییم به عکس است (به عکس نخواهیم بگوییم، متفاوت است، این‌جوری بگوییم):
- اول: مقام ذات (غیب مطلق و بی‌نام و نشانی): عرفا به «ذاتِ بدون صفت»، نه اسم می‌گویند و نه صفت می‌گویند! این یک بحث مهمی در عرفان (عرفان نظری) هست دیگر. اساساً از اول، عرفا می‌گویند حق‌تعالی یک «مرتبه ذات» دارد و یک «مرتبه اسماء و صفات» دارد. مرتبه ذات آنی است که حق‌تعالی را بدون هیچ اسم و رسمی در نظر می‌گیریم؛ ما اگر حق‌تعالی را بدون هیچ اسم و رسمی دیدیم، اصلاً نه اسم می‌گوییم، نه رسم، نه وصف می‌گوییم، هیچ! می‌گوییم «ذات». این است که عارفان می‌گویند در این مرتبه ما فقط «هو» می‌گوییم؛ ضمیر به کار می‌بریم و غیر از ضمیر حق ندارید به کار ببرید! این «هو، هو» که می‌گویند ـ ها؟ نفس نمی‌خواهند بکشند! (خنده حضار) ـ این «هو» که می‌گویند، ضمیر است؛ چون در ضمیر هیچ‌گونه وصفی نیست! شما هر اسمی برای خدا بگویید، آخرش یک وصفی تویش وجود دارد؛ عارف برای اینکه از هر وصفی پرهیز کند و به ذات با عنوانی یاد کند که درش هیچ‌گونه وصفی نیست، می‌گوید فقط با ضمیر بگویید، ها؟ پس علاقه به «هو» این است؛ که عارفان می‌گویند هر چه هم شما جلوتر بروید، اول می‌گویید «هو، هو» و می‌کشید؛ هر چه جلوتر برود و این «هو» را بیشتر بگوید و جذبه بیشتر بشود و نزدیک مقام فنا برسید، «هو...» دیگر تکثیر هم ول می‌شود و به یک جایی می‌رسید که یک نفس بسیط می‌کشید! این می‌شود آن دیگر عالم «فناء فی‌الله»، حقِ حق، که هیچ وصفی هم ندارد! حالا شوخی هم باید بکنیم دیگر؛ به کسی که دیگر نمی‌توانیم شوخی کنیم، با عرفا شوخی کنیم! (خنده حضار).
پس عرفا چه می‌گویند؟ (نکته مهمی است‌ها در بحث‌های عرفانی): عرفا می‌گویند مقام ذات ربوبی بدون هیچ‌گونه اسم و رسم، نه به او اسم اطلاق می‌کنیم و نه صفت. این برخلاف متکلمان است؛ متکلمان چه می‌گفتند؟ می‌گفتند اگر به ذات توجه کنیم بدون وصف، می‌گوییمش چه؟ «اسم»! و اگر وصف دیدید، بهش بگویید «صفت» (صفت‌الله، وصف‌الله، و آن اسم‌الله است). اما عرفا می‌گویند این‌طور نیست؛ مرتبه‌ای که ذات حق‌تعالی هست و هیچ‌گونه اسم و رسمی ندارد و هیچ نشانه‌ای ازش نداریم، این نه اسم است و نه رسم است؛ این ذات است، این حق است.
- دوم: تفکیک «اسم» و «صفت» در مقام تعینات و اوصاف نزد عرفا: اسم و صفت را کجا اطلاق می‌کنیم؟ جایی که پای یک «وصف» در میان می‌آید، ها؟ تا پای وصف در میان نیاید، ما اسم و وصف نمی‌گوییم. خب اگر پای وصف در میان بیاید، چه فرقی بین اسم و وصف است؟
- می‌گویند اگر «ذات» را دیدید با قید اتصاف به وصف خاصی، بهش بگویید «اسم»! (من می‌گویم، بعد شما مثالش را بزنید: اگر ذات حق را دیدید با قید یک وصف، این را بگویید اسم؛ خب مثال اسم چه می‌شود؟ «قادر»، «عالم»، «حی»، «رحمان»، «رحیم»؛ این‌ها می‌شوند اسم! و حال آنکه متکلمان می‌گفتند این چیست؟ این وصف است! از نظر متکلمان این وصف است، از نظر ادبا وصف است، در معنای لغوی هم وصف است؛ اما عارفان به این می‌گویند اسم؛ این اسم‌الله است).
- و وصف را گفتیم چه؟ اگر به «خود وصف» توجه کردید بدون توجه به ذات، بهش بگویید «صفت»! (نظر کنیم به صفت، ذات را در نظر نگیریم و خود صفت را ببینیم؛ مثالش چیست؟ خود «قدرت»، «علم»، «عدل»، ها؟).
پس نزد عارفان: ذات بدون وصف هیچ اسمی ندارد؛ ذات با قید وصف، اگر ذات را متصف به وصف دیدیم می‌گوییم «اسم»، و اگر به خود وصف توجه کردیم بدون ذات، می‌گوییم «صفت». پس اگر در عرفان گفتند «صفات الهی»، منظور علم، قدرت، حیات تا آخر است؛ اگر گفتند «اسماءالله»، یعنی عالمٌ، قادرٌ...؛ یک اصطلاح درست می‌کنند تا یک بحث‌هایی را بتوانند جا بیندازند در جای خودش. پس یک اصطلاح‌شناسی هم ما در اینجا کردیم و معلوم شد که معنای اسم و صفت در لغت چیست و در اصطلاح چیست.
۵. بررسی معنای «اسم» و «صفت» از دیدگاه کتاب و سنت و قاعده «وصفی بودن تمامی اسماء الهی»
۵.۱. مطابقت استعمالات عمومی کتاب و سنت با معنای لغوی اسم و صفت
خب با این بحث وارد اولین مبحث اسماء و صفات می‌شویم: از دیدگاه کتاب و سنت، معنای اسم و صفت چیست؟ آیا در قرآن و روایات با معنای متکلمان همراه شده، با معنای عارفان همراه شده، یا معنای لغوی در نظر داشته است؟
تتبع در استعمالات قرآن کریم و روایات معصومین (علیهم الصلاة و السلام) ـ این تکه را خوب گوش بدهید، یک نکته‌ای تویش هست ـ می‌گوید و نشان می‌دهد و به صراحت دارد که آنچه در کتاب و سنت به کار رفته، همان «معنای لغوی» است! یعنی ائمه (علیهم السلام) هر موقع گفتند «اسم»، منظورشان اسم است (در معنای لغوی فعلاً داریم)، و هر موقع گفتند «صفت»، منظورشان همین صفت است (یعنی ذات همراه با یک وصفی). عنوان کلی داریم؛ هنوز وارد بحث توحید و الله نشده‌ایم. در معنای کلی، اسم، اسم است و صفت هم صفت است؛ این روشن است: صفات یعنی نشان دادن چیزی از طریق یک وصف؛ اسماء یعنی اشاره کردن به چیزی بدون قید وصف.
۵.۲. قاعده بنیادین در اسماء الهی: صفت بودن تمامی اسماء الهی («إِنَّ الْأَسْمَاءَ صِفَاتٌ وَصَفَ بِهَا نَفْسَهُ»)
اما وقتی به مباحث توحیدی ـ یعنی به اسماء و صفات الهی ـ رسیده است، این مسئله مطرح شده در بین اصحاب اهل بیت و در بین ائمه (علیهم السلام) که آیا اسم و صفت در باب خداوند متعال همین تفاوتی را که ما در لغت داریم دارد یا نه؟ به تعبیر دیگر: آیا اسماء و صفات در خداوند با همدیگر فرق می‌کنند یا نمی‌کنند؟ آیا وقتی ما می‌گوییم «اسماءالله» (مثلاً در قرآن کریم: «وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی») با زمانی که گفتیم «صفات‌الله»، این‌ها با هم فرق می‌کنند؟ باز بگوییم صفات‌الله یعنی خداوند از طریق یک وصف، و اسماءالله یعنی بدون وصف؟ این است یا نه؟
مکرر از ائمه (علیهم السلام) پرسیده‌اند و در عبارات شریف خودشان تصریح کرده‌اند و گفته‌اند: «ما در باب خداوند، اسم نداریم»! «اسم نداریم» یعنی چه؟ بفرمایید؛ گفتیم اسم یعنی معنای لغوی دیگر (اشاره به ذات بدون وصف). آها! فرمودند ما در باب حق‌تعالی ـ ما، ما انسان‌ها در باب حق‌تعالی ـ هیچ اسمی که درش وصفی نداشته باشد، نداریم! تمام «اسماءالله»، «صفات‌الله» است!
دو تا روایت را ما در همین مقاله‌ای هم که خدمت آقایان دادیم آوردیم؛ یکی روایت از امام باقر (علیه السلام) و یکی از روایات از امام رضا (علیه السلام):
- روایت اول: امام باقر (علیه السلام) فرمودند: «إِنَّ الْأَسْمَاءَ صِفَاتٌ وَصَفَ بِهَا نَفْسَهُ»! (این‌ها بحث‌های پایه‌ای است‌ها؛ حالا از این به بعد می‌بینیم این‌ها چقدر در بحث مباحث اسماء و صفات مؤثر است). فرمودند از دیدگاه ما، تمام اسماء الهی حکم «وصف» را دارد و ما از طریق یک وصف است که داریم خدا را می‌خوانیم.
- روایت دوم: در روایت دیگری، محمد بن سنان از امام رضا (علیه السلام) پرسیدند: اسم خدا چیست؟ (همین سؤال مطرح بود). حضرت فرمودند: «الِاسْمُ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ»! هر جا شما اسم دیدید در باب خداوند، دلالت می‌کند بر صفتی در باب حق‌تعالی.
پرسش یکی از حضار: «لِمَوْصُوفٍ» یعنی موصوفی که وصفی دارد دیگر...
پاسخ استاد: بله، وصفی دارد دیگر؛ صفت یعنی همین دیگر! اسم، صفت است؛ یعنی ما اسمِ غیرِصفت نداریم. «الِاسْمُ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ»؛ هر جا اسم در باب خدا دیدید و هر اسمی دیدید، بدانید که اسم خدا یک صفتی است؛ یعنی دارای یک معنایی است توأم با یک وصفی که از طریق آن وصف، به موصوفی دلالت می‌کند.
۵.۳. بررسی واژه جلاله «الله» در روایات اهل بیت (علیهم السلام) و نقد علم بودن آن
پیدا کنید، شما یک دانه نشان بدهید! شما یک دانه اسم نشان بدهید از اسماء خداوند که درش وصف نباشد! بعضی متکلمین یا فلاسفه گفته‌اند: ما پیدا کردیم! می‌گوییم چیست؟ می‌گویند: «الله»! می‌گویند «الله» اسم علم است که اطلاق می‌شود بر ذات مستجمع جمیع صفات کمال و جلال (از دیدگاه بعضی‌ها؛ گفته‌اند الله علم است).
در روایات اهل بیت ـ حالا می‌رسیم و دو نمونه‌اش را می‌خوانیم؛ در توحید صدوق، در کافی شریف ـ به صراحت می‌فرماید: «الله»، «الْإِلَهُ» است، و الف و لام، الف و لام عهد است! (این را خواهیم گفت؛ الف و لام عهد حضوری است، عهد فطری است به تعبیری). «الْإِلَهُ»، یعنی آن الهِ خاصِ معروفِ شما! ها؟
پرسش یکی از حضار: آن وصفیت ندارد؟
پاسخ استاد: چرا، «إِلَه» وصف است، «معبود» است دیگر! فرمودند «الْإِلَهُ» یعنی چه؟ یعنی «الْمَعْبُودُ»؛ بعد گفتند: «الْمَأْلُوهُ فِیهِ»! امام باقر (علیه السلام) توضیح دادند، از امام صادق هم روایت داریم: «الْإِلَهُ أَیِ الْمَأْلُوهُ فِیهِ، أَیِ الَّذِی یَتَحَیَّرُ فِیهِ الْخَلْقُ»! «أَلِهَ فِیهِ» در لغت نگاه کنید، «أَلِهَ» یعنی «تَحَیَّرَ».
پرسش یکی از حضار: استاد، از نظر لغوی تمام است اینکه بگوییم «الله» غیر از علم است و وصف است؟ اگر بخواهیم درست کنیم و الف و لام به «إِلَه» بزنیم چه می‌شود؟
پاسخ استاد: چطور، چرا چه اشکالی دارد؟ خب می‌شود وصف دیگر! مثل «الْعَالِمُ»، «الْقَادِرُ»؛ «الْإِلَهُ» است دیگر! «إِلَه» وصف است؛ اله صفت مشبهه است دیگر، ها؟ «إِلَه» به معنای «مَأْلُوه» است («فِعَال» به معنای «مَفْعُول» است). «الْإِلَهُ» در لغت است دیگر؛ ائمه (علیهم السلام) معنا کرده‌اند: اله به معنای مألوه است؛ «أَلِهَ» یعنی تحیر، و مألوه یعنی «الَّذِی تَحَیَّرَ فِیهِ الْخَلْقُ» (آن کسی که خلق در او متحیر است؛ معنا می‌کنیم تحیر یعنی چه اینجا). حالا فعلاً می‌گوییم «الْمَعْبُودُ» («الْمَأْلُوهُ أَیِ الْمَعْبُودُ»).
پرسش یکی از حضار: اگر تفسیر کنیم به «ذات مستجمع جمیع صفات»، باز هم صفات را در نظر گرفته‌ایم دیگر...
پاسخ استاد: نه! آن‌هایی که می‌خواهند بگویند، می‌گویند: نه، ما «الله» را علم می‌گیریم و اشاره می‌کنیم، ها؟ اشاره می‌کنیم! مثل واژه «زید» که شما اشاره می‌کنید به آن. به کی اشاره می‌کنیم؟ مثلاً می‌گوییم «علی»، اشاره است به این فرد؛ آن فرد عالم بزرگی است، عالم معقول و منقول است. من می‌گویم «علی»؛ می‌گویید منظورتان کیست؟ می‌گویم آن کسی که عالم معقول و منقول است. ولی در واژه «علی» وصفی درش نیست که دلالت بر علم معقول و منقول کند؛ علی علم است!
ادامه پرسش طلبه: علمِ اسماء است دیگر، اسماء و صفات است نه ذات خدا...
پاسخ استاد: نه، اسماء و صفات... این مهم نیست، اصلاً این مهم نیست! مهم نیست که آن چیزی که در مصداق یا محکیِ این لفظ است چیست؛ مهم این است که در این لفظ و معنای این لفظ، صفاتی که از طریق صفات ما به آن مصداق برسیم وجود نداشته باشد! اگر گفتید در درون واژه «الله» یک معنایی است که آن معنا ما را هدایت می‌کند به سمت مصداق، این می‌شود «صفت»؛ اگر گفتید در درون «الله» هیچ معنایی نیست و الله مثل حسن است و هیچ فرقی نمی‌کند ـ خود الله هیچ معنای خاصی ندارد و الله را وضع کردیم برای آن ذاتی که در خارج صفات را دارد، اما در درون این الله هیچ وصفی نیست ـ آن می‌شود اسم علم. امام باقر (علیه السلام) می‌فرمایند: «إِنَّ الْأَسْمَاءَ صِفَاتٌ وَصَفَ بِهَا نَفْسَهُ»؛ تمام اسماء خدا، تمام واژگانی که شما در باب خدا به کار می‌برید، از سنخ و جنس «وصف» است! ما اصلاً اسم غیرِوصف در باب خدا نداریم.
۵.۴. بررسی واژه «خدا» در زبان فارسی، عدم امکان عقلی وضع اسم علم برای ذات الهی، و نقد اطلاق ضمیر «هو»
پرسش یکی از حضار: این در لغت عرب است دیگر؛ اگر ما قائل به توقیفیت نباشیم و الآن در زبان فارسی یا انگلیسی مثلاً می‌گوییم «خدا» یا «God»، آن که دیگر اسم است؛ یعنی اطلاق کلمه خدا جایز نیست؟
پاسخ استاد: می‌گویم می‌شود یا نمی‌شود، همین سؤال همین است! می‌رسیم. ببینید «خدا» اطلاق می‌کنیم، به چه معنا می‌گوییم؟
ادامه پرسش طلبه: همان چیزی که این واژه اسم است دیگر، دارد اشاره می‌کند به یک کسی... در فارسی هم ظاهراً یک جوری برمی‌گردانند که قابل وصف بشود، درست است؟ (یکی دیگر از حضار: خدا یعنی صاحب، یا خودآ یعنی واجب‌الوجود...).
پاسخ استاد: آن هم همین‌طور است! آن هم همین‌طور است. حالا نمی‌خواهم آن بحثش را مطرح کنیم؛ می‌رسیم و این را توضیح می‌دهیم که اصلاً در باب خداوند شما نمی‌توانید اسم داشته باشید! عقلاً نمی‌توانید داشته باشید! الآن داریم آهسته‌آهسته می‌آییم جلو. در باب خداوند می‌آوریم، روایات را می‌آوریم، برهان عقلی‌اش را هم ذکر می‌کنیم که شما در باب خداوند نمی‌توانید اسمِ بدونِ وصف داشته باشید (طلبه: یعنی محال عقلی است؟) بله، محال عقلی است! «مَعْرُوفٌ بِالْآیَاتِ، وَمَوْصُوفٌ بِالْعَلَامَاتِ». بعد توضیح می‌دهیم در روایات که چرا ما نمی‌توانیم در باب خداوند اسم علم داشته باشیم.
پرسش یکی از حضار: پس الآن آن «هو» چه می‌شود؟
پاسخ استاد: ضمیر است، اسم نیست! ضمیر هم همیشه برمی‌گردد به یک اسم؛ خطایی که این‌ها می‌کنند، تصور می‌کنند که ضمیر بدون اسم معنا می‌دهد! ما همیشه «هو» که می‌گوییم، بله، در یک جاهای خاصی شما اطلاق «او» می‌کنید که هیچ‌گونه وصفی ندارید (چون البته مسامحه می‌کنیم)، اما در باب خداوند همان هم ممکن نیست!
ادامه پرسش طلبه: در ادبیات می‌گویند ضمیر هم جزو اسم است دیگر...
پاسخ استاد: می‌دانم، اسم لغتی است. حالا این را من می‌گویم همین مقدار بیاییم جلو؛ چون اگر بناست بخواهم آن را توضیح بدهم باید همه حرف‌های آینده را بزنیم! دو جلسه این‌ها را توضیح می‌دهیم؛ حالا می‌گوییم مبانی چیست، بعد ببینیم شما هم همین برداشت را از این روایات دارید یا نه. فعلاً ما در این روایات این را داریم: روایات تأکید می‌کنند که در باب خداوند، اسم همیشه «وصف» است. به «الله» رسیدیم؛ در زبان عربی تنها واژه‌ای که می‌تواند یا احتمال دارد اسم باشد، «الله» است؛ خود ائمه (علیهم السلام) الله را توضیح داده‌اند و معلوم هم هست: الله، «الْإِلَهُ» است؛ فرمودند الله «الْإِلَهُ» است و دوباره این اسم هم وصف است در واقع و اسم علم نیست. این قدم‌به‌قدم بیاییم جلو تا برسیم به بحث‌های بعد.
پرسش یکی از حضار: استاد، این بحث به توقیفی بودن یا غیرتوقیفی بودن اسماء ربطی ندارد؟
پاسخ استاد: می‌رسیم، نه، آخرین حرفمان ـ توقیفی بودن ـ آخرین مطلب جلسه اسماء و صفات است. نه، یکی از مبانی توقیفی بودن هست، اما لزوماً این بحث مستقیم توقیفی بودن نیست.
خب این بحث لغوی و معنایی ما در آیات و روایات که اسم به معنای وصف است. تمام کلماتی که بر خداوند اطلاق شده ـ حالا می‌گوییم در زبان عربی ـ تمام این‌ها از سنخ اوصاف است؛ هر کدام از این اوصاف به جهتی از صفات الهی دلالت می‌کند. حالا گفته شده هزار و یک اسم داریم، ها؟ هر کدام از این‌ها یک جهت را دلالت می‌کند؛ پس یک صفت است (یک جهت یعنی یک ویژگی؛ یک جهتی از جهات اوصاف الهی را حکایت می‌کند).
۶. مرور روایات محوری اهل بیت (علیهم السلام) در باب مراتب معرفت و نفی صفات
خب حالا می‌خواهیم وارد بحث اسماء و صفات بشویم و از بحث وجودشناسی آغاز کنیم و جلو برویم و بعد معناشناسی را به تفصیل بحث کنیم. قبل از اینکه وارد بشویم در بحث وجودشناسی یا معناشناسی صفات، یک مجموعه‌ای از روایات را یادآوری می‌کنیم که این‌ها محور یکی از بحث‌های بسیار مهم اسماء و صفات الهی هستند و از این دریچه خیلی بحث‌های اسماء و صفات مطرح شده است. اول می‌خواهیم مروری بر این‌ها داشته باشیم؛ چون هم اهمیت اسماء و صفات را در روایات ما توضیح می‌دهد که جایگاه اسم و صفت چیست، و هم تقریباً گره‌ها یا نکات اصلی و محوری اسماء و صفات در این دسته از روایات معرفی شده است:
۶.۱. تحلیل خطبه اول نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین (علیه السلام): مراتب پنج‌گانه معرفت تا «نفی الصفات عنه»
این روایت همان‌طور که دوستان می‌دانند، هم در خطبه‌های نهج‌البلاغه آمده، هم در خطبه امام رضا (علیه السلام) آمده، و در کلمات امیرالمؤمنین هم به تعابیر مختلف آمده است؛ و آن خطبه این است که (همه یاد داریم):
«أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ، وَکَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ، وَکَمَالُ التَّصْدِیقِ بِهِ تَوْحِیدُهُ، وَکَمَالُ تَوْحِیدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ، وَکَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ، لِشَهَادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَیْرُ الْمَوْصُوفِ، وَلِشَهَادَةِ کُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَیْرُ الصِّفَةِ؛ فَمَنْ وَصَفَهُ فَقَدْ قَرَنَهُ، وَمَنْ قَرَنَهُ فَقَدْ ثَنَّاهُ، وَمَنْ ثَنَّاهُ فَقَدْ جَزَّأَهُ، وَمَنْ جَزَّأَهُ فَقَدْ جَهِلَهُ...» (و در نقل دیگر: «فَمَنْ وَصَفَهُ فَقَدْ حَدَّهُ، وَمَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ...»).
این را یک مروری بکنیم. ببینید نظیر این ـ حالا من می‌خوانم ـ پنج مضمون مشابه با این، که مشابه هست در ظاهر اما در یک ظرایفی متفاوت است (یعنی یک حیثیت‌های دیگری را ائمه علیهم السلام در آنجا آورده‌اند)، مطرح است. در این روایت حضرت می‌فرمایند:
- مرتبه اول: «أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ»: این روشن است.
- مرتبه دوم: «وَکَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ»: کمال معرفتش (آن نقطه بالا و اوج معرفت) این است که انسان به «تصدیق» برسد. گاهی اوقات انسان می‌شناسد، اما به مرتبه تصدیق نرسیده است. توجه داشته باشید این تصدیق، این تصدیق منطقی نیست، ها؟ تصدیق در مقابل تصور نیست! والا دیگر کمال نداشت؛ اگر تصدیق نباشد اصلاً معرفتی نیست! نباید بگوییم «کَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ»؛ اگر تصدیق نباشد اصلاً معرفتی نیست. پس معلوم است این تصدیق، یک معنای خاصی از تصدیق است؛ اوج معرفت انسان این است که انسان به مرتبه‌ای برسد که به تصدیق حق‌تعالی در واقع برسد و حکم کند.
- مرتبه سوم: «وَکَمَالُ التَّصْدِیقِ بِهِ تَوْحِیدُهُ»: خب این هم تمام نمی‌شود؛ دوباره تصدیق مراتبی دارد: مرتبه عالی تصدیق به خداوند، «توحید» حق‌تعالی است. باز توجه داشته باشیم این توحید، با توحیدی که ما در کلام می‌خوانیم (خدا یکی است و دو نیست) تفاوت می‌کند! چرا تفاوت می‌کند؟ چون آن اصل معرفت است! اگر یک کسی اصل توحید را قبول نداشته باشد، امیرالمؤمنین می‌فرماید معرفت دارد و معرفت خدا دارد؟ ندارد! باز معلوم است «کمال التصدیق» که توحید است، یک مرتبه خاص و یک معنای خاصی از توحید است؛ ما باید در این بحث این را باز کنیم یعنی چه! ها؟ توحیدی که بعد از تصدیق می‌آید ـ که آن تصدیق در خودش توحید معمول را دارد ـ این توحید به چه معناست؟ باید توضیح داده بشود. می‌خواهیم ببینیم کلیدهای اصلی در این فرمایش هست.
- مرتبه چهارم: «وَکَمَالُ تَوْحِیدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ»: پس بنابراین: معرفت، تصدیق، توحید؛ دوباره «وَکَمَالُ تَوْحِیدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ»! دوباره این معرفت توحیدی مراتبی دارد که اوجش «اخلاص» است. خب مشخص است این اخلاص، اخلاص عملی نیست (این نیست که می‌گوییم آقا اخلاص داشته باشید در عمل). چرا اخلاص عملی نیست؟ چون منظور مرتبه معرفت است! اینجا اصلاً جای اخلاص عملی نیست که بگوییم کمال شناخت توحیدی حق‌تعالی این است که در عملتان اخلاص بورزید؛ این نیست. این اخلاص همان‌طوری که ازش بحث خواهیم کرد، مرتبه‌ای از مراتب شناخت حق‌تعالی است، از مراتب توحید است.
- مرتبه پنجم: «وَکَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ»: باز به این هم تمام نمی‌شود؛ اخلاص هم باز آن آخر نیست! آخرِ آخرِ آخرِ معرفت: «وَکَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ»! آن آخر خط در معرفت این است که شما به جایی برسید که صفات را از حق‌تعالی نفی کنید! بعد می‌فرمایند: «وَمَنْ وَصَفَهُ فَقَدْ حَدَّهُ، وَمَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ...» تا آخر، که بهش خواهیم رسید (یعنی دارد تعلیل می‌کند این «کَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ» را به «لِشَهَادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَیْرُ الْمَوْصُوفِ، وَلِشَهَادَةِ کُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَیْرُ الصِّفَةِ...» تا آخر).
۶.۲. تحلیل خطبه امام رضا (علیه السلام) و سایر خطبه‌های نهج‌البلاغه در نفی تشبیه، اکتناه و تمثیل
ببینید نظیر این روایت، روایات دیگری داریم که مضمون همین است، اما از جهات دیگری هم مسئله معرفت اسمائی و شناخت صفات را مهم می‌کند. در روایت دیگری که از امام رضا (علیه السلام) داریم در همین خطبه مشابه (صدرش هم مانند همین است)، حضرت می‌فرمایند:
- «فَلَیْسَ اللَّهَ عَرَفَ مَنْ عَرَفَ بِالتَّشْبِیهِ ذَاتَهُ»: خدا را نشناخته است آن کسی که خدا را از طریق تشبیه ذات او به دیگری بشناسد! تا مادامی که برای شناخت خدا دنبال مقایسه با دیگری هستیم، در دایره معرفت حقیقی نیامده‌ایم.
- «وَلَا إِیَّاهُ وَحَّدَ مَنِ اکْتَنَهَهُ»: کسی که در باب خدا «اکتناه» کند و دنبال شناخت کنه خدا باشد، این خدا را به توحید نشناخته است و به وحدانیت نمی‌شناسد (این حالا بعداً معلوم می‌شود این عبارت یعنی چه).
- «وَلَا حَقِیقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَّلَهُ»: هر کسی که برای خدا تمثیل بیاورد، به حقیقت او نرسیده است.
- «وَلَا بِهِ صَدَّقَ مَنْ نَهَاهُ، وَلَا صَمَدَهُ مَنْ أَشَارَ إِلَیْهِ»: هر کسی که به او اشاره کند، به صمدیت او را نشناخته است.
- «وَلَا إِیَّاهُ عَنَی مَنْ شَبَّهَهُ، وَلَا لَهُ تَذَلَّلَ مَنْ بَعَّضَهُ، وَلَا إِیَّاهُ أَرَادَ مَنْ تَوَهَّمَهُ»: اینجا اشاره کردیم که در این روایت، صدر در باب اهمیت شناخت صفات در دایره شناخت و معرفت است، و در ذیل آثار عملی شناخت اسماء و صفات را هم می‌فرماید! تا اینجا که «وَلَا إِیَّاهُ عَنَی مَنْ شَبَّهَهُ» بحث معرفت‌شناسی است: کسی که از طریق تشبیه به خدا برسد، خدا را قصد نکرده است (یعنی دنبال خدا نبوده، دنبال یک چیز دیگر بوده؛ دنبال موهومات ذهنی خودش است! کسی که از طریق اوصاف تشبیهی می‌خواهد خدا را بشناسد، دنبال خدای ساختگی خودش است: «وَلَا إِیَّاهُ عَنَی مَنْ شَبَّهَهُ»). ببینید: «وَلَا لَهُ تَذَلَّلَ مَنْ بَعَّضَهُ»؛ می‌آید وارد عمل می‌شود! تذلل و خضوع در مقابل خداوند، در گرو شناخت حق به وحدانیت است؛ «وَلَا إِیَّاهُ أَرَادَ مَنْ تَوَهَّمَهُ».
حالا شما روایات دیگری را در همین جزوه هم ما اشاره کردیم که شبیه همین معنا به شکل دیگری هست؛ مثلاً در بعضی از روایات تعابیر چیز دیگری است: از خود امیرالمؤمنین (علیه السلام) در خطبه دیگر دارد: «لِشَهَادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَیْرُ الْمَوْصُوفِ، وَشَهَادَةِ کُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَیْرُ الصِّفَةِ، وَشَهَادَتِهِمَا جَمِیعًا بِالتَّثْنِیَةِ...» که این را خواهیم گفت و بحث خواهیم کرد.
عرضمان چیست؟ این است که مسئله اسماء و صفات در روایات و در میراث وحیانی، یک مقوله‌ای است که مربوط است به یک اوج معرفت و یک منتهای معرفت، که از آن چیزی که ما معمولاً در فلسفه و در این درس‌های بحثی و کلام و عرفان دنبال می‌کنیم، وسیع‌تر است. پس شناخت بحث اسماء و صفات، یکی از آثارش شناخت این مراتب و راه معرفتی است که در پیش روی انسان است؛ و تا به این رتبه نرسد و این‌ها را به دقت نشناسد ـ فرمودند تا گرفتار تشبیه است، تا گرفتار قیاس است، تا گرفتار توهم است ـ حق‌تعالی را به حقیقتش نشناخته است.
۶.۳. پرسش و پاسخ روش‌شناختی درباره استدلال به روایات توحیدی و اشتمال آن‌ها بر براهین عقلی
خب حالا می‌خواهیم بیاییم وارد بشویم در اسماء و صفات الهی و به ترتیب وجودشناسی و معناشناسی را بحث کنیم.
پرسش یکی از حضار: در بحث اسماء و صفات که به روایات هم استناد می‌کنیم، این روایات که خبر واحدند چطوری در اصول عقاید حجت‌اند؟
پاسخ استاد: خب مجموع روایات را ما در نظر می‌گیریم! حالا می‌رسیم؛ ما نشان می‌دهیم که ده‌ها روایت در این باب آمده است. این را قبلاً من در جلسه اول بحث کردم دیگر: روش‌شناسی ما «تعبد» به آیات و روایات نیست؛ این‌ها از باب «اثاره عقول» است!
ادامه پرسش طلبه: خب ما داریم با همین الفاظ استدلال می‌کنیم دیگر... ممکن است عقل ما درک نکند...
پاسخ استاد: خب داریم استدلال می‌کنیم دیگر! یعنی خود امام دارد استدلال را به ما یاد می‌دهد؛ می‌گوید: «لِشَهَادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَیْرُ الْمَوْصُوفِ»! نه، عقل درک می‌کند؛ حالا می‌خواهیم بحث کنیم، هنوز وارد نشده‌ایم! هر جا عقل شما در این مباحث درک نکرد، آن مطلب برای شما حجت نیست؛ مبنای ما این است دیگر! حالا برسیم ببینیم آیا این مطالبی که فرموده‌اند، گفته‌اند تعبد کنیم؟ «وَمَنْ وَصَفَهُ فَقَدْ حَدَّهُ، وَمَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ»؛ این یک برهان عقلی هست یا نیست؟ اثبات می‌کنیم این برهان عقلی است! در این مباحث، هر جا ائمه سخنی از مباحث توحیدی گفته‌اند، استدلال کرده‌اند و بیان عقلی دارند. بله، حالا یک معارف خیلی بلندی است که ممکن است آنجا بیان عقلی برایش نگفته باشند؛ ما به آن‌ها اصلاً کار نداریم. ما فعلاً در مبادی این بحث هستیم؛ در مبادی این بحث، هر موقع ما استدلال به روایات کردیم، شما دو چیز را از ما بخواهید:
- اول: بگویید دلیلش کو؟ برهانش بر اساس کدام برهان است که این را شما دارید می‌گویید؟ ما روایت را می‌گوییم، می‌گوییم در روایت برهان است و این برهان هم برهان عقلی است.
- دوم: اینکه اگر من یک روایت می‌خوانم، بگویید شما اگر فقط روایت بخوانید، یک دانه روایت است؛ آنجایی که می‌خواهیم تمسک کنیم، می‌گوییم: نه، جایی هم که تمسک به روایت است، آن‌قدر محفوف به قرائن است ـ حالا یا تواتر معنوی است، یا تواتر لفظی است، یا تعاضد معنوی است ـ و آن‌قدر این معانی با همدیگر کنار هم می‌آید که برای شما اگر تتبع کنید اطمینان حاصل می‌شود که مکتب اهل بیت در این باب این است.
پرسش یکی از حضار: پس این مبحث جزو اصول اعتقادات است یا فروع اعتقادات؟
پاسخ استاد: اصول است و حتماً دلیل عقلی می‌خواهد! همان مبنایی که ما داشتیم؛ آن مبنای جلسه اولمان را تا آخر با شما داریم. مبنایمان این بود که در مبادی و بنیان‌های اعتقادی، ما دو تا حجت داریم: «حجت عقل» و «حجت فطرت». روایات (یعنی وحی) هم یا اثاره عقل می‌کند، یا فطرت را در واقع بیدار می‌کند، و الا تعبد می‌کند در آن جاهایی که دیگر عقلی نیست (مبانی عقلی‌اش را پذیرفتید و بر اساس مبانی عقلی تعبد می‌کنید)؛ این مبنای ماست. اینجا چیست؟ این بحث‌های عقلی بنیادی است؛ ائمه (علیهم السلام) فرموده‌اند و دلیل آورده‌اند. حالا می‌خوانیم؛ می‌بینیم هر موقع مطلبی را از این باب گفته‌اند، پشت سرش برهانش را هم گفته‌اند.
۷. بررسی پنج دیدگاه اصلی در «وجودشناسی صفات الهی» و تبیین نظریه کتاب و سنت
اما مباحث وجودشناسی: در باب وجودشناسی صفات، سه دیدگاه اصلی وجود دارد ـ حالا بعد می‌گوییم یک دیدگاه چهارمی و پنجمی هم هست که نظریه حال و دیدگاه عرفاست ـ این اقوال را که اقوال علمای مسلمین هست (غیرمسلمین هم خیلی‌هایشان همین را گفته‌اند) بحث می‌کنیم، بعد ببینیم مبنای کتاب و سنت در این باب چیست:
۷.۱. دیدگاه اول: نظریه «زیادت صفات بر ذات و تغایر صفات با یکدیگر» (اهل حدیث، اشاعره و ماتریدیه)
اولین نظریه در باب وجودشناسی صفات، نظریه اهل حدیث و اشاعره است ـ به اصطلاح «اهل السنت و الجماعة» به خودشان می‌گویند؛ یک جماعتی هم دنبال سنت می‌آورند، یعنی ما آن خاصِ خاصیم! این‌ها اهل حدیث‌اند، اشاعره هستند، ماتریدیه هستند و این‌ها ـ این‌ها چه می‌گویند؟ این‌ها می‌گویند صفات الهی در حقیقت خارجی‌اش، غیر از ذات است و هر صفتی هم غیر از صفت دیگر است! همان نظریه «زیادت صفات بر ذات» و «تغایر صفات با یکدیگر». این نظریه اول.
حالا اهل حدیث و اشاعره این را معتقدند با این تفاوت که: اهل حدیث همین‌ها را می‌گویند (می‌گویند صفات غیر از ذات است و صفات هم غیر از هم است) با همین الفاظ و با همین واژه‌هایی که ما داریم؛ اشاعره گاهی اوقات در اینجا یک قیدی هم توجیه می‌کنند و یک «بلاکیف» هم می‌گویند و امثال این‌ها، که این‌ها بحث‌های معناشناسی است و ربطی به بحث‌های وجودشناسی ندارد. به لحاظ وجودشناسی، میان اهل حدیث و اشاعره اتفاق نظر است: «زیادت صفات» («اللَّهُ عَالِمٌ بِعِلْمٍ»؛ علمی که غیر از الله است و غیر از ذات است).
۷.۲. دیدگاه دوم: نظریه «عینیت صفات با ذات و با یکدیگر» (مشهور معتزله، متکلمان امامیه و مشهور فلاسفه)
نظریه دوم، نظریه «وحدت صفات و ذات» یا «عینیت صفات با ذات» است؛ نظریه مشهور معتزله (یا بگوییم نظریه‌ای که از معتزله مشهور است)، که نظریه فلاسفه هم گفته شده همین است. نظریه عینیت می‌گوید: تمام صفات الهی عین همدیگر است (یک حقیقت واحد است)، و این یک حقیقت واحد هم عین ذات الهی است! ما در رتبه حق‌تعالی غیر از یک حق و یک وجود واحد بیشتر نداریم و هیچ کثرتی در ذات خداوند نیست.
این نظریه معروف است و به غالب معتزله نسبت می‌دهند و مشهور است، اما «ابوالهذیل» اولین کسی است که ظاهراً در بین معتزله این نظریه را بیان کرد. متکلمان از امامیه ـ مثل شیخ مفید، مثل سید مرتضی، علامه حلی، خواجه طوسی ـ این‌ها هم همین نظر را پذیرفته‌اند. ظاهر نظریه فلاسفه هم همین است؛ که یک تعبیری هم دارند، می‌گویند: «عَالِمٌ بِنَفْسِهِ» (می‌گویند «اللَّهُ عَالِمٌ بِنَفْسِهِ» یا «عَالِمٌ لِنَفْسِهِ»، فرقی نمی‌کند)، برخلاف گروه اول که می‌گویند: «اللَّهُ عَالِمٌ بِعِلْمٍ» (علمی که غیر از الله هست، غیر از ذات است).
۷.۳. دیدگاه سوم: نظریه «نیابت ذات از صفات» (برخی از معتزله و برخی فلاسفه)
گروه سوم، نظریه‌ای باز از معتزله هستند ـ و بعضی از فلاسفه گفته‌اند همین نظر را دارند ـ و آن «نظریه نیابت» است! نظریه نیابت دقیق‌تر از نظریه عینیت است. نظریه نیابت می‌گوید: خداوند متعال نسبت به صفاتش این‌گونه است که آنچه را که دیگر امور و دیگر اشیا از طریق صفات عمل می‌کنند، خدا به ذاتش عمل می‌کند! خدا صفتی زائد بر ذات ندارد (این اولاً)، اما ذاتش به گونه‌ای است که کارِ صفات را هم انجام می‌دهد!
«نیابت از صفات» هم معنایش همین است: برخلاف ما؛ ما چه‌جوری هستیم؟ ما یک ذات داریم و یک صفات داریم، صفاتمان هم غیر از ذاتمان است؛ به ذاتمان کاری می‌کنیم و به صفاتمان هم کاری انجام می‌دهیم. حق‌تعالی این‌طور نیست؛ ذات حق‌تعالی که یک حقیقت واحد محض است، در عین حالی که ذات است، کارِ صفات را هم انجام می‌دهد. این باز با عینیت صفات تفاوت می‌کند (حالا بحث‌های خیلی دقیقش در جای خودش که این‌ها چه تفاوتی می‌کنند).
۷.۴. دیدگاه چهارم: نظریه «حال» (ابوهاشم جبائی معتزلی)
حالا یک نظریه سومی هم معتزله دارند (پس به معتزله تا حالا دو تا نظر نسبت دادیم: «عینیت صفات با ذات» و «نیابت ذات از صفات» که به اولی می‌گویند نظریه عینیت و به دومی می‌گویند نظریه نیابت)؛ یک نظریه دیگری هم هست به نام «نظریه حال» که این را هم بعضی از معتزله گفته‌اند و یک عده‌ای هم تبعیت کرده‌اند. نظریه حال چیست؟ شنیده‌اید؟ (پاسخ حضار: حالتی بین وجود و عدم؛ نه می‌شود گفت هست و نه می‌شود گفت نیست...) آها! در واقعیت خارج چگونه است؟ این نظریه «ابوهاشم معتزلی» (ابوهاشم جبائی) است، آره.
ببینید نظریه حال ـ که حالا بعضی از بزرگان گفته‌اند ما اصلاً نمی‌فهمیم حال یعنی چه ـ می‌خواهد بگوید: صفات الهی یک حقیقتی در عرض ذات نیست، در طول ذات هم نیست به این معنا که یک حقیقتی باشد که متصل به ذات باشد؛ حقیقتی است که تحققش به تحقق ذات است! به همین تعبیری که خود شما الآن اشاره کردید که نه موجود است و نه معدوم است؛ هست، اما هستی مستقلی ندارد. حالا ما گاهی اوقات برای اینکه «حال» را یک کمی درست توجیه کنیم و تبیین بکنیم، می‌گوییم مثل «وجود ربطی» که ما در فلسفه داریم! چطور در وجود ربطی می‌گویید وجود ربطی آنی است که هست اما وجودش قائم به غیر است؛ اگر نظر به ذاتش بکنیم چیزی نیست، و به این لحاظ نگاه کنیم که او قائم به یک ذاتی است، یک تحققی دارد (تحقق قائم به غیر دارد)؟ حالا می‌گویم در مقام تمثیل دارم عرض می‌کنم؛ والا در بحث حال می‌گویند نظریه حال این است که صفت، «لَا مَوْجُودَةٌ وَلَا مَعْدُومَةٌ» (نه موجود است و نه معدوم است)؛ بعد می‌گویند: «لَا مَعْلُومَةٌ وَلَا مَجْهُولَةٌ»! نه معلوم است به این معنا که مستقیماً می‌توان او را شناخت (مثل اشیا و صفات ما نیست که بتوانیم مستقیم او را بشناسیم و مستقلاً درکی داشته باشیم)، اما مجهول هم نیست که هیچی از او ندانیم؛ می‌دانیم، به تبع شناخت ذات او را می‌شناسیم، و چیزهایی از این دست. این هم یک نظر.
۷.۵. دیدگاه پنجم: نظریه «تجلی و تعینات اسمائی» (عرفان نظری)
نظریه چهارم ـ حالا من چون نظریه حال را به حساب نیاوردم؛ اگر بخواهید نظریه حال را به حساب بیاورید می‌شود پنجم؛ یعنی سه تا نظریه مال معتزله است، یکی نظریه اهل حدیث و اشاعره است، و نظریه عرفا می‌شود نظریه پنجم ـ: عرفا معتقدند ذات حق‌تعالی عین همه عالم است (عین حقیقت کل عالم است)، اما آن حقیقت که یک حقیقت واحد بسیط است، در مراتب مختلف «تجلی» می‌کند! یکی از مراتب تجلی حق‌تعالی، تجلی در «مرتبه اسماء و صفات» است.
گفتیم حق‌تعالی یک مرتبه ذات دارد که هیچ تجلی اسم و صفتی ندارد و ما از آن مرتبه هیچ وصفی نداریم و هیچ نشانه‌ای نداریم؛ یک مرتبه دیگری است که حق‌تعالی خودش را در قالب اسماء ظاهر می‌کند: ما خدا را به اسم «رحیم» می‌یابیم، ما خدا را به اسم «قادر» می‌یابیم، ها؟ بنابر این نظریه، اسماء و صفات نه عینیت با ذات دارند به معنایی که در فلاسفه و معتزله می‌گوییم، و نه غیریت و زیادت از ذات دارند به آن معنایی که اهل حدیث می‌گویند! نه آن است و نه آن:
- عینیت ذات و صفات نیست، چون کاملاً تفکیک می‌کنند و می‌گویند مرتبه‌ای ذات است و مرتبه‌ای صفات است (خب ما نگاه می‌کنیم به ظاهر، نظریه غیریت و زیادت را می‌فهمیم)؛
- اما در نظریه زیادت، بین ذات و صفات کاملاً امتیاز قائل‌اند و جدا می‌کنند و می‌گویند ذات هست و صفات؛ اما از دیدگاه عرفا این امتیاز هم نیست! صفات مرتبه‌ای از خود ذات‌اند؛ صفات مرتبه‌ای جدای از ذات نیست، بلکه «تجلیِ خود ذات الهی» است.
ببینید، این نظریه عارفان به گونه‌ای ترکیب میان نظریه زیادت است و نظریه عینیت؛ و شاید ناظر به همین دیدگاه‌های کلامی بوده که مشکلات زیادت و مشکلات عینیت را دیده‌اند و این‌ها در عرفان نظری وقتی خواسته‌اند بحث بکنند، جوری سخن گفته‌اند که اشکالات هیچ‌کدام بهش وارد نشود. این هم یک نظریه است.
۷.۶. طرح دیدگاه کتاب و سنت: نظریه «نفی الصفات عنه» و براهین عقلی آن در روایات
خب حالا سؤال این است که ما در کتاب و سنت کدام یک از این نظرات را می‌پذیریم؟ قائل به عینیت بشویم چنان‌که متکلمان و فیلسوفانمان گفته‌اند؟ قائل به نوعی نیابت بشویم چنان‌که بعضی دیگر از متکلمان ما گفته‌اند و ظاهر کلماتشان نیابت است؟ (خب امامیه اصلاً قائل به زیادت نیست و آن را قبول ندارد). حتی بعضی از عبارات بزرگان ما ظهور در «حال» هم دارد! در بعضی از عبارات مرحوم سید مرتضی و بغدادیان ما، یک جوری در باب صفات سخن گفته‌اند که یک معنای حال را (نوعی معنای حال را) افاده می‌کند. این را از این باب می‌گویم، حالا مقالاتش بعضی‌هایش چاپ شده و بعضی‌هایش چاپ می‌شود و دوستان می‌بینند که شواهد آمده در آنجا که واقعاً این‌جور هم نیست که ما الآن نشستیم می‌گوییم آقا متکلمان ما همه قائل به عینیت‌اند! حتی اینکه می‌گوییم آقا فلاسفه همه قائل به عینیت ذات و صفات‌اند، این نیست؛ باز از عبارت‌های ابن‌سینا و بعضی از فیلسوفان، «نیابت» فهمیده می‌شود و بعضی‌هایش هم خیلی صریح است که معنای یک جور نیابت را دارد مطرح می‌کند.
خب حالا سؤال در این است که نظریه کتاب و سنت در این باب چیست؟ دوستان را دعوت می‌کنیم حالا جزوه را ببینند از همین قسمت به بعد؛ مخصوصاً در باب همین روایاتی که با تعبیر «کَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ» مطرح شده است. چهار تا پنج تا روایت ـ باز هم سرچ کنید، بیش از آنی است که ما آوردیم ـ روایاتی که کمال اخلاص یا کمال توحید یا کمال معرفت را «نفی صفات» می‌داند، تفاوتش در این است: وقتی خواسته نفی صفات را توضیح بدهد، دلیل و برهانی که برای نفی صفات آورده در روایات فرق می‌کند! سه تا چهار تا دلیل برای نفی صفات آورده‌اند که این‌ها حد وسط‌های برهان است هر کدام؛ هر کدام حد وسط یک برهان است! یعنی عملاً دو سه تا برهان از درون این روایات استفاده می‌شود که نظریه اهل بیت در حوزه وجودشناسی صفات ـ باید تعبیر کنیم ـ به «نفی الصفات» است. حالا این نفی الصفات چیست؟
روایات را مفصل حالا آورده‌ایم، تفکیک کرده‌ایم و گفتیم سه دسته روایات در این باب داریم. جداجدا این روایات را باید بخوانیم، باز هم روایت از بیرون می‌آوریم اینجا بحث می‌کنیم، و بعد جمع‌بندی می‌کنیم که نظریه‌ای که استفاده می‌شود چه هست.
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ. (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ).