توحید در معارف اهل بیت - جلسه 18
- موضوع جلسه: توفیق و خذلان؛ نقد تفسیرهای فلسفی و عرفانی از امر بین الامرین و ورود به مبحث توفیق و خذلان در کتاب و سنت.
- مرور ارکان امر بین الامرین: هر چه در عالم رخ دهد حقیقتاً و تکویناً تحت مشیت خداست («وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ»)، نه اعتباراً و مجازاً؛ انسان نیز در فعل اختیاری آزاد و مسئول است؛ بشر یا تفویضی است یا جبری و تنها در خط انبیاء «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» است.
- تفسیر فلسفی (فاعل قریب و فاعل بعید): فعل به فاعل مباشر منسوب است («لَا جَبْرَ») و در سلسله علل به واجب‌الوجود می‌رسد («لَا تَفْوِیضَ»)؛ با قاعده «الشَّیْءُ مَا لَمْ یَجِبْ لَمْ یُوجَدْ» و سخن ابن‌سینا «الْإِنْسَانُ مُضْطَرٌّ فِی صُورَةِ الْمُخْتَارِ».
- پیشینه این تقریر: فخر رازی در «المطالب العالیة» آن را از ابن‌سینا گرفت و بر امر بین الامرین تطبیق کرد؛ او نخستین متکلم دوران میانه است که امر بین الامرین را نظریه اهل بیت (ع) دانست و دیگران به تبع او همین تقریر را آوردند؛ پاسخ: این همان جبر است که نام امر بین الامرین گرفته.
- تمایز با مکتب اهل بیت (ع): در فلسفه اراده همان شوق اکید است و معلول سلسله علل تامه، پس انجام فعل واجب و ترکش ممتنع است؛ در روایات اراده تابع قدرت است و قدرت جواز فعل و ترک؛ خدا «قدرت انتخاب» را داده، اما انتخاب معلول کسی نیست و انسان می‌توانست نکند.
- فرق ابن‌سینا و فخر رازی: فخر اراده خدا را آزاد می‌داند (بی‌قید عدل و حکمت) و فلاسفه فعل خدا را بالایجاب و تابع علم به نظام احسن؛ اما هر دو پس از اراده یا اقتضای ذات، بقیه عالم را بالایجاب می‌دانند؛ اشاعره نیز می‌گویند «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا کَانَ وَ مَا یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ».
- تفسیر عرفانی (وحدت شخصی وجود): کثرات نمودند و انسان «کَالْمَیِّتِ بَیْنَ یَدَیِ الْغَسَّالِ»؛ برخی با تطبیق سخن ابن‌عربی، «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» را سالبه به انتفاء موضوع دانستند (نه سلب حمل، مانند «لَیْسَ شَرِیکُ الْبَارِی مَوْجُوداً»)؛ اما بخش اثباتی «أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» با این تفسیر سازگار نیست.
- اهمیت مسئله: جبر و اختیار در تبلیغ، تربیت و آموزش اثر مستقیم دارد و در فلسفه یونان و رساله‌های افلاطون، آیین یهود، هندو و بودا و آموزه‌های کنفوسیوس مطرح بوده است.
- سه مسئله مترتب بر امر بین الامرین
- توفیق و خذلان، که مبنایی اعتقادی دارد نه تنها اخلاقی: «وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ».
- هدایت و ضلالت: «یُضِلُّ مَنْ یَشَاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ» و «إِنَّکَ لَا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ».
- شرور یا ابتلا: تبعیض در آفرینش، بلایای طبیعی و تفاوت محیط تربیت؛ با حکایت جوان ایرانی نسل سوم در کانادا از خانواده‌ای شراب‌ساز.
- روش مطالعه روایات توفیق: دسته‌بندی در چهار محور اهمیت، آثار، اسباب و موانع؛ عصمت نیز از مصادیق توفیق است.
- آیات و روایات: تنها کاربرد قرآنی مرتبط، سخن حضرت شعیب در آیه ۸۸ هود: «إِنْ أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ» و پیوند توفیق با استطاعت؛ روایات «التَّوْفِیقُ رَأْسُ النَّجَاحِ»، «وَ مَنْ لَمْ یُمْدِدْهُ التَّوْفِیقُ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ»، «کَیْفَ یَتَمَتَّعُ بِالْعِبَادَةِ مَنْ لَمْ یُعِنْهُ التَّوْفِیقُ؟»، «لَا یَنْفَعُ اجْتِهَادٌ بِغَیْرِ تَوْفِیقٍ»، دعای امام سجاد (ع) «وَ وَفِّقْنِی لِلَّتِی هِیَ أَزْکَی» و سخن امام باقر (ع) «وَ لَا قُوَّةَ لَنَا عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِیقِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ».
- معنای لغوی: توفیق یعنی سازگار افتادن عمل یا نتیجه آن با مطلوب، حتی اگر با نیت ما نسازد (نمونه جا ماندن از سفر اربعین و بیماری مادر)؛ خذلان افتادن در امری خلاف مطلوب است، گاه با نیت و گاه بی‌نیت؛ اصطلاح کلامی آن در کتب اشاعره، معتزله و امامیه گاه ذیل هدایت و ضلالت آمده است.
- مسئله کلامی: توفیق فعل خداست و بی آن خیری صادر نمی‌شود، اما سبب جبر نیست: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا وَ مَا کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ»؛ بی این مبنا «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ» یا به جبر می‌انجامد یا لقلقه زبان می‌شود.
- ثمره: درک توفیق و خذلان، خوف دائمی از سلب توفیق و معنای مناجات‌های امام سجاد (ع) را روشن می‌کند: «إِلَهِی مَنْ لِی غَیْرُکَ» و «لَا مَلْجَأَ إِلَّا إِلَیْکَ».
صوت و فایل‌های این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایل‌ها، در درس‌گفتار «توحید در معارف اهل بیت» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درسگفتارآغاز سخن و مرور ارکان نظریه «امر بین الامرین» در توحید افعالی و اختیار انسان
أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ (صلوات حضار: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ)، سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفَ.
بحثمان در باب توحید بود در بخش افعال الهی، نظام فعل خداوند؛ به مسئله «امر بین الامرین» رسیدیم: حاکمیت مشیت خداوند بر سراسر هستی و از جمله فعل اختیاری انسان، و از سوی دیگر آزادی و حریت انسان در انجام فعل خودش. گفتیم از این نظریه که از یک سو می‌پذیرد که خداوند فاعل مطلق است در عالم، هیچ چیز بدون اراده و مشیت او انجام نمی‌شود از یک سو - که نفی تفویض است - و از سوی دیگر آزادی انسان را به تمام معنا در فعل ارادی حفظ می‌کند: انسان دارای حریت است، دارای مسئولیت است، تکلیف صحیح است، ثواب و عقاب به جای خودش، حسن و قبح کاملاً عقلی است و ذاتی است و مورد پذیرش در فعل خدا؛ این هم «لَا جَبْرَ». این شد نظریه امر بین الامرین که از یک سر توحید افعالی را به دقیق‌ترین معنا می‌پذیرد؛ چون ما در توحید افعالی، اشاعره می‌گفتند: «لَا مُؤَثِّرَ فِی الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ»، خب؟ هیچ مؤثری جز خدا نیست. گفتیم نه، توحید افعالی یعنی هیچ کاری در سلطنت خدا بدون مشیت او انجام نمی‌شود؛ ذره‌ای در عالم تغییر نمی‌کند الا اینکه او اراده و مشیت (کرده است). این توحید افعالی است دیگر. این در مقابل معتزله است که این توحید افعالی را قبول ندارند.
مکتب اهل بیت (علیهم السلام)، قرآن کریم: «وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ»؛ هر چه در عالم رخ بدهد تحت اراده و مشیت اوست حقیقتاً، تکویناً، نه اعتباراً و مجازاً! بگوییم بله، چون خداوند ما را خلق کرده، به ما هم قدرت داده، پس بنابراین فعل ما تحت مشیت خداست؛ این تفویض است! نه، می‌گوییم هر فعلی از ما صادر شود، هر کاری در عالم رخ بدهد، تحت اراده و مشیت اوست؛ تا او مشیت تکوینیِ واقعیِ خارجی نکند، هیچ چیزی در عالم تحقق پیدا نمی‌کند. تحقق هر چیزی در عالم فقط به اراده اوست، به مشیت اوست؛ این از یک طرف. از طرف دیگر گفتیم کاملاً انسان در فعل ارادی آزاد است: خدا به ما قدرت داده، منم که با تشخیص خودم، با عقل، با تدبیر، با مصلحت‌سنجی، یا نه از آن طرف بدون تدبیر و مصلحت‌سنجی، یک فعلی را انجام می‌دهم - چه فعل خیر، چه فعل شر -؛ منم! خداوند در اراده من، در تمشیت من، در تمشی اراده از من - هر چه می‌خواهید بگویید - هیچ‌گونه تصرفی ندارد؛ فعل من معلول و مولود اراده خدا نیست، اما خداوند تا اراده نکند این فعل از من صادر نمی‌شود.
این بحث امر بین الامرین را به نظرم عزیزان خیلی باید مباحثه کنیم، گفت‌وگو کنیم؛ چون بشر یا جبری است یا تفویضی، قاعده این است. فقط در خط انبیای الهی است که «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» است، و الا بشر در تاریخ نگاه کنید، شرق و غربش هم فرق نمی‌کند، همین الآن انسان‌ها را نگاه کنید:
- یا اختیاری می‌شوند به معنای تفویضی: آقا منم، خودمم، قدرت دارم، هر کاری بتوانم انجام می‌دهم؛ یا ما تفویضی هستیم یا جبری.
- (یا جبری می‌شوند): نه آقا، هر چه خدا بخواهد، ما چه‌کاره‌ایم اصلاً؟ خدا اراده کرده، این تقدیر هم تقدیر ما بود، خب؟
بشر یا تقدیری می‌شود یا تفویضی؛ و حال آنکه از دیدگاه مکتب انبیا نه این درست است و نه آن درست است، خارج از این دو تاست؛ یعنی فاعلیت مطلق خداوند تکویناً در سراسر هستی جاری است، انسان هم در فعل اختیاری خودش از روی تشخیص با اراده خودش آزاد است. این معنای دقیق امر بین الامرین.
نقد و بررسی تفاسیر فلسفی و عرفانی از قاعده «امر بین الامرین»
حالا من دوستان را دعوت می‌کنم که نظریات دیگران، به خصوص نظریه‌ای که معروف است از ناحیه اهل فلسفه مطرح شده در معنای امر بین الامرین را دنبال کنند؛ چون ما بحثمان تطبیقی در این دوره نیست، فقط اشاره است برای دوستان. این نظریه معروف که حالا یک نظریه معروف فلسفی است، یکی عرفانی، خیلی کوتاه اشاره می‌کنم برای اینکه دوستان دنبال کنند، وارد بحث جدید بشویم.
۱. تفسیر فلسفی از امر بین الامرین (فاعل قریب و فاعل بعید) و پیشینه تاریخی آن نزد ابن‌سینا و فخر رازی
از دیدگاه فیلسوفان یک نظریه خیلی معروف این است که امر بین الامرین است؛ چرا؟ چون تمام افعال ما یک فاعل قریب دارد، یک فاعل بعید؛ یک فاعل مباشر دارد، یک فاعل غیرمباشر. فاعل مباشر افعال ما خود ما هستیم. چون من هستم و منم که دارم این فعل را انجام می‌دهم، پس بنابراین «لَا جَبْرَ»؛ فعل مستند است به من. اما چون فعل من خودش معلول یک علتی است، خب؟ از دیدگاه فلاسفه در جای خودش بحث شده: هر فعلی شما انجام می‌دهید معلول یک علت بیرونی است؛ ترجیح بلامرجح محال است. من نمی‌توانم انتخاب و گزینش کنم - اشاره‌ای کردم قبلاً -؛ این گزینش در نهایت برمی‌گردد به بیرون من، و سلسله علل همین گزینش کوچک من را - یعنی خوردن این چایی - وصلش می‌کند به واجب‌الوجود! می‌گوید علتی که الآن من در این لحظه دارم این چای را می‌خورم، چون ذات واجب‌الوجود به علت تامه خودش اقتضا کرده، سلسله علل سبب شد که من الآن چایی بخورم؛ غیر از این هم محال است!
از دیدگاه فلسفی هر فعلی در هر زمانی، مکانی شما انجام می‌دهید، انجام او واجب است و غیر او محال است، ممتنع است تحقق پیدا کند. این چیزی است که فلاسفه گفتند و به صراحت هم گفتند: «الْإِنْسَانُ مُضْطَرٌّ فِی صُورَةِ الْمُخْتَارِ». خب، من چون دارم فعل را انجام می‌دهم مباشرتاً، پس من فاعلم، «لَا جَبْراً»؛ فعل به من مستند است. اما چون این فعل، فعل من نیست، این فعل در نهایت در سلسله علل به چه کسی برمی‌گردد؟ (حضار: واجب‌الوجود) خداوند و واجب‌الوجود است، پس «لَا تَفْوِیضَ»! تفویض نیست، چون سرسلسله علل خداوند متعال است، واجب‌الوجود است؛ جبر نیست، چون درست است سلسله علل به صورت اضطراری من را دارد وادار می‌کند این چای را بخورم، ولی به هر حال که من که دارم این کار را انجام می‌دهم! همین که من انجام می‌دهم «لَا جَبْراً»؛ پس «لَا تَفْوِیضَ وَ لَا جَبْرَ، أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ»!
(پرسش یکی از حضار: حکمت متعالیه حاج آقا...؟)
همین را هم می‌گوید، بله! حالا یک... (حضار: اتحاد عاملی و...؟) یک ورژن جدید، الآن عرض می‌کنم؛ یک ورژن جدیدتر از همین حرف، همین است. این را هم عرض کنم: اولین کسی که ظاهراً این تقریر از امر بین الامرین را انجام داد چه کسی بود؟ بنا بر تتبع بنده، فلاسفه از او گرفتند در تفسیر امر بین الامرین ها! و الا این نظریه که نظریه فلسفی است: سلسله علل، ایجاب در سلسله علل، اینکه فعل من اضطراری است، این را ابن‌سینا هم دارد: «الْإِنْسَانُ مُضْطَرٌّ فِی صُورَةِ الْمُخْتَارِ»؛ این کلام ابن‌سیناست. اما از چه زمانی و توسط چه کسی این تفسیر به واژه «امر بین الامرین» که واژه اهل بیت (علیهم السلام) بود نسبت داده شد؟ از زمان فخر رازی! مبتکر و مبدع این نظریه - یعنی تفسیر امر بین الامرین به فاعل مباشر و فاعل غیرمباشر، علت قریب و علت بعید - این فخر رازی است.
از نظر فخر رازی هم می‌دانید، چون فعل انسان را این‌ها جبری می‌دانند دیگر؛ اشاعره افعال انسان را مجبور می‌دانند. در این جهت فخر رازی دقیقاً قول فلاسفه را می‌پذیرد؛ می‌گوید خداوند متعال فاعل است حقیقتاً، «لَا مُؤَثِّرَ فِی الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ»، ما هم که مضطریم، فعل به ما منسوب می‌شود فقط به دلیل مباشرت! چون فخر رازی در مبنا در بحث جبر انسان با نظریه فلاسفه هم‌سوست، قول فلاسفه را می‌گیرد تا نشان بدهد از دیدگاه فلسفی هم انسان‌ها چیستند؟ (حضار: مجبورند) مجبورند! هر کاری در عالم واقع می‌شود مال خداوند است: «الْفِعْلُ فِعْلُ اللَّهِ وَ هُوَ فِعْلُنَا»؛ این شعار اشاعره است دیگر.
فخر رازی در کتاب «المطالب العالیة» این را مطرح کرد؛ در «شرح المواقف»... ببینید جالب این است - باز این را من گفتم گاهی اوقات یک خرده‌ای - در بین متکلمان در دوران میانه، اولین کسی که گفت نظریه امر بین الامرین مال اهل بیت (علیهم السلام) است، فخر رازی است! چون می‌دانید فخر رازی به معارف - چون ری بود، مقداری بغداد - به معارف شیعه کاملاً آشناست؛ تفسیرش نشان می‌دهد. به فقه ما آشناست، به حدیث ما آشناست، به تفسیر ما آشناست؛ فخر رازی آدم ملایی است، مخصوصاً در تشیع. این است که گاهی اوقات در ذیل آیات امامت می‌بینید چه‌جوری شلنگ‌تخته می‌اندازد، کر و فر می‌کند، چون در این زمینه ملاست. فخر رازی در کتاب خودش «المطالب العالیة» اولین کسی است در دوران میانه - یعنی هیچ متکلم امامی نگفت، هیچ متکلم معتزلی نگفت - فخر رازی گفت نظریه امر بین الامرین، نظریه جعفر بن محمد الصادق (علیه السلام) است، به صراحت! (صلوات حضار: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ). در «شرح المواقف» به صراحت می‌گوید این نظریه، نظریه اهل بیت (علیهم السلام) است در مقابل بقیه نظریات؛ ولی وقتی می‌خواهد توجیه کند چه توجیهی می‌کند؟ توجیه قانون علیت می‌آورد! یعنی نظریه علت قریب و علت بعید را می‌آورد تا امر بین الامرین را توجیه کند. پاسخ ما چیست؟ (یکی از حضار: شرح المواقف مال فخر رازی نیست، مال ایجی است). بله، بله، بله، چه؟ مال ایجی است، بله. «المطالب العالیة» مال فخر رازی، «شرح المواقف» مال ایجی (و میرسید شریف جرجانی). نگاه کنید، صریحاً می‌گوید این نظریه، نظریه اهل بیت (علیهم السلام) است.
حالا شما بگردید ببینید متکلمان امامیه در همین دوره تاریخی کدامشان گفتند امر بین الامرین نظریه اهل بیت (علیهم السلام) است؟ بیاوریم بگردیم یک تتبع بکنیم، ببینیم از بین متکلمان بزرگ این عصر چه کسانی بودند گفتند امر بین الامرین نظریه اهل بیت (علیهم السلام) است و درصدد توجیه برآمدند. هر کسی هم گفته بنا بر تتبع ما - یعنی این تقریر از امر بین الامرین - به تبع فخر رازی گفته. خب، جواب ما چیست؟ اینکه آقا این که جبر شد! اسمش را گذاشتید امر بین الامرین! این است که به اینجا که می‌رسد فخر رازی هم خیلی خوشحال است، با دمش گردو می‌شکند که من نظریه اهل بیت (علیهم السلام) را بر نظریه اشاعره تطبیق کردم؛ ببینید اهل بیت (علیهم السلام) هم همان حرف‌هایی را می‌زنند که ما می‌زنیم! آن‌ها هم می‌گویند انسان مجبور است، آن هم می‌گوید آقا فعل انسان فعل‌الله است.
۲. تمایز بنیادین «امر بین الامرین» در مکتب اهل بیت (علیهم السلام) با نظریه ایجاب فلسفی
(پرسش یکی از حضار: اختیار و قدرت... تعریفی که شما از فلسفه دادید، همان «الْإِنْسَانُ مُضْطَرٌّ فِی صُورَةِ الْمُخْتَارِ»؛ خب می‌گوید فلسفه یک مختاری می‌آورد، اما ظاهراً فخر رازی مختار را هم... یک تفاوتی با فلسفه دارد!).
همین است! اتفاقاً فعل قریب... نه، نه، تفاوتی نمی‌کند. نگاه کنید شما، این که دارم عرض می‌کنم با دقت عرض (می‌کنم). حالا ببینید در اینکه من چگونه فعل را انجام می‌دهم - مکانیسمش - طبیعتاً ممکن است نفس‌شناسی فخر رازی تفاوت دارد با فلاسفه؛ اما ببینید، من اول «الْإِنْسَانُ مُضْطَرٌّ» معلوم بشود: از نظر فلاسفه «اضطرار» چیست؟ سلسله علل، که قاعده «الشَّیْءُ مَا لَمْ یَجِبْ لَمْ یُوجَدْ» برایش حاکم است، ضرورت. «فِی صُورَةِ الْمُخْتَارِ» چیست؟ چون از ما صادر می‌شود! منم که دارم میل پیدا می‌کنم به این چایی و می‌خورم. فاعل قریب این چایی کیست؟ منم؛ چون من علم پیدا کردم، بعد هم میل پیدا کردم. فخر رازی هم اتفاقاً منظورش از فاعل مباشر همین است! می‌گوید آن علت قریبی که این فعل را انجام می‌دهد، سبب می‌شود که این آب خوردن رخ بدهد، کیست؟ مثلاً قبل از من یک کسی بود میل در من ایجاد کرد، قبل از آن... عقل فعال که نیست! درست است عقل فعال علت تامه است، اما در نهایت منم، منِ بیچاره بدبختم که نعوذبالله برمی‌دارم این شراب را می‌خورم، پای من می‌نویسند! هان؟ پای من می‌نویسند. منم که میلم تشدید می‌شود. آقا این میل معلول یک علت تامه است، آن ربطی به من ندارد! باشد؛ چون همین که شما در اینجا احساس میل به چای خوردن می‌کنید و می‌خورید، همین مقدار کافی است! «فِی صُورَةِ الْمُخْتَارِ»؛ صورت مختار است دیگر! می‌گویم آقا من می‌توانستم نخورم، می‌خورم؛ از آن پشت صحنه می‌گویند بیخود نگو! تو مجبوری، امتناع دارد نخوری! نظام علیت اقتضا می‌کرد که بخوری! واجب است خوردن من و ممتنع است نخوردن من از دیدگاه نظام علیت؛ «فِی صُورَةِ الْمُخْتَارِ».
دقیقاً نگاه کنید، دارم آدرس می‌دهم؛ چون اینجا در «المطالب العالیة» فخر رازی مفصل بحث می‌کند: نظریه فخر رازی در باب اراده انسان و اراده خدا دقیقاً همین است و این را از ابن‌سینا گرفته. این حرف را فخر رازی از ابن‌سینا گرفته، خودش بر نظریه امر بین الامرین چیست؟ تطبیق کرده. خب این نظریه فلاسفه، الآن هم بسیاری از بزرگان وقتی می‌گوییم امر بین الامرین معنا کنید، همین‌جور برای ما معنا می‌کنند. این یک تفسیر است؛ نمی‌خواهم وارد این کوچه‌پس‌کوچه‌ها بشوم که یک خرده‌ای بحث در یک رتبه دیگری باید این‌ها جزء...
(پرسش یکی از حضار: استاد من تفاوتش را واقعاً نفهمیدم با کلام حضرت‌عالی! چون شما فرمودید که از یک طرف که انسان خودش اراده می‌کند خب به خود انسان نسبت داده می‌شود، از یک طرف هم چون توحید افعالی و در این عالم هیچ کاری بدون سلطنت خدا انجام نمی‌شود، از این باب هم نسبت به خدا داده می‌شود، لذا شد امر بین الامرین، درست؟ خب این همان حرف فلسفه شد که می‌گوید اراده بدون اذن خدا، بدون سلطنت خدا انجام نمی‌شود، منتها تو انجامش می‌دهی مستقلاً؛ یعنی تو مختاری منتها مضطری، چرا مضطری؟ چون علتش...)
حالا یکی از دوستان - شاید زبان من یک خرده الکن است، می‌خواهم یک خرده‌ای هم... چون می‌دانم ها، یعنی این مشکلی که الآن شما دارید مطرح می‌کنید چیزی نیست، بر بزرگان از عقلای بشر مغفول مانده؛ گفتیم: «لَا یَعْلَمُهُ إِلَّا الْعَالِمُ أَوْ مَنْ عَلَّمَهُ إِیَّاهُ الْعَالِمُ»، یعنی مسئله ساده نیست - حالا یکی از دوستان، اشکال این است: پس نظریه فلسفه (فاعل قریب و فاعل بعید) عیناً آن چیزی است که ما گفتیم از روایات استفاده کردیم؟ حالا یکی از دوستان می‌توانند جواب بدهند بگویند فرق این دو تا به چیست؟
(پاسخ یکی از حضار: چیزی که به ذهن من می‌آید این است که در نظریه فلاسفه خداوند وقوع این فعل را امضا می‌کند... حالا وقوعش را در حقیقت سبب می‌شود...)
امضا می‌کند؟ سبب می‌شود! اصلاً نظام علیت، علتِ علت تامه فعل است! اصلاً علت تامه این انتخاب من - گزینش الف - علت تامه‌اش خداست، اما به وسائط! هان؟ علت تامه است؛ یعنی وقتی من می‌گویم آقا چرا من میل پیدا کردم؟ به شما می‌گویند چون یک علت تامه‌ای داشت. آن علت تامه چرا حاصل شد؟ می‌گویند خودش علتی داشت. این‌قدر سلسله علل تامه را می‌برند تا می‌رسانند به چه کسی؟ (حضار: واجب‌الوجود) واجب تعالی! واجب تعالی هم بالذات است؛ چون واجب‌الوجود بالذات، واجب‌الوجود من جمیع الجهات است، یعنی واجب‌الاراده است خدا، همه‌جا وجوب است. این از دیدگاه فلاسفه؛ پس فعل چای خوردن من معلول علت تامه‌ای است که این سلسله علت تامه - همه‌اش هم ایجاب است ها، قاعده «الشَّیْءُ مَا لَمْ یَجِبْ» برایش حاکم است - این سلسله ایجاب تا ذات الهی می‌رود.
اما از دیدگاه اهل بیت (علیهم السلام) چه گفتیم؟ هان؟ (حضار: علت تامه منم). آها! گفتیم فاعل منم، منم که اراده می‌کنم؛ خدا در اراده کردن من نقشی ندارد! او می‌گوید اصلاً اراده شما، همین حرکت شما معلول اراده خداست! ما گفتیم - صریح گفتیم، الآن گفتم -: اراده من معلول اراده خدا نیست! گفتیم منم که دارم اراده می‌کنم. (حضار: مستقلاً؟) مستقلاً، بله! مستقل؛ (حضار: بالذات؟) بالذات، یعنی بالقدرة. (حضار: خب نه، این قدرت از کجا آمد؟) نه، اشکال می‌کنید یا دارید تبیین می‌کنید؟ اول... نه، اول صورت مسئله را بگیریم؛ مدعا را بگیریم تا دلیل! شما می‌گویید این دو تا مدعا یکی شد؛ می‌گویم دو مدعا یکی نیست. حالا شما ممکن است به این مدعایی که بنده به امر بین الامرین نسبت می‌دهم اشکال دارید، اشکال را پاسخ می‌دهیم؛ اول معلوم باشد تفاوت چیست!
(حضار: من می‌گویم یکی است، چون بالاخره این اراده را می‌گویید که من مستقلاً نمی‌توانم فی‌ذاته اراده کنم... نه، نه، یک اراده کردن داریم که بعد از این قدرت استفاده می‌کنم، از اراده خودم استفاده می‌کنم، اما این اراده را چه کسی به من داد؟)
چرا، می‌توانم! کی گفته نمی‌توانم؟ نه! «قدرت» را چه کسی به من داد! نه اینکه... نه، ببینید تفاوت این است: از نگاه فلسفی، اراده چای خوردن در این لحظه معلول اراده خداست، معلول ذات؛ خود این! (حضار: سلب اختیار شده دیگر). چه؟ نه، من اختیار ندارم! چه؟ «مختار» را گفتم، توضیح دادم: می‌گوید مختار یعنی اینکه شوق اکید در من است، به من منسوب است؛ همین که شما مباشرید! آقا چه کسی - می‌دانید اصلاً آن‌ها اراده را شوق اکید می‌دانند دیگر؛ اراده برابر است با شوق اکید - شوق اکید چه‌جوری در من حاصل می‌شود؟ به سلسله علت! نظام علیت در من شوق اکید ایجاد می‌کند. پس اصل اراده معلول یک علت تام است که من دیگر نیستم.
اما از دیدگاه روایات - که دیدگاه متکلمان ما هم هست تا اینجا - اراده تابع قدرت است؛ قدرت جواز فعل و ترک است. آنچه خداوند به ما داده است در نظریه امر بین الامرین، «قدرت انتخاب» است! بله، اگر من قدرت انتخاب نداشته باشم نمی‌توانستم انتخاب کنم؛ ولی انتخاب چایی خوردن دیگر معلول کسی نیست! آقا چه کسی تشخیص داد و اراده کرد و این چایی را خورد؟ من! می‌توانستم نخورم؟ بله که می‌توانستم! از دیدگاه فلسفی، خوردن چایی واجب است، نخوردنش محال است، ممتنع است! (یکی از حضار: چون به علم برمی‌گردانند؟) حالا به چه برمی‌گردانند یک بحث دیگر است؛ آن ضرائف جزئی‌اش است، می‌خواهم مدعا معلوم بشود.
در نگاه امر بین الامرینی، منم که فاعل فعلم، منم که دست به گزینش می‌زنم؛ نه انجام این فعل بر من ضروری است، نه انجام ندادنش ممتنع است، هر دو امکان دارد! از دیدگاه فلاسفه این امکان بی‌معناست، این ترجیح بلامرجح است، محال است! از دیدگاه فلاسفه هر کسی هر کاری را انجام می‌دهد، واجب است انجام بدهد و انجام ندادنش ممتنع است؛ محال وقوعی است! امکان ذاتی دارد و الا محال وقوعی است. اینکه شما هر کاری هر جا انجام می‌دهید، در سلسله علل تعین پیدا کرده: آقا بنده الآن دارم اینجا فرض کنید نعوذبالله شرب خمر می‌کنم، او آنجا دارد نماز شب می‌خواند؛ من در سلسله علل واجب است این کار را بکنم، ممتنع است غیر این کار را انجام بدهم؛ او هم در سلسله علل واجب است نماز شب بخواند، محال است نماز شب نخواند! این اقتضای فلسفه است.
(پرسش یکی از حضار: متکلم هم حاج آقا همین را می‌گوید! می‌گوید که خداوند می‌داند که الآن شما تخلف می‌کنید...)
کدام متکلم منظورتان است؟ اشاعره؟ کدام متکلم؟ (حضار: متکلمین الآن... نه، نه، متکلمین همین چیزی که شما فرمودید... مثلاً چایی که من تخلف کردم، همین تخلف من، این را خداوند علم داشت...). نه، متکلمین... اشاعره که همین را می‌گویند؛ نه، عدلیه (امامیه و معتزله) می‌گویند قدرت داده، آزاد است! اگر منظورتان متکلمان امامیه است... نه، علم که علت فعل نیست! ببینید این حالا بحث وارد لایه‌های عمیق‌تر می‌شویم؛ تفاوت این است: از دیدگاه فلاسفه، علت و اراده یعنی علم! فلاسفه - نمی‌خواستم وارد این بحث‌ها بشویم، این را می‌خواهم بگذارم طولانی (نشود) خب؟ - فلاسفه اراده حق تعالی را برابر با علم می‌دانند: خدا به هر چیزی علم دارد، وجوب تحقق دارد؛ اصلاً محال است خدا به چیزی علم داشته باشد و آن شیء متحقق نشود. اصلاً اراده در خداوند یعنی همین علم! (حضار: چیزی هم که واقع نشده ممتنع است). ممتنع است! یعنی چیزی که علم به آن تعلق گرفته واجب است تحقق پیدا کند، چیزی هم که علم به آن تعلق نگرفته ممتنع است تحقق پیدا کند؛ چون علم علت فعل است، علم یعنی اراده.
اما از دیدگاه متکلمان - متکلمان عدلیه - این نیست. بله، اشاعره هم همین را می‌گویند؛ اشاعره هم می‌گویند: «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا کَانَ وَ مَا یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ»، هر چه در علم خدا هست تقدیر است. در اینجا بین اشاعره و فلاسفه کاملاً موافقت است. اشاعره نهایت برمی‌گردانند به تقدیر - نمی‌گویند خدا اراده‌اش ایجابی است -؛ فلاسفه می‌گویند ذات خداوند واجب‌الوجود است، پس واجب‌الاراده است، اما اشاعره واجب‌الاراده نمی‌دانند، می‌گویند اراده آزاد است، خدا هر کاری بخواهد می‌کند، اما آنچه را که اراده‌اش به آن تعلق گرفت تا آخر عالم همان می‌شود! تقدیری که می‌گویند این است دیگر، خب؟ «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا کَانَ...»؛ این قلم، قلم تقدیر است: قلم خدا خشک شد، یک بار نوشت - یعنی در علم سابق خدا گذشت -، خدا یک بار نوشت همه عالم را تا آخر قیامت، «بِمَا کَانَ وَ مَا یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ»؛ این تقدیر است.
فرق بین فلاسفه - یعنی ابن‌سینا - با فخر رازی در این است:
- فخر رازی اراده خدا را آزاد می‌داند؛ می‌گوید خدا می‌توانست یک جور دیگر بنویسد؟ بله، می‌توانست. اشکالی داشت؟ نه، هیچ اشکالی هم نداشت، چون حسن و قبح بر خداوند... آقا به ظلم است، به حکمت است؟ می‌گوید این‌ها در مورد خود شماست، چرا در مورد خدا به کار می‌برید؟ خدا نه عدالت و نه حکمت، این‌ها اصلاً در خدا معنا (ندارد)، خدا هر کاری بکند خوب است! پس خدا از روی آزادی دست به قلم برداشت و نوشت تقدیر را.
- اما از دیدگاه فلاسفه چطور؟ خدا یک علم دارد به نظام احسن، فقط همان هم واقع می‌شود و جز آن هم محال است! یعنی فلاسفه خدا را مجبور می‌کنند، فعلش را بالایجاب می‌کنند، اما از دیدگاه اشاعره باز خدا آزاد است - آزادِ از آن‌ور است که دیگر عدالت هم رعایت نمی‌کند، حکمت هم نمی‌خواهد -.
ولی در کجا مشترکند؟ هر دو در اینجا مشترکند که وقتی خدا اراده کرد - اراده آزاد بنا بر نظر اشاعره - یا ذات واجب‌الوجودش اقتضا کرد - بنا بر نظر فلاسفه - دیگر بقیه عالم تابع آن ذات خدا، آن تقدیر خدا جلو می‌رود؛ این دیگر بالایجاب است! هم اشعری می‌گوید، هم فیلسوف می‌گوید. این است که عرض کردم در تفسیر اشعری از امر بین الامرین و تفسیر فلسفی از امر بین الامرین توافق است: ابن‌سینا گفت در نظام علیت، فخر رازی استفاده‌اش کرد، امر بین الامرین استفاده کرد، دوباره فلاسفه شیعه آمدند همین را گرفتند گفتند به به، چه تفسیر خوبی! همین تفسیر فخر رازی برای ما خوب است! از آن به بعد فیلسوفان شیعه نظریه و تفسیر فخر رازی را آوردند به عنوان امر بین الامرین؛ و عرض کردیم در این جهت بین اشاعره و فلاسفه اتفاق است، هر دو جبری‌اند! هر دو فعل انسان را مجبور می‌دانند، اضطراری می‌دانند، غیرش را محال می‌دانند.
۳. تفسیر عرفانی از امر بین الامرین (وحدت شخصی وجود و سالبه به انتفاء موضوع)
حالا یک نکته هم بگویم: این نسبت به فلاسفه؛ عرفا حرف بالاتر زدند! اهل عرفان دوستان می‌دانند که معتقدند هر چه در عالم هست یک حقیقت واحد بیشتر نیست؛ در عالم کثرتی وجود ندارد. هر چه وجود است، هر چه منشأ اثر است، هر چه منشأ خیر است، یک واحد بسیط - وحدت شخصی - در عالم است: آن که بالاست در آسمان است، آن که در زمین است، آن که در شکل جلوه‌های ماست یا در ذات خودش است یا در مرتبه اسما، همه عالم را یک حقیقت واحد بسیط پر کرده و او واجب‌الوجود است. بقیه اشیا و کثرات چیستند؟ این‌ها که چیزی (نیستند)، این‌ها نمودند، این‌ها اصلاً بود نیستند! یک حقایقی هستند که در ذات الهی است به نام «عین ثابت» - این جزئیاتش را نمی‌خواهم در ذهن دوستان بماند، آن نتیجه‌اش برایم مهم است -: در ذات خداوند به تعداد اشیایی که در عالم است (من، شما، دیگری) یک ماهیت وجود دارد آنجا، می‌گویند مستکن است، مخفی است. آنچه که شما در عالم دارید می‌بینید، نمود آن حقیقت عین ثابتی است که در ذات خداست که در پرتو نور وجود جلوه کرده، ظاهر شده.
این‌هایش مهم نیست؛ از دیدگاه عرفا آنچه که در عالم خارج هست از همه کثرت‌ها، هیچ حقیقتی ندارد، هیچ حقیقتی! حقیقتش چیست؟ ذات حق تعالی است. منی که اینجا هستم، شما هر کمالی به من نسبت بدهید کمال حق است: حرکات من، سکنات من، گناه من، ثواب من؛ می‌گویند آقا من از خودم اصلاً اراده‌ای ندارم! اراده من هم جلوه ذات حق تعالی است، فعل من هم برمی‌گردد به آن جلوه. خب تو کی هستی؟ «کَالْمَیِّتِ بَیْنَ یَدَیِ الْغَسَّالِ»! هیچی است این موجود؛ از این جهت فرقی بین بنده و پیغمبر و یک سنگ، این میز، یک مورچه نمی‌کند! هر کسی یک ذاتی دارد که قابلیت دارد، این قابلیتش به وجود جلوه می‌کند و آنچه که جلوه می‌کند وجود است، پس شما کارهای نیستید. خب، اهل عرفان این را می‌گویند؛ می‌گویند شما هر چه در عالم رخ می‌دهد، بالمجاز - بالمجاز! - به اشیا نسبت بدهید، به خودتان نسبت می‌دهید، بالحقیقة باید به خدا نسبت بدهید: «وَ مَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ رَمَی». توِ پیغمبر که تیر انداختی - حالا یا خاک انداختی - «وَ مَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ»، آن موقعی که تو انداختی تو نبودی که انداختی، خدا انداخت؛ چون تمام کمالات، هر فعلی در خارج را باید به خدا نسبت داد: «لَا مُؤَثِّرَ فِی الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ» به معنای حقیقی‌اش! همه جلوه‌های عالم عین حق تعالی است؛ اصلاً چیزی در عالم به نام اثر، فعل، خصوصیت نیست الا اینکه به وجود برگردد، وجود هم منحصر است در حق متعال. این نظریه ابن‌عربی است.
خب، برخی از بزرگان ما، نویسندگان، محققان این حرف ابن‌عربی را گرفتند، آوردند خواستند بر «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» تطبیق کنند. چه گفتند به نظر شما؟ نتیجه این نظریه در باب حقیقت عالم، در باب حقیقت کثرت - که کثرت‌ها موهومی‌اند، وهمی‌اند - چه می‌شود در امر بین الامرین؟ فرمودند درست است: «الْأَمْرُ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ، لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» به «سَالِبَةٍ بِانْتِفَاءِ الْمَوْضُوعِ»! هان؟ (یکی از حضار: خلاص کرد!). به سالبه به انتفاء الموضوع! ما همه‌اش تا حالا داشتیم دعوا می‌کردیم - یعنی ما متکلمین، شمای فلاسفه، خب؟ دیگران، دیگران - داشتیم دعوا می‌کردیم چه؟ می‌گفتیم یک انسانی هست، یک فعلی هم دارد انجام می‌دهد، شما بفرمایید جبر است یا چه؟ یا تفویض. «انسانه» مفروض بود، خب؟ «فعلش» هم مفروض بود که من فعل دارد ازم صادر می‌شود:
- منِ متکلم می‌گفتم این فعل حقیقتاً مال انسان است، با مشیت، با آزادی دارد صادر می‌شود.
- این آقای فیلسوف می‌گفت تو غافلی! حواست نیست به سلسله علل؛ درست است که تو داری مباشرتاً انجام می‌دهی، فعل تو هست، ولی در سلسله علل نگاه کنی آخرش به چه کسی می‌رسی؟ به خدا می‌رسی.
- عارف می‌آید می‌گوید آقا شما کجای کارید؟ شما اصلاً تصور کردید که انسانی ما داریم در عالم؟ شما تا حالا فکر می‌کردید انسانی هست، فعلی دارد، بعد دعوا می‌کردید که این فعله مال این انسان است یا اصلش مال چیست؟ خداست، جبر است یا تفویض! اهل بیت (علیهم السلام) گفتند آقا حواست کجاست؟ «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ بِانْتِفَاءِ الْمَوْضُوعِ»! این سلبش سلب حمل نیست، سلب موضوع است!
ما دو جور سلب داریم: یک موقع سلب حمل است، آقا «زَیْدٌ غَیْرُ ضَاحِکٍ»، هان؟ یک موقع می‌گویید «لَیْسَ الْحَجَرُ...» یا «لَیْسَ شَرِیکُ الْبَارِی مَوْجُوداً» یا «لَیْسَ شَرِیکُ الْبَارِی رَبّاً، عَالِماً»؛ «لَیْسَ شَرِیکُ الْبَارِی رَبّاً» به سلب حمل نیست، اصلاً شریک‌الباری در کار نیست! سالبه به انتفاء موضوع است؛ اصلاً موضوعی وجود ندارد که ما بخواهیم چیزی به آن حمل بکنیم یا نکنیم. «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» از دیدگاه متکلمان و فیلسوفان انتفاء به سلب حمل است، از دیدگاه عارف انتفاء است به سلب موضوع: اصلاً در عالم انسانی نیست که بحث از جبر و تفویضش معنا بشود! پس بنابراین هر چه را که صادر می‌شود از من، به هر گونه که صادر بشود فعل‌الله است، اثر اثر خداست، اصلاً وسط این قضیه کسی نیست! این هم یک تفسیر.
(پرسش یکی از حضار: پس «أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» را چه می‌گویند؟ ادامه عبارت! «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» را حالا سالبه به انتفاء موضوع بگیریم، ادامه عبارت که اثباتی است!).
بله، در خود «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ» هم بحث داریم که همان هم سالبه به انتفاء موضوع نیست! حالا اگر یک کسی اولش را گفت، در واقع مصرع اول یک شعری را، مصرع دومش را هم درست می‌کند دیگر، قافیه‌اش را هم (ردیف می‌کند).
۴. اهمیت حیاتی و پیشینه تاریخی مسئله جبر و اختیار در اندیشه بشری
این را حالا فقط من یک اشاره کردم که حواسمان باشد بحث، بحث دعواست، خب؟ آن عزیز شما نمی‌گفت «داوا»؟ (خنده استاد)، درست است؟ لهجه رفقای ما، می‌گفت اینجا جای داواست! خب؟ اینجا جای دعواست؛ یعنی به سادگی هم نمی‌شود گذشت. شما هم به محض اینکه به رتبه استادی رسیدید - که الحمدلله رسیدید - به تحقیق رسیدید، سریع از شما می‌پرسند؛ تا بروید در دانشگاه، تا بیایید در محافل علمی از شما می‌پرسند: شما در مورد اراده و اختیار انسان نظریه‌ات چیست؟ باید یک جایی انتخاب کنید، باید یک تحلیل عمیق علمی و عقلی داشته باشید. این چیزی نیست که ازش... من عرض کردم بحث جبر و اختیار بزرگ‌ترین مسئله بشر بوده!
یک سری مسائل بشر مسائل بیرونی‌اند: آقا جهان واحد است یا کثیر؟ حالا بحث می‌کنیم؛ رابطه بین وحدت و کثرت چیست؟ آن را می‌توانیم یک جوری ازش جدا بشویم. اما جبر و اختیار: آقا اینکه من آدم خوبی‌ام، اینکه می‌بینم یک فعل خوب انجام می‌دهد، حقیقتاً این مال خودش است یا نظام علیت است او را وادار به این کار کرده؟ در تبلیغ ما مؤثر است، در تربیت ما مؤثر است، در آموزشمان مؤثر است، در زحمتی که می‌کشیم ما مؤثر است. این از آن مسئله‌هایی است که هیچ انسانی را در هیچ مرتبه‌ای، در هیچ مرحله تاریخی رها نکرده؛ بشر هم از آغازی که از تفکرش یک مکتوب به جا گذاشته نشان داده در مسئله جبر و اختیار حرف داشته: این‌وری بوده، آن‌وری بوده، وسط بوده، خب؟ این قابل حذف از منظومه فکری بشر نیست. خب، این را در اینجا تمام بکنیم.
(پرسش یکی از حضار: این مسئله قبل از اسلام هم مطرح بوده؟ در سایر ادیان؟)
اوه! مسئله در فلسفه یونان مطرح است، این فلسفه در دوره اسکندر هم مطرح است؛ این در ادیان شرقی، در متون کهن آیین یهود، آیین هندو، آیین بودا وجود دارد. کنفوسیوس این مسئله را اصلاً معنون (کرده) با وجودی که کنفوسیوس یک دین نیست، یک فلسفه اخلاقی است، اما مسئله جبر و اختیار را مطرح می‌کند. هیچ، در هیچ دستگاه فکری و معرفتی در طول تاریخ نیست الا اینکه این مسئله مطرح شده. در رساله‌های افلاطون دوستان ببینند، دقیقاً همین مسئله در رساله‌های افلاطون در گفت‌وگوهای سقراط است، عیناً! اینکه آیا این فعل، فعل ما هست یا فعل خداست؛ اصلاً مطرح شده: فعل ماست یا فعل خداست؟ بحث کرده.
طرح سه مسئله بنیادین مترتب بر قاعده «امر بین الامرین»
خب، یک مقدمه‌ای بگوییم برای بحث بعدمان که مترتب بر این نکته است. دو تا بحث - بلکه به یک معنا سه تا مسئله مهم - است که مترتب است بر مسئله امر بین الامرین:
۱. یک: مسئله «توفیق و خذلان» است. ما معمولاً بحث توفیق و خذلان را می‌بریم در اخلاق؛ روایاتی هم که در این باب آمده همه‌اش اخلاقی معنا کردیم، گویی یک توصیه است، یک توجه اخلاقی است. و حال آنکه خواهیم گفت بحث توفیق و خذلان در کتب اصحاب امامیه و در مبنای اهل بیت (علیهم السلام) یک مبنا و بنیاد اعتقادی است! ما هم می‌گوییم توفیق و خذلان فعل خداست: «وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ». روایات را می‌خوانیم که هیچ چیزی برای مؤمن حاصل نمی‌شود الا به توفیق؛ اگر توفیق نباشد هیچ فعل حسن اتفاق نمی‌افتد: جلب خیر به توفیق است، اطاعت به توفیق است، ایمان به توفیق است. حالا می‌گویم، این سبب شده که متکلمان اسلام کلی بحث کلامی رویش بکنند؛ ولی خب ما نمی‌خوانیم، چون بحث‌های کلامی را ما نمی‌بینیم. در کتب کلامی ما - اشاعره، معتزله و امامیه - اصلاً توفیق و خذلان رویش بحث کرده‌اند؛ این یک مسئله. باید ببینیم مبتنی بر امر بین الامرین این مسئله توفیق چیست: «وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ».
۲. مسئله دوم: بحث «هدایت و ضلالت» است. باز در آموزه کتاب و سنت بارها می‌بینیم که هدایت و ضلالت به خداوند متعال نسبت داده می‌شود: «یُضِلُّ مَنْ یَشَاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ»، هان؟ حتی خداوند متعال نسبت به پیامبرش چه می‌فرماید؟ (یکی از حضار: «إِنَّکَ لَا تَهْدِی...») آها! آنچه را که تو دوست می‌داری - آن کسی را که دوست می‌داری - نمی‌توانی هدایت کنی: «إِنَّکَ لَا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ»؛ هدایت دست خداست. دوباره این در کلام بین متکلمان بحث شده، حتی پایش در فلسفه هم کشیده؛ این مسئله دوم.
۳. مسئله سوم مهم - که این هر سه از مسائل اساسی و کاربردی اعتقادات در آموزه قرآن و اهل بیت (علیهم السلام) است -: مسئله «شرور» است، یا به یک تعبیر دیگر مسئله «ابتلا» است. گاهی تعبیر شده به مسئله ابتلا (ابتلا و اختیار)، گاهی اوقات تعبیر شده به شرور. اصطلاح «شرور» مال دوره اخیر است، خب؟ اصلاً مسئله شرور عنوانش مال دوره‌های اخیر است؛ قبلاً در کلام از قرن چهارم و پنجم مسئله‌اش معنون بود ولی نه تحت عنوان شرور، هان؟ به مصادیق شرور بحث می‌شد. از دوره جدید گفته شد «شرور»؛ غربی‌ها اصلاً در الهیات مسیحی یک بخش برایش درست کردند تحت عنوان «تئودیسه» (Theodicy)، هان؟ بحث تئودیسه اصلاً طرح مسئله‌اش همین بحث شرور است عمدتاً؛ این‌قدر مهم شد. خب در سنت کلام - کلام جدید ما - هم این آمده.
مسئله شرور هم تابع این است: ما چه‌جوری حل کنیم؟ تبعیض انسان‌ها را چگونه حل کنیم؟ انسان‌ها به گونه‌های مختلفی خلق می‌شوند. بلایا را ما چگونه حل کنیم؟ زلزله می‌آید، سیل می‌آید، ده هزار نفر، پنجاه هزار نفر انسان‌های بی‌گناه کشته می‌شوند. در باب گناهان: یک کسی فاعل خیر است، در خانواده خیلی خوب، متدین، محیط خوب، همه‌اش آموزش‌های دینی؛ خب این می‌شود چه؟ آقا بچه مثبت، خب؟ می‌شود مجتهد، (حضار: ژن خوب) ژن خوب مثلاً! خب یکی در این محیط است - البته خُوب ها، نه آن خُو (خنده حضار)، خُوب، بله - یکی هم می‌آید در یک محیط فاسد، پدر و خاندان و...
یک عزیزی بود - حالا این جالب است - در کانادا، ایرانی نسل سوم بود البته؛ چون با من مرتبط بود مدت‌ها، واقعاً یکی از حجت‌های خدا بود! این‌ها ایرانیان نسل سوم - یعنی سه نسل قبلش رفته بود در کانادا، اول آمریکا رفته بود و بعد آمده بود در کانادا -؛ جدشان صنعت... یعنی جدش شراب‌فروش بود (یعنی بار داشت، کاباره و این‌ها داشت)، پدرش رئیس یکی از صنعت‌کاران این رشته بود، اصلاً صنعت در واقع شراب‌سازی را در کانادا یک بخشش را به عهده داشت! حالا مادرش چه‌جوری بود و پدر بزرگش چه‌جوری بود، این‌ها چه‌جوری زندگی می‌کردند؛ اگر شما قیافه این را می‌دیدید - من این را در آلمان دیدم بعد من و (ایشان مرتبط شدیم) - اگر قیافه را می‌دیدید یک بچه حزب‌اللهی به تمام معنا! چهره این، رفتار این، فکر این آدم، نوع برخوردش، یعنی تمام استانداردهای یک بچه متدین را کاملاً داشت. حالا بعد یک داستانی دارد که حالا در توفیق یکی از مثال‌های توفیق همین است که حالا بعد برای شما عرض می‌کنم. وقتی تبیین شد مسئله توفیق و خذلان، می‌بینیم ما در زندگیمان این «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ» هست.
خب؟ این مسئله، مسئله کاربردی است. این سه تا مسئله:
- مسئله توفیق و خذلان،
- مسئله هدایت و ضلالت،
- و مسئله شرور؛
این سه تا مسئله‌ای است مترتب بر امر بین الامرین. حالا من بحث امر بین الامرین را که مطرح می‌کنیم، آراء دیگر را هم می‌گویم: می‌گویم اشاعره توفیق و خذلان را چه‌جوری معنا کردند، معتزله که قائل به تفویض‌اند چه‌جوری معنا کردند، در تفکر امامیه اهل‌بیتی چگونه مطرح شده. این مسیر را تا آخر برویم یک نتیجه آخرش می‌خواهم بگیرم؛ می‌خواهم بگویم تنها راه‌حل - راه‌حلی که راه‌حل باشد، نه اینکه یک چیزی بگوییم خودمان هم قانع نشویم - راه‌حلی که مسئله را به صورت جامع حل می‌کند مبتنی بر بحث امر بین الامرین است:
- توفیق و خذلان اشعری را می‌گویم، معتزلی‌اش را هم می‌گویم؛ در نهایت مسئله «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ» حل نمی‌شود.
- در هدایت و ضلالت هم می‌گویم؛ می‌گوییم همین آیات هدایت و ضلالت - که حالا دعوت می‌کنیم دوستان هم از همین الآن یک آیات را، حالا توصیه می‌کنم بیاورند دسته‌بندی کنند، مضمون‌شناسی کنند این‌ها را، طبقه‌بندی کنند این‌ها را - واقعاً آن نظریه‌ای که همه این آیات را با هم توضیح می‌دهد: «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ» می‌گوید، داد و فریاد انبیا را هم توضیح می‌دهد، بشیر و نذیر بودن را توضیح می‌دهد، توبیخ‌ها را هم توضیح می‌دهد (چرا دارید خلاف می‌کنید؟ چرا دارید گناه می‌کنید؟ چرا کفر می‌ورزید؟ چرا ایمان نمی‌آورید؟ این را هم توضیح می‌دهد)، تکلیف را می‌گوید، پاداش را می‌گوید، اراده و اختیار را توضیح می‌دهد، از آن‌ور هم می‌گوید «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ»! این‌ور می‌گوید باید تمام اسباب هدایت را فراهم کنی («أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ وَ کَمَالُ مَعْرِفَتِهِ...»)، از آن‌ور می‌گوید تمام این‌ها که اتفاق می‌افتد پشتش یک سیستم هدایتی است؛ اگر هدایت خدا نباشد توِ پیغمبر هم «إِنَّمَا أَنْتَ مُذَکِّرٌ لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُسَیْطِرٍ»، «لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ»؛ در دین هیچ‌گونه اکراه نیست، پذیرش یا نپذیرفتن فعل اکراهی نیست، توِ پیغمبر فقط تبین رشد و غی می‌کنی.
خب؟ این را می‌خواهیم در دستگاه معارف کتاب و سنت باز کنیم؛ از «توفیق و خذلان» شروع می‌کنیم.
ورود به مبحث اول: قاعده «توفیق و خذلان» در کتاب و سنت
۱. روش‌شناسی دسته‌بندی روایات توفیق و خذلان و ارتباط آن با «عصمت»
حالا همین‌جا من عرض کنم: عزیزانمان روایات باب توفیق و خذلان پراکنده است؛ در بعضی از مجامع روایی ما عنوان دارد، ولی نه، شما که دست به این نرم‌افزارها دارید راحت همین الان می‌شود سرچ کرد، آورد، دسته‌بندی کرد. یک جست‌وجوی دقیق - حالا هر کس به وسعش، وقتی که دارد - از بحث توفیق و خذلان می‌خواهیم؛ به همین واژه هم اکتفا می‌کنیم، حالا بعد عرض می‌کنم واژه‌های جانشین دارد، خیلی دارد؛ حتی در روایات ما «عصمت» یکی از مصادیق توفیق است! حالا شاید تعجب کنید. در آموزه‌های اهل بیت (علیهم السلام) عصمت یکی از مصادیق توفیق (است). اینکه من عرض کردم - جاهای مختلف گفتم - اگر کسی می‌خواهد پیامبرشناسی‌اش، پیامبرشناسی حقیقی باشد باید توحیدش توحید حقیقی باشد؛ چون مفهوم عصمت، مفهوم وحی، مفهوم شریعت، اصلاً ضرورت بعثت انبیا، این‌ها بدون یک توحید صحیح و سالم ممکن نیست. ما در حالا بحث‌هایی که داریم در سطح چهار با دوستان در عصمت داریم کار می‌کنیم، من آنجا عرض کردم، نشان دادم در هفت هشت جلسه که عصمتی که در منطق اهل بیت (علیهم السلام) و در منطق قرآن کریم است، زیرمجموعه توفیق است. حالا ممکن است تعجب بکنید: آقا عصمتی که ما خواندیم در کتاب‌ها که آن نیست! می‌گوییم بله، آن یک تعریف خاصی از عصمت است؛ اما عصمت قرآنی، عصمت در آموزه اهل بیت (علیهم السلام) زیرساختش توفیق است.
این روایات را دوستان ببینند - حالا جانشین‌هایش را فعلاً کار نداریم، خود توفیق و خود خذلان - دسته‌بندی کنیم:
۱. اهمیت توفیق و خذلان: آنی که در اهمیت توفیق است یا اهمیت خذلان؛ بسیار در روایات ما تأکید شده، حالا می‌خوانیم بعداً. این یک.
۲. آثار توفیق و آثار خذلان: اگر کسی فقط آثار توفیق را در روایات اهل بیت (علیهم السلام) ببیند، وقتی تبیین می‌کنیم توفیق را آدم اصلاً یک حس دیگری پیدا می‌کند که آقا تمام این کمالات، آرزوهای ما، مطلوبیت‌های ما در روایات ما به عنوان آثار توفیق دانسته شده! اگر توفیق بود این‌ها هم هست، توفیق نبود این‌ها نیست؛ یعنی خوبِ خوب‌های عالم، خوبِ خوب‌هایی که انسان دنبالش است، در روایات ما تابع توفیق است. پس آثار توفیق.
۳. اسباب توفیق: چه چیز سبب می‌شود که ما توفیق پیدا کنیم؟ فراوان در روایات ما، خب؟ برای منبرهای آقایان هم، خب؟ همین‌ها را کار بکنیم دو سه تا ماه، آره، یعنی یک ماه رمضان امسال را می‌شود باهاش سی روز را گذراند و گفت و ثوابش را هم برد. (یکی از حضار: در ایام فاطمیه هم دارد می‌گوید...). بله، احسنت. این‌ها را بگیریم بعد به زبان مردم دربیاوریم و برویم ارائه کنیم. اول هم خودمان البته استفاده کنیم ها! «وَاعِظٍ مِنْ نَفْسِهِ»؛ چون اول این مباحثی است که انسان باید در خودش تحقق پیدا کند، باور کند، باور کند که اگر من آمدم در اینجا این درس را دارم می‌خوانم، این اساتید را دارم، این دوستان را دارم، این خانواده را پیدا کردم، به این رفیقه برخورد کردم مسیر زندگیم را عوض کرد، همه «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ» است! اگر خدا نمی‌خواست، این توفیق می‌شد خذلان.
۴. موانع و آسیب‌های توفیق: اسبابش، آسیب‌هایی که ممکن است ما را از توفیق باز بدارد؛ در روایات موانع توفیق فراوان داریم.
این را دوستان کم‌کم یک فایلی برایش باز کنند، روایاتش را جمع بکنند، طبقه‌بندی کنند، دسته‌بندی کنند؛ من در طول یکی یا دو جلسه می‌خواهم آن بحث اصلی‌اش را بگویم: بگویم این توفیق چیست - بحث اعتقادی -، این توفیقه چیست که این‌قدر مهم است؟ همه چیزِ حیات طیبه به توفیق گره خورده، همه چیز حیات طیبه، حداقل آن اصلِ اصلی‌هایش!
۲. بررسی آیات و روایات کلیدی در باب توفیق
خب، در اینجا ابتدا من یک اشاره‌ای کنم به آیات و روایات این باب - کلیت، جزئیاتش را خودتان دنبال کنید -. ما در قرآن کریم چهار بار ماده «توفیق» آمده، ولی تنها در یک آیه شریفه است که معنای توفیق به این چیزی که ما مورد نظرمان است به کار رفته؛ بقیه استعمالاتش ربطی به بحث ما ندارد - دارد ها بعضی‌هایش، دور است - و آن همین آیه شریفه‌ای است که خواندیم، که چه بود؟ آیه ۸۸ سوره هود، خب؟ که فرمود - حضرت شعیب (علیه السلام) فرمود -:
> «قَالَ یَا قَوْمِ أَرَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ رَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَ مَا أُرِیدُ أَنْ أُخَالِفَکُمْ إِلَی مَا أَنْهَاکُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ»
شاهدمان اینجاست: «إِنْ أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ»؛ این «مَا اسْتَطَعْتُ» یادتان باشد! ما می‌گوییم روایات باب توفیق، حتی نظریه پاره‌ای از متکلمان، توفیق را به «استطاعت» برمی‌گردانند. من هیچ نیتی جز اصلاح و سازندگی و بهسازی ندارم، اما «مَا اسْتَطَعْتُ»: آن مقداری که استطاعت پیدا کنم؛ قید دارد، اراده‌ام قیدش چیست؟ استطاعت. «وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ»: اگر من در اصلاح می‌خواهم موفق بشوم راهی ندارد جز اینکه خداوند توفیق دهد. «عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ»: من باید بر خدا توکل کنم، بازگشت کار خودم را هم خدا ببینم. اگر این اتفاق بیفتد من می‌توانم اصلاح کنم و الا اصلاح بی‌معناست. حالا این کار ماست دیگر؛ یعنی همه ما آمدیم حوزه علمیه داریم تلاش می‌کنیم از وقت و زندگی و... می‌زنیم، آخرش همین جمله است دیگر! این همان تعبیری است که سیدالشهدا (سلام الله علیه) هم در کربلا فرمودند: «مَا أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ»؛ یعنی همه کارهای ما محورش اصلاح است. قرآن کریم می‌فرماید این اصلاح مشروط است به استطاعت، استطاعت هم مشروط است به توفیق. این یک آیه است که مستقیم (آمده است).
(پرسش یکی از حضار: استطاعت فرقش با توفیق چیست؟)
بحث می‌کنیم جلسه آینده، بله. فقط اینجا تذکر دادم که حالا بعد بگوییم متکلمان هم بحث کرده‌اند.
در روایات مثلاً داریم - خیلی روایت داریم، نگاه کنید شاید حدود چهل پنجاه روایت داریم که اهمیت توفیق را می‌رساند -:
- «التَّوْفِیقُ رَأْسُ النَّجَاحِ»: رأس کامیابی و موفقیت، توفیق است.
- «التَّوْفِیقُ رَأْسُ السَّعَادَةِ».
- «التَّوْفِیقُ مِفْتَاحُ الرِّزْقِ» (یا الرِّفْقِ).
- یک دسته روایات داریم که تصریح می‌کند: «مَنْ أَمَدَّهُ التَّوْفِیقُ أَحْسَنَ الْعَمَلَ، وَ مَنْ لَمْ یُمْدِدْهُ التَّوْفِیقُ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ». اگر توفیق آمد کمک کرد انسان را، انسان عمل نیکو انجام می‌دهد؛ اما اگر امداد توفیق نباشد انسان به سمت حق نمی‌رود! می‌بینید؟ «وَ مَنْ لَمْ یُمْدِدْهُ التَّوْفِیقُ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ»؛ اصلاً رو به حق نمی‌کند.
- در روایت دیگر حضرت فرمودند: «کَیْفَ یَتَمَتَّعُ بِالْعِبَادَةِ مَنْ لَمْ یُعِنْهُ التَّوْفِیقُ؟» چگونه ممکن است کسی توفیق با او همراه نشود و عبادت کند؟ یعنی عبادت کردن پیش‌فرضش به قول امروزی‌ها توفیق است.
- بعضی از تعابیر دارد که کاملاً می‌گوید: «لَا یَنْفَعُ اجْتِهَادٌ بِغَیْرِ تَوْفِیقٍ»؛ اجتهاد (و تلاش) بدون توفیق نفع ندارد! حالا معنای توفیق را که عرض کردم معلوم می‌شود «نفع ندارد» یعنی چه.
- بعضی از روایات این است؛ می‌فرماید - عرض شود که این روایت را از امام زین‌العابدین (علیه السلام) بخوانم، همان دعایی که -: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ... اللَّهُمَّ وَ أَنْطِقْنِی بِالْهُدَی، وَ أَلْهِمْنِی التَّقْوَی، وَ وَفِّقْنِی لِلَّتِی هِیَ أَزْکَی، وَ اسْتَعْمِلْنِی بِمَا هُوَ أَرْضَی». هان؟ «وَ وَفِّقْنِی لِلَّتِی هِیَ أَزْکَی».
- و روایات دیگر که حالا در آینده - جلسه آینده - داریم. تعبیری است از حضرت، می‌فرمایند از امام باقر (علیه السلام): «لَا حَوْلَ لَنَا عَنْ مَعْصِیَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ، وَ لَا قُوَّةَ لَنَا عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِیقِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ». ما هیچ زوری نداریم که از معصیت خدا فرار کنیم مگر به عون الله، و بر طاعت خدا ما هیچ قدرتی نداریم الا به توفیقٍ من الله. می‌خواهم دوستان دقت کنند، نظریات را که می‌گویم جالب است که چه‌جوری بزرگان اسلامی از این آیات و روایات برداشت کرده‌اند؛ اینجا روایت دارد می‌گوید: «لَا قُوَّةَ لَنَا عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِیقِ اللَّهِ».
۳. تحلیل مفهومی و لغوی «توفیق» و «خذلان» و تفاوت فهم عرفی با معنای حقیقی آن
حالا معنای توفیق چیست؟ خب توفیق عرض کردم مقابلش «خذلان» است - داریم مقدمات فراهم می‌کنیم برای بحث جلسه آینده -. توفیق مقابلش خذلان است. معنای توفیق چیست؟ در لغت همان‌طور که می‌دانیم توفیق از «وفق» می‌آید، از سازگاری می‌آید، خب؟ چه موقع است که ما می‌گوییم توفیق پیدا کردیم؟ زمانی که سازگاری می‌افتد بین نتیجه عمل ما یا بگویید خود عمل ما - اینکه می‌گویم «یا» رویش دقت دارم: یا عمل ما یا نتیجه عمل ما - موافق می‌افتد، سازگار می‌افتد با چه؟ با آن اسباب و عواملی که ما در... عذر می‌خواهم، این‌ها موافق می‌افتد با نیت ما، با اهداف ما، خب؟ من چه موقع می‌گویم آقا توفیق پیدا کردم؟ آقا نیت داشتم بروم عتبات، اربعین، پیاده‌روی؛ نیت هم کرده بودم همه‌اش را دیگر ماشیاً (پیاده) بروم، خب؟ خلاصه جاده خاکی نزنم. بعد که رسیدم آنجا می‌گویم الحمدلله خدا توفیق داد! توفیق داد؛ یعنی نیتی که در ذهن داشتم با آن چیزی که اتفاق افتاد چیست؟ موافق بود.
در عرف اگر چیزی مطابق با نیت من، هدف من بشود می‌گوییم توفیق؛ اما یک کمی دقیق‌تر بشویم، ما توفیق را اعم از این می‌دانیم: من نیت داشتم مثلاً فرض کنید بروم کربلا اربعین که ماشیاً هم بروم؛ آقا یک اتفاقی افتاد در لحظه آخر، اسباب پیش نیامد، ویزا درست نشد، آقا ما ماندیم، غصه‌دار که آقا همه رفتند و ما چیست؟ جا ماندیم. حالا خدای نکرده، خدای نکرده، یکهو می‌بینیم مادرمان فردا مریض شد افتاد در بیمارستان، تنها پسرش هم منم! هان؟ نیت من تحقق پیدا نکرد، اما آنچه که رخ داد مطابق بود با آن مطلوب! من چه خاکی به سرم می‌کردم اگر من رفته بودم در اربعین آن وسط، خب؟ آنتن هم نمی‌داد و خبر هم نمی‌شد، مثلاً مادرم نصف شب سکته کرده بود در خانه، هیچ‌کس هم نبود! می‌گویم خدا توفیق داد که ما ماندیم، اسباب فراهم شد. اینجا می‌گوییم چه؟ توفیق مطابقت فعل است با «مطلوب»، نه با نیت من! یک چیزی باید اتفاق می‌افتاد، من هم به آن توجه نداشتم، حتی خلافش فکر می‌کردم؛ اما آن چیزی که اتفاق افتاد دقیقاً همان چیزی است که باید اتفاق بیفتد؛ این را هم می‌گوییم توفیق.
پس توفیق یعنی چه؟ باب تفعیل است دیگر؛ یعنی وفق دادن عمل یا آثار عمل با آن چیزی که مطلوب است، همان چیزی که باید اتفاق بیفتد. (پرسش یکی از حضار: مطلوب خداوند یا ما؟) حالا آن بحث بعدی است؛ نه، این نسبت به ماست دیگر: توفیق مال ماست؛ سازگاری فعل ماست با نیت ما، هدف ما، یا سازگاری فعل ماست با آن اموری که مطلوب است، درست آن است که آن اتفاق بیفتد؛ این را می‌گوییم توفیق.
«خذلان» نقطه مقابلش است: یک چیزی مطلوب است، باید اتفاق بیفتد؛ ممکن است من هم نیت داشته باشم:
- آقا من نیت کردم که بروم الآن بایستم این مثلاً تهمت را در حق یا اهانت را در حق یک مؤمن انجام بدهم؛ خب، من می‌روم این کار را هم انجام می‌دهم. اینجا درست است که نیت من بوده، اما شما نمی‌گویید توفیق پیدا کرد؛ می‌گویید دچار خذلان شده!
- حالا یک موقع من نیت هم دارم، یک موقع نیت هم ندارم؛ بدبختی آنجاست، حالا خواهم گفت! من اصلاً نمی‌خواستم بروم در این جمع، نمی‌خواستم بروم با این‌ها همراه بشوم؛ آقا یک اتفاق افتاد یکهو من داشتم از اینجا رد می‌شدم، یک رفیقمان داخل این جمع بود: فلانی سال‌ها ندیدیمت، آقا تشریف بیاور داریم می‌رویم آقا یک جایی گعده است با هم بنشینیم! آقا رفتم افتادم در یک حادثه! شما می‌گویید خذلان بود؛ من اصلاً اسبابش را فراهم نکردم.
می‌گوییم خذلان چیست؟ یعنی افتادن در امری که خلاف مطلوب است، خلاف منظور است، خب؟ این را می‌گوییم خذلان. پس به یک معنا خذلان از نظر فعل مثل توفیق است، اما به لحاظ اهداف و مطلوبیت‌ها برخلاف است؛ اینکه می‌گویند خذلان مقابل چیست؟ توفیق. حالا بعد در اسباب یک بحثی می‌کنیم که اسباب چگونه یکی توفیق می‌شود یکی می‌شود خذلان، خب؟ پس اگر من کاری کردم که صواب نیست، آثار سوء دارد، اگر این اتفاق افتاد من می‌گویم خذلان. حالا اگر من دارم این کار را می‌کنم - مثال زدم - دارم می‌روم، نیت هم دارم این کار را بکنم، یکهو یک اتفاقی می‌افتد من برمی‌گردم؛ می‌گویم خدا توفیق داد آقا من آنجا نبودم! خدا توفیق داد که این کار را من انجام ندادم، خب؟ «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ». خب این در معنای چیست؟ معنای توفیق است.
(پرسش یکی از حضار: معنای اصطلاحی است یا لغوی؟)
این معنای لغوی است که حالا می‌گوییم. اصطلاح: یک اصطلاح داریم اصطلاح متکلمان؛ دوستانی که می‌خواهند این را ببینند نگاه کنند در کتب کلامی ما، مخصوصاً کلامی دوران میانه ما - کتب اشاعره، کتب معتزله و کتب امامیه - این بحث را مطرح می‌کنند. گاهی اوقات ذیل هدایت و ضلالت مطرح کرده‌اند، خود توفیق و خذلان عنوان مستقل ندارد، آمده‌اند ذیل هدایت و ضلالت مطرح کرده‌اند، گاهی اوقات هم مستقل است؛ این اصطلاح کلامی‌اش است. یک بیانی - اگر اسمش را بگذارید اصطلاح، یک تبیینی بهتر است بگوییم - یک تبیین از این هم در کتاب و سنت وجود دارد که متصل به معنای لغوی است؛ اما عمق معنایی که ما در آیات و روایات نسبت به توفیق داریم طبعاً در فهم عرف نیست. عرض کردم فهم عرف، توفیق را سازگار شدن نتیجه با نیت می‌داند، خب؟ اگر رفت در یک مجلسی - نمی‌خواست برود ها - دید بابا همه چیز فراهم است، خب؟ او هم قاطی شد، آخرش هم می‌گوید یک توفیقی پیدا کردیم ها! یعنی در حوزه شر هم او توفیق می‌داند، خب؟ یا نه، توفیق را فقط نیت می‌داند: من یک نیتی کردم به نتیجه رسید می‌گویم توفیق است، اگر به نتیجه نرسید - عرض کردم - می‌گوید آقا توفیق پیدا نکردیم زیارت اربعین برویم! توفیق پیدا نکردیم؛ واقعاً هم ممکن است توفیق نباشد، ممکن است خذلان باشد، اسباب خذلان سبب شده که شما توفیق پیدا نکردی؛ اما اگر توفیق آشکار شد، معلوم شد در واقع رفتن شما یک آسیب‌هایی داشت یا کار اهمی در اینجا بود، آنجا می‌گویی توفیق است؛ این را هم توفیق می‌دانیم ولو در نیت ما نیست. مطلوبیت‌ها - معمولاً مطلوبیت‌های ذاتی - در عرف موضوع داوری توفیق نیست.
۴. طرح مسئله کلامی توفیق و خذلان و نقش آن در تحقق روح بندگی (تحلیل مناجات‌های اهل بیت علیهم السلام)
حالا می‌گوییم در کتاب و سنت چه به لحاظ اسباب، به لحاظ موانع و آثار - که این‌ها بیشتر بحث‌های اخلاقیِ بحث توفیق و خذلان است - و چه آن بحث اساسی که ما در کلام می‌خواهیم مطرح کنیم (بحث اصلی‌مان این است): چه‌جوری در نظام عالم شما می‌گویید توفیق اتفاق می‌افتد، خداوند متعال است که این توفیق را ایجاد می‌کند، اگر این توفیق نباشد فعل خیر اصلاً حاصل نمی‌شود، اما در عین حال من هم اراده دارم؟ سؤال اصلی در اینجا این است:
۱. یک: توفیق فعل خداست.
۲. دو: بدون توفیق، فعل خیر از من صادر نمی‌شود؛ اسباب صدور خیر، اسباب اینکه آرزوهای من برآورده بشود، من به آن مطلوبیت‌هایم برسم، این هم توفیق است. این دو.
۳. سه: این سبب جبر در من نمی‌شود! من وقتی آمدم فعل را انجام دادم، رفتم زیارت اربعین، می‌گویم: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا وَ مَا کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ»؛ اگر خدا نبود، اگر توفیق او (نبود، هدایت نمی‌شدیم). بعد می‌گویم آقا این خب من مجبور بودم اینجا بیایم؟ یعنی یک کسی من را کشاند - خدا ذهن من، دست من، پای من را کشاند - آورد در اربعین؟ نه آقا، من خودم که آمدم! من می‌توانستم نیایم، خب؟ می‌توانستم نیایم؛ اما اگر آن اسباب هم نبود (نمی‌شد).
مسئله کلامی توفیق و خذلان را از مسائل اخلاقی جدا کنید؛ عرض کردم اسباب، موانع، آثار، این‌ها بحث‌های اخلاقی است، در واقع بحث‌های عملی است، کاربردی‌اش است. یک مبنای کلامی دارد؛ اگر آن مبنای کلامی توفیق توضیح داده نشود و انسان در روح و جانش این مسئله برایش جا نیفتد، این «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ» لقلقه است! (یکی از حضار: جبر می‌شود). یا می‌شود جبر: «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ»، آقا نه بابا اگر خدا می‌خواست هم ما مثل فلانی می‌شدیم! آقا فلانی زحمت کشید، درس خواند، اجتهاد کرد، آمد به اینجا رسید؛ ها بله، خدا به او توفیق داد، ما را هم از همان (اول) بدبخت و بیچاره و... (حضار: امام معصوم، خدا معصومش کرد، اگر به من هم می‌داد من هم می‌شدم امام معصوم!). بله، بله!
یا از این‌ور می‌افتیم که می‌شویم جبر، یا از آن‌ور می‌افتیم: می‌گوییم «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ»، ولی هر کاری می‌خواهیم بکنیم چیزی که در آن نیست خداست! من می‌نشینم برای سفرم، برای درسم، برای برنامه تبلیغم همه‌جور نقشه می‌ریزم: از حالا با بانی این‌جوری حرف بزنم، خب؟ این‌جوری بروم آن کار را بکنم، این حرف را بزنم؛ حواسم نیست که همه این قدم‌ها اگر توفیق خدا نباشد به وجود نمی‌آید!
این باید تبدیل به یک باور عمیق وجودی بشود تا انسان مؤمن بالله بشود؛ حقیقت توحید - حالا من عرض می‌کنم در ضلالت و هدایت می‌گویم، در توفیق و خذلان - حقیقت توحید همین است! یعنی اگر کسی توفیق و خذلان را دانست، همه‌اش چشمش بالاست؛ هر کاری می‌کند به خودش می‌اندیشد: نکند خدا تا اینجا آمدیم، تا شب شهادت صدیقه طاهره (سلام الله علیها) هم رسیدیم، منبر هم فراهم است، جمع... نکند خدا توفیق را از من بگیرد از پای منبر برگردم! این توجه آن‌به‌آن محصول درک عمیق توفیق است: نکند من دارم به مسیر حق می‌روم، دارم در یک رشته‌ای که مربوط به امامت است - احق امور است - اما یکهو وسط راه یک وسوسه، یک مانع، آقا من بشوم یک کسی مخالف امامت، خب؟ آقا شروع کنم شبه‌گردن! نشدند؟ خیلی‌ها از سر درس امامت، شبه‌گر امامت نشدند؟ بترسم، دائم بترسم: بله، خدا به من توفیق داده، من هم دارم کار می‌کنم، اما یک لحظه!
اینجا یک ثمره‌اش را بگویم برای اینکه توفیق و خذلان را بدانیم: شما دعای ابوحمزه می‌خوانید، دعای کمیل می‌خوانید؛ می‌گوییم بابا چه کسی این حرف را زده؟ «إِلَهِی مَنْ لِی غَیْرُکَ»، خب؟ این حرف کیست؟ «لَا مَلْجَأَ إِلَّا إِلَیْکَ، لَا مَفَرَّ إِلَّا إِلَیْکَ، لَا مَنْجَا إِلَّا إِلَیْکَ»؛ این از زبان چه کسی درآمده؟ این معلوم است، امام سجاد (علیه السلام). آیا امام سجاد (علیه السلام) هم با همین زبان حرف می‌زند؟ زاری می‌کند، گریه می‌کند، سر به سجده می‌گذارد؟ خواهیم گفت در یک مبنایی از توفیق و خذلان، گریه ندارد؛ این‌ها آموزش است! این را برای ابوحمزه گفتند که ابوحمزه هم بیاید یاد بدهد! آخر توفیق و خذلان و هدایت و ضلالت می‌گویم: عمیق‌ترین معنای دعای ابوحمزه از زبان امام سجاد (علیه السلام) می‌آید: «إِلَهِی مَنْ لِی غَیْرُکَ»! اگر تا اینجا آمدم فقط تو بودی؛ یک لحظه چشم برداری، خب؟ «طَرْفَةَ عَیْنٍ» چشم برداری، علی بن الحسین تا قعر انحطاط سقوط می‌کند! این حالت حقیقیِ بندگیِ توحیدمحور است. این از درون مسئله توفیق و خذلان درمی‌آید که حالا ان‌شاءالله خواهیم گفت.
وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ. (صلوات حضار).