توحید در معارف اهل بیت - جلسه 19
- موضوع جلسه: توفیق و خذلان؛ سه پرسش کلامی درباره حقیقت توفیق، پاسخ اشاعره، معتزله و امامیه و تبیین آن در روایات اهل بیت (ع).
- جایگاه بحث: توفیق و خذلان از زیرمجموعه‌های توحید افعالی و امر بین الامرین است و در کتب حدیثی و کلامی گاه با عنوان «هدایت و ضلالت» آمده؛ بسیاری از روایاتش در «بحارالأنوار» گرد آمده است.
- اهمیت توفیق در روایات امیرالمؤمنین (ع): «مَنْ أَمَدَّهُ التَّوْفِیقُ أَحْسَنَ الْعَمَلَ، وَ مَنْ لَمْ یُمْدِدْهُ التَّوْفِیقُ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ»، «کَیْفَ یَتَمَتَّعُ بِالْعِبَادَةِ مَنْ لَمْ یُعِنْهُ التَّوْفِیقُ؟»، «لَا یَنْفَعُ اجْتِهَادٌ بِغَیْرِ تَوْفِیقٍ» و «لَا یَنْفَعُ عِلْمٌ بِغَیْرِ تَوْفِیقٍ»؛ روایت امام جواد (ع) «الْمُؤْمِنُ یَحْتَاجُ إِلَی ثَلَاثِ خِصَالٍ»: «إِلَی تَوْفِیقٍ مِنَ اللَّهِ، وَ وَاعِظٍ مِنْ نَفْسِهِ، وَ قَبُولٍ مِمَّنْ یَنْصَحُهُ»؛ و حصر در آیه «وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ».
- سه پرسش کلامی
- آیا توفیق امری فراتر از اسباب عادی فعل (علم، قدرت، سلامت، امکانات) است یا همان مجموع آن‌هاست؟
- اگر «معونه زائد» است، تابع مقدمات اختیاری بنده است یا ابتدایی و بی‌دخالت او؟
- اعطای توفیق به یکی و خذلان دیگری با عدل الهی چه نسبتی دارد؟
- دیدگاه اشاعره: توفیق یعنی خلق فعل صالح در بنده و خذلان خلق معصیت؛ برخی آن را به خلق ایمان و کفر برده‌اند؛ معونه را جبری می‌دانند و در پرسش عدل می‌گویند «لَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْأَلُونَ».
- دیدگاه غالب معتزله: توفیق چیزی زائد بر اسباب عادی تکلیف نیست؛ اگر بنده این اسباب را موافق امر خدا به کار گرفت موفق است و اگر نگرفت دچار خذلان شده است.
- دیدگاه متکلمان امامیه (شیخ مفید، شیخ طوسی، علامه حلی) و برخی معتزله: «التَّوْفِیقُ لُطْفٌ مِنَ اللَّهِ» با تعریف لطف «مَا یَقْرُبُ الْمُکَلَّفُ مَعَهُ إِلَی الطَّاعَةِ وَ یَبْعُدُ عَنِ الْمَعْصِیَةِ وَ لَمْ یَبْلُغْ حَدَّ الْإِلْجَاءِ»؛ توفیق «لطف بعد از لطف» است، پس از لطف بعثت نبی و نصب امام؛ نمونه رفیقی که در لحظه به نماز اول وقت فرا می‌خواند یا عاملی که در صحنه گناه مانع می‌شود: غیر از اسباب عادی است، به ترک معصیت می‌انجامد و جبری هم نیست.
- پاسخ عدلیه به پرسش دوم و سوم: این لطف برخلاف بعثت نبی و نصب امام واجب نیست؛ غالباً نتیجه اختیار پیشین است (مانند توجه به ایتام و نیکی به پدر و مادر از اسباب توفیق)، اما توفیق بدوی و بی‌مقدمه نیز هست و اختیار تنها به صورت موجبه جزئیه در آن اثر دارد.
- روایت امام باقر (ع) در معنای «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ»: «لَا حَوْلَ لَنَا عَنْ مَعْصِیَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ، وَ لَا قُوَّةَ لَنَا عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِیقِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ»؛ حول و قوه همان زور بازو و سلامت نیست؛ شواهد قرآنی: «لَوْ لَا أَنْ رَأَی بُرْهَانَ رَبِّهِ» و «وَ لَوْ لَا أَنْ ثَبَّتْنَاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً»؛ پیوند عصمت و توفیق: «الْعِصْمَةُ مِنْ تَوْفِیقِ اللَّهِ».
- روایت امام صادق (ع) در تفسیر «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ»: انجام طاعت «کَانَ فِعْلُهُ وَفْقاً لِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ سُمِّیَ الْعَبْدُ بِهِ مُوَفَّقاً»؛ حائل شدن خدا میان بنده و معصیت «کَانَ تَرْکُهُ لَهَا بِتَوْفِیقِ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ»؛ و رها کردن او تا مرتکب شود «فَقَدْ خَذَلَهُ»، «وَ لَمْ یَنْصُرْهُ وَ لَمْ یُوَفِّقْهُ»؛ توفیق در کنار «نصرت» می‌آید.
- روایت امام کاظم (ع) در «فقه الرضا»
- حضرت ایوب (ع) که گفت «یَا رَبِّ مَا سَأَلْتُکَ شَیْئاً مِنَ الدُّنْیَا قَطُّ» و چیزی از عجب در او راه یافت، تا ابری ندا داد «یَا أَیُّوبُ مَنْ وَفَّقَکَ لِذَلِکَ؟» و پاسخ داد «أَنْتَ یَا رَبِّ».
- پرسش از استطاعت: «مَا الِاسْتِطَاعَةُ عِنْدَکَ؟» «الْقُوَّةُ عَلَی الْعَمَلِ» و پاسخ «قَدْ أُوتِیتَ الْقُوَّةَ إِنْ أُوتِیتَ الْمَعُونَةَ»؛ معونه همان «التَّوْفِیقُ» است و «وَ قَدْ یَکُونُ الْکَافِرُ أَقْوَی مِنْکَ»؛ قوه بی عون خدا نه دفع ضرر می‌کند نه جلب نفع: «فَلِمَ تَنْتَحِلُ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَیْهِ؟».
- جمع‌بندی پاسخ سه پرسش
- توفیق معونه‌ای زائد بر اسباب عادی است؛ قوه شرط لازم است نه کافی و خذلان یعنی ندادن این معونه.
- معونه گاه پاداش اختیار پیشین است و گاه «توفیق بدوی».
- ظلم لازم نمی‌آید، چون عدالت «إِعْطَاءُ کُلِّ ذِی حَقٍّ حَقَّهُ» است و در اعطای بدوی حقی پیشین نیست، پس فضل است و وصف عدل یا ظلم نمی‌گیرد؛ تمثیل تقسیم پول میان فقرا در برابر حقوق کارکنان یک مؤسسه؛ تفصیل آن در بحث شرور.
صوت و فایل‌های این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایل‌ها، در درس‌گفتار «توحید در معارف اهل بیت» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درسگفتارآغاز سخن و جایگاه مبحث «توفیق و خذلان» در منابع حدیثی و کلامی
أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ (صلوات حضار: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ)، سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفَ.
خب، بحثمان در «امر بین الامرین» بود؛ اشاره کردیم که از زیرمجموعه‌های توحید افعالی خداوند، مسئله «توفیق و خذلان» هست. در کتب اشاره شد - هم کتاب‌های حدیثی و هم در کتاب‌های کلامی ما - گاهی اوقات عنوان «توفیق و خذلان» داده‌اند و گاهی اوقات عنوان «هدایت و ضلالت». دوستانی که می‌خواهند دنبال بگردند، در تقسیم‌بندی و باب‌بندی کتب کلامی و حدیثی یا هر دو عنوان یا یکی از این دو عنوان آمده و در ذیلش توجه به روایات دیگر شده. شاید حجم زیادی از روایات باب توفیق در کتاب «بحارالأنوار» در همان کتاب عدل تحت عنوان «توفیق و خذلان» جمع‌آوری شده؛ ولی اگر دوستان یک جست‌وجوی کوتاهی داشته باشند می‌بینند که حتی در بحارالأنوار بسیاری از روایات توفیق در آنجا نیامده. دلیلش هم روشن است: چون مرحوم علامه (مجلسی) اولاً به همه روایات نپرداخته‌اند، آن بخشی از روایات توفیق و خذلان را آورده‌اند که به ذهنشان می‌رسد بحث اعتقادی است و در ذیل عدل است؛ و الا بسیاری از بحث‌های توفیق مربوط به حوزه اخلاقی هست یا سایر حوزه‌های دیگر.
اهمیت بنیادین «توفیق» در روایات اهل بیت (علیهم السلام) و آیات قرآن
اشاره شد که در روایات اهل بیت (علیهم السلام) مسئله توفیق، مسئله بسیار مهم و اساسی شمرده شده، به طوری که مضمون مشترک این روایات این است که اگر توفیق نباشد، انجام طاعت و ترک معصیت ممکن نیست!
- در بعضی از روایات اشاره کردیم: «مَنْ أَمَدَّهُ التَّوْفِیقُ أَحْسَنَ الْعَمَلَ»؛ آن کسی که توفیق او را مدد برساند، او می‌تواند عمل و رفتار نیکو داشته باشد.
- در بعضی از روایات: «وَ مَنْ لَمْ یُمْدِدْهُ التَّوْفِیقُ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ»؛ این دیگر یک خرده‌ای سنگین‌تر است. (پرسش یکی از حضار: از کدام امام است استاد؟) از امیرالمؤمنین (علیه السلام) است؛ روایات از امیرالمؤمنین (علیه السلام) است که هم در «غرر (الحکم)» آمده هم در سایر (منابع): «مَنْ أَمَدَّهُ التَّوْفِیقُ أَحْسَنَ الْعَمَلَ، وَ مَنْ لَمْ یُمْدِدْهُ التَّوْفِیقُ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ». خیلی مهم است: اگر کسی توفیق او را مدد نرساند، او به سوی حق نمی‌آید! حق‌گرایی، مسیر راه مستقیم را رفتن نیازمند به توفیق است.
- در بعضی از تعبیرها این بود که فرمودند: «کَیْفَ یَتَمَتَّعُ بِالْعِبَادَةِ مَنْ لَمْ یُعِنْهُ التَّوْفِیقُ؟» چه‌جوری کسی موفق می‌شود از عبادت بهره می‌گیرد، کسی که توفیق او را مدد نرساند؟
- یا در تعبیر دیگری از خود امیرالمؤمنین (صلوات الله علیه) که فرمودند: «لَا یَنْفَعُ اجْتِهَادٌ بِغَیْرِ تَوْفِیقٍ»؛ کوشش بدون توفیق به نتیجه نمی‌رسد، حاصلی ندارد، نفعی ندارد.
- و همین‌طور: «لَا یَنْفَعُ عِلْمٌ بِغَیْرِ تَوْفِیقٍ»؛ علم نافع هم نیازمند به توفیق است. امثال این‌ها.
- روایتی از امام جواد (علیه السلام) داریم که همه دوستان هم این روایت را می‌شناسند، ولی به نظر من از این زاویه توفیق یک خرده به آن نگاه کنیم، روایت مضمون دیگر و دقیق‌تری دارد؛ معمولاً روایت را خودمان می‌خوانیم، گاهی تبلیغش هم می‌کنیم، به نظرم آن نکته اصلی روایت کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. امام جواد (علیه السلام) فرمودند: «الْمُؤْمِنُ یَحْتَاجُ إِلَی ثَلَاثِ خِصَالٍ» (به سه چیز، سه چیز نیاز دارد): یکی «إِلَی تَوْفِیقٍ مِنَ اللَّهِ، وَ وَاعِظٍ مِنْ نَفْسِهِ، وَ قَبُولٍ مِمَّنْ یَنْصَحُهُ». خب، مؤمن در چه چیز احتیاج به این‌ها دارد؟ در سعادت، در عمل - عمل صالح -، در خود ایمان، که در روایات همه این‌ها آمده: ایمان نیاز به توفیق دارد، عمل صالح توفیق می‌خواهد، سودمندی اعمال، علم توفیق می‌خواهد. اینجا حضرت فرمودند مؤمن احتیاج به «تَوْفِیقٍ مِنَ اللَّهِ وَ وَاعِظٍ مِنْ نَفْسِهِ وَ قَبُولٍ مِمَّنْ یَنْصَحُهُ» (دارد).
- آیه شریفه هم اشاره کردیم که تعبیر شعیب نبی (علیه السلام) این بود: «إِنْ أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ». حصر است: «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ»؛ این توفیق فقط از ناحیه خداوند است.
طرح سه پرسش اساسی کلامی درباره ماهیت توفیق و خذلان
خب، حالا دوباره برمی‌گردیم به روایات و بحث‌های دقیقی که در روایات است در معنای توفیق و جایگاه توفیق. اشاره کنیم که این بحث در کتب کلامی قدمایی ما - یعنی هم معتزله، هم اشاعره و هم امامیه - اصلاً باب دارند تحت عنوان «توفیق و خذلان»؛ یعنی این‌قدر مسئله مهم هست در آیات و روایات در سنت اسلامی که خود متکلمان درصدد توجیه و تبیین مسئله برآمده‌اند. یعنی به تعبیری توفیق و خذلان برای متکلمان هم «مسئله» شده که باید یک تبیین عقلانی پیدا کند.
سه تا سؤال جدی در باب توفیق و خذلان وجود دارد، و اگر کسی بخواهد مسئله توفیق و خذلان را حل کند باید به این سه سؤال - آن هم به صورت پیاپی - پاسخ بدهد. متکلمان ما هم همین کار را کرده‌اند؛ حالا من اقوال را می‌گویم: اشاعره، معتزله، امامیه در نظریه‌ای که در باب توفیق و خذلان گفته‌اند به این سه سؤال سعی کرده‌اند پاسخ بدهند:
۱. سؤال اول: آیا توفیق امری فراتر از اسباب و امکانات طبیعی فعل است یا عین آن‌هاست؟
سؤال اول این است که آیا توفیق چیزی فراتر از همین اسباب طبیعی و امکانات و ظرفیت‌هایی است که انسان در فعل لازم دارد؟ یا نه، همین اسباب و امکانات و توانمندی‌هایی که انسان در فعل نیاز دارد، اسم دیگرش توفیق است؟ این دو تا فرض مطرح است که حالا می‌گوییم متکلمان هم بین این سؤال سر دوراهی هر کدام یکی را انتخاب کرده‌اند:
- فرض اول: یک حالت این است که بگوییم نه آقا، توفیق یعنی چه؟ یعنی انسان علم نسبت به چیزی پیدا کند، قدرت انجام آن را هم پیدا کند، در آن زمان و مکانی که باید آن عبادت را انجام بدهد یا آن فعل را انجام بدهد در آن مکان باشد، پول داشته باشد، مثلاً حالش خوب باشد؛ همه چیزهایی که ما برای یک فعل می‌خواهیم چیست؟ همه آن‌ها را روی هم بگذاریم می‌شود «توفیق». «خذلان» چیست؟ این است که یک یا چند عامل و سبب طبیعی فعل را نداشته باشیم! من همه مقدمات را چیده‌ام، وسیله هم گرفته‌ام، رفته‌ام مشهد مقدس مثلاً فرض کنید یک شب دو شب، اتفاقاً یک بدحالی، آقا یک بیماری (پیش می‌آید) به طوری که حتی توفیق رفتن به حرم هم پیدا نمی‌کنم! خب چرا؟ می‌گوییم آقا این توفیق نبود، یا ممکن است بگوییم آقا خذلان بود؛ چرا؟ چون یکی از اسباب که سلامتی است، نبود. اگر کسی همه اسباب - این را خوب عنایت بفرمایید دوستان، بحث بسیار مهمی است در مکتب اهل بیت (علیهم السلام) - اگر همه اسباب بود، همه امکانات انجام فعل بود می‌گوییم توفیق؛ اگر یکی از این‌ها نبود می‌گوییم خذلان، می‌گوییم توفیق نداشتیم. خب این یک (فرض).
- فرض دوم (دیدگاه مکتب اهل بیت علیهم السلام): سؤال دوم این است - خب حالا ما خواهیم گفت در مکتب اهل بیت (علیهم السلام) این‌طور نیست؛ منظور از توفیق صرف امکانات، قوا و ظرفیت‌های انجام فعل نیست، توفیق امری فراتر از ظرفیت‌های عادی است! این «وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ» نه اینکه اگر خداوند به من قدرت بدهد، علم بدهد، آن موقع هم سالم باشم حتماً این کار را می‌کنم؛ نه، «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ» خواهیم دید خدا یک «معونه زائدی» می‌دهد فراتر از اسباب طبیعی -. این سؤال اول.
۲. سؤال دوم: آیا معونه زائد (توفیق) تابع مقدمات اختیاری عبد است یا اضطراری و ابتدایی است؟
سؤال دوم: بر فرض که بگوییم توفیق یک معونه زائد است - صرف این اسباب عادی که ما برای فعل عادی می‌خواهیم نیست، یک کار دیگری باید خدا بکند که من بتوانم این عبادت را انجام بدهم، بتوانم توفیق پیدا کنم این درس را بخوانم یا این خدمت را انجام بدهم؛ نه، معونه می‌خواهد - حالا سؤال این است: آیا آن معونه به صورت اختیاری در اختیار من قرار می‌گیرد یا به صورت اضطراری و جبری؟ خود من در به وجود آمدن آن حالت، آن شرایطی که اسمش را می‌گذاریم توفیق دخالت دارم یا نه، عبد هیچ نقشی ندارد؟ دو نفر هستند، هر دو هم امکانات انجام فعل دارند؛ خداوند بدون مقدمات اختیاری یک فرد، به این توفیق می‌دهد، به آن توفیق نمی‌دهد! سؤال هم ندارد!
(یا اینکه بگوییم) نیازمند به اینکه بگوییم اگر توفیق برای کسی حاصل می‌شود - معونه زائد می‌دهد - نه، پیشاپیش باید او کاری کرده باشد که خداوند متعال به او توفیق بدهد؟ یک فرض هم این است که نه، بگوییم این که جبر می‌شود! دو نفر هستند، هر دو امکانات دارند، شما هم شرط کردید که برای انجام فعل توفیق می‌خواهد؛ خدا به یک کسی می‌دهد، به دیگری هم نمی‌دهد، اختیار آن‌ها هم هیچ نقشی ندارد؛ این معنایش این است که او مجبور است کاری را انجام بدهد، او مجبور است که این کار را انجام ندهد! پس از قاعده «لَا جَبْرَ» چیست؟ خارج شدیم، جبری شدیم. پس سؤال دوم: اگر توفیق معونه زائد است، آیا این معونه زائدی که من الله می‌آید تابع اختیار عبد است یا به صورت اضطراری و جبری حاصل می‌شود؟
۳. سؤال سوم: نسبت اعطای توفیق و خذلان با «عدل الهی» چیست؟
سؤال سوم: خداوند توفیقی می‌دهد، این معونه زائد را می‌آورد؛ آیا در نهایت اتفاقی که می‌افتد - منِ عبد با توفیقٍ من الله می‌روم کاری می‌کنم، آن یکی توفیق پیدا نمی‌کند، خذلان پیدا می‌کند، موفق به انجام فعل نمی‌شود - آیا این عمل تحت نظام عدل می‌آید؟ می‌توان گفت که این فعل عادلانه است یا بگوییم این فعل عادلانه نیست؟
این سه تا مسئله‌ای است که شارحان احادیث و متکلمان در مسئله توفیق و خذلان تلاش کرده‌اند به آن پاسخ بدهند؛ نظریه‌هایی هم که در این باب داده شده برای حل این سه تاست.
بررسی تطبیقی آراء مکاتب کلامی (اشاعره، معتزله و امامیه) در پاسخ به سوالات سه‌گانه
یک اشاره می‌کنم - چون اینجا در این سطح ما به اقوال و آراء و این‌ها نمی‌خواهیم بپردازیم، کار تطبیقی، ولی اجمالاً باید اشاره کرد که بزرگان اسلامی در مقابل این سؤالات چه کرده‌اند -. عرض کردم توفیق و خذلان هم یک مسئله قرآنی-اسلامی است، لزوماً در معارف اهل بیت (علیهم السلام) نیامده. یک بار ظاهراً اینجا من عرض کردم: بعضی از مسئله‌های اعتقادی ما که معنون در کتاب و سنت است، این اختصاص به مکتب اهل بیت (علیهم السلام) دارد؛ یعنی در مکاتب کلامی دیگر عنوان نشده، مورد بررسی قرار نگرفته. مثل چه؟ (یکی از حضار: امر بین الامرین). حالا امر بین الامرین می‌گوییم آقا روی جبر و اختیار است؛ چرا، در آنجا هم مطرح شده، این پاسخ داده نشده؛ پاسخ اختصاصی است. گاهی اوقات اصلاً صورت مسئله اختصاصی است! (حضار: بداء). مثل «بداء»، مثل «تقیه»، فراوان است؛ مواردی است که اساساً در خود مکتب اهل بیت (علیهم السلام) معنون شده این مسئله و ائمه (علیهم السلام) هم پاسخ داده‌اند. ولی مسئله توفیق و خذلان این‌طور نیست؛ این مسئله قرآنی است، همه به آن پرداخته‌اند. در اینجا سه تا گروه - سه گروه از متکلمان - سه نظریه مختلف داده‌اند:
۱. دیدگاه اشاعره: تفسیر توفیق به «خلق طاعت و ایمان» و خذلان به «خلق معصیت و کفر»
اشاعره که به اینجا رسیدند، روی مبنایی که قبلاً گفتیم که اشاعره جبری‌اند - خجالت هم نمی‌کشند، هان؟ صریحاً می‌گویند جبر است: «الْفِعْلُ فِعْلُ اللَّهِ وَ هُوَ فِعْلُنَا»، خجالت هم نمی‌کشند، هیچ اشکالی هم ندارد! هر چه هم شما بگویید یک جوابی دارند، هان؟ این‌قدر پررواند، یک جوابی هم به شما می‌دهند: آقا فرض کنید این نتیجه‌اش ظلم است! باشد، ظلم باشد، ظلم برای شماست، برای خدا که ظلم نیست! قبیح است! خدا قبح ندارد! هر چه بگویید یک جوابی دارند بدهند؛ خب این اشاعره -. اشاعره‌ای که جبرگرا هستند و معتقدند تمام افعال انسان بلکه تمام آثار انسان تحت نظام فعل الهی است، خداوند است که ایجاد می‌کند، غیر خدا هیچ فعلی نیست، موقعی که به توفیق و خذلان می‌رسند می‌گویند معنای توفیق و خذلان خیلی روشن است:
- در جواب سؤال اول (آیا این یک فعلی زائد بر شرایط طبیعی است؟): بله! اصلاً توفیق یعنی «خلق اعمال صالح در انسان»! اصلاً معنا کرده‌اند؛ می‌گویند التوفیق یعنی ایجاد یک فعل صالح توسط خداوند در بدن عبد. می‌گفتیم اشاعره قائل به «کسب»اند؛ البته این کسبش هم صوری بود، باز خداست که دارد این فعل را ایجاد می‌کند. خداوند متعال به من توفیق بدهد یعنی همین لحظه در این شرایط می‌آید در بدن من فعل صلات را خلق می‌کند؛ این توفیق است. «خذلان» چیست؟ خلق فعل معصیت در انسان توسط خداوند! اگر خدا فعل صالح ایجاد کرد، عمل صالح درست کرد در من، من توفیق پیدا کردم؛ اگر عمل معصیت گذاشت در فعلم، می‌شود خذلان.
- حتی این‌ها بالاتر می‌آیند: می‌گویند «خلق فعل ایمان و خلق فعل کفر»! بعضی از اشاعره بالاتر آمده‌اند؛ می‌گویند مسئله توفیق و خذلان مربوط به یک فعل عادی نیست که آقا موفق شد نماز هم خواند، خب؟ صبح حضرت آقا بلند شدند مثلاً دارند می‌آیند بیرون، یک پانصد تومانی، صد تومانی هم صدقه دادند، هان؟ این توفیق پیدا کرد! خیلی‌ها گفتند مسئله توفیق و خذلان مربوط به اعمال ساده نیست، آن اعمال اصلیِ اصلی است که در آن توفیق و خذلان است؛ مهم‌ترین عملی که یک انسان می‌تواند انجام بدهد که اصل سعادت و شقاوت در گرو آن است، ایمان و کفر است! این است که نگاه کنید کتاب‌های متکلمان قدمایی همین تا شروع می‌کنند می‌گویند توفیق و خذلان مربوط به ایمان و کفر است. این است که برخی از متکلمان به جای عنوان «توفیق و خذلان»، «هدایت و ضلالت» می‌آورند؛ اینکه می‌گویم برای ذیل هدایت و ضلالت مال این است که می‌گویند اصل هدایت مشمول توفیق است، اصل ضلالت مشمول خذلان است. پس اشعری خجالت هم نمی‌کشد، می‌گوید منظور از توفیق این است که خداوند فعل ایمان را - شما ایمان را هر چه می‌خواهید معنا کنید: بگویید تصدیق به قلب است، نمی‌دانم عمل به ارکان است، اعتراف زبانی است؛ هر چه ایمان را معنا کنید - منِ اشعری می‌گویم توفیق یعنی آن را خداوند به فعل خودش، به اراده خودش در من ایجاد می‌کند، رغم انف اراده من! فعل از اوست. در مقابل، خذلان است: خدا کفر ایجاد می‌کند، باز به هر معنایی که شما کفر را بگویید فعل خداست.
- در جواب سؤال دوم و سوم: اشاعره در جواب سؤال اول (آیا توفیق مازاد اسباب عادی است؟) گفتند بله. سؤال دو: این مازاد اسباب عادی است، آیا تحت جبر و اضطرار حاصل می‌شود یا تحت اختیار؟ گفتند چه؟ جبر است! بعد گفتیم که آیا این تحت نظام عدل است، کار شده عادلانه؟ گفتند چه؟ فضولی موقوف! هان؟ جواب سوم هم چیست؟ فضولی موقوف: «لَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْأَلُونَ»! از خدا کسی سؤال نمی‌کند، فضولی در کار خدا نباید کرد؛ جواب سوم. نه، ظلم هم نیست! آیا عادلانه است؟ بله، عادلانه است؛ شما این‌جوری فرض کن! نمی‌گوید حتی عادلانه است هم به یک معنا، می‌گوید این‌جوری فرض کن که عادلانه است! جواب اصلی اشعری این است: این‌جوری فرض کن که عادلانه است، در باب خدا از چه می‌پرسی؟ جای سؤال ندارد. این یک نظریه است، تکلیفش معلوم است، خیلی به آن کار نداریم، روشن است؛ عرض کردم تا آخر خط هم اشعری می‌رود.
۲. دیدگاه غالب معتزله: انکار معونه زائد و فروکاستن توفیق به اسباب و امکانات عادی تکلیف
نقطه مقابل، در بین عدلیه، معتزله - آن هم غالب معتزله - نظر دیگری دارند. آن‌ها معتقدند که توفیق یعنی همین اسبابی که خداوند برای فعل انجام می‌دهد (فراهم می‌کند): خداوند متعال به ما علم می‌دهد، در یک محیطی که مساعد آن عمل است ما را قرار می‌دهد (مثلاً در یک خانواده حالا متدین)، به من قدرت و قوت هم می‌دهد، شرایطش را هم آماده می‌کند؛ این یعنی توفیق! پس از نظر اکثر معتزله، توفیق یک امری فراتر از آن چیزی که انسان‌های عادی، انسان‌های مختار دارند نیست.
«خذلان» چیست؟ همین اسباب را وقتی خدا فراهم می‌کند، منِ عبد اگر به آن اسباب تن دادم و موافق با آن اسباب فعل انجام دادم - یادمان نرود، گفتیم توفیق از «وفق» می‌آید یعنی سازگاری، یعنی سازگار افتادن چیزی به چیزی، هان؟ - معتزلی ما می‌گوید اگر کسی آمد آن اسباب را، عوامل را گرفت، آن را موافق با امر خدا به کار گرفت، عبادت کرد، به این می‌گویند توفیق؛ اگر همان امکانات را داشت اما این موافقت صورت نگرفت - اراده کردم معصیت کردم - این می‌شود خذلان! پس از دیدگاه این گروه از معتزله در جواب سؤال اول (که آیا توفیق چیزی زائد بر اسباب عادی هست یا نیست؟) همان اول مسئله را حل می‌کنند؛ می‌گویند اصلاً چیزی زائد نیست! موقعی که چیزی زائد نبود، سؤال دوم و سوم دیگر بیخود است.
(پرسش یکی از حضار: حاج آقا ببخشید، این معتزله را دقیق نفهمیدیم؛ چه می‌گویند؟ زائد نیست؟ یعنی اراده خود انسان...؟)
می‌گویند چیزی زائد بر اسباب عادی نیست؛ توفیق یعنی همین امکاناتی که به شما داده‌اند! یعنی علم به شما داده‌اند - الآن شما علم به شریعت پیدا کردید، دین خدا را شناختید -، قدرت هم به شما داده‌اند، سلامتی انجام فعل را هم دارید؛ الآن می‌توانید بروید حج، خب؟ جواز سفر هم به شما داده‌اند، امسال هم تعطیل نشد سفر حج، خب؟ همه اسباب آماده شد به صورت طبیعی؛ این مجموعه را به آن می‌گوییم توفیق. (حضار: یعنی ربطش نمی‌دهند به خداوند؟) نه، ربطش می‌دهند ولی به لحاظ اسباب و مقدمات عادی! همان کاری که خداوند کرده است تا ما مختارانه و آزادانه فعل را انجام بدهیم، همان کار توفیقٍ من الله است. (حضار: یا ربط می‌دهند به خدا یا ربط نمی‌دهند!). نه، ببینید ربط می‌دهیم، اما نه زائد بر آن چیزی که شما اختیار پیدا می‌کنید!
الآن شما برای نماز خواندن چه لازم دارید؟ اینکه بدانید نماز واجب است، اینکه بدانید وقت نماز داخل شده، خب؟ قدرت داشته باشید، سلامتی هم داشته باشید، مزاحم هم پیدا نکنید، خب؟ یک کسی هم نیاید مزاحم شما بشود. اگر همه این‌ها جمع بود، شما می‌گویید من الآن اختیار دارم، قدرت دارم تا نماز را بخوانم؛ مگر نمی‌گویید؟ به شما می‌گویند شرط اختیاری برای انجام فعل، مجموع این‌هاست؛ خب، همین توفیق است! (حضار: همین توفیق است؟) همین توفیق است از نظر معتزله! «وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ» نه اینکه مازاد بر اسباب اختیار را خدا به شما می‌دهد؛ خدا شما را برای فعل اختیاری آماده کرده. (حضار: یعنی خدا آماده کرده، دیگر از ما...). بله، همه چیز که دست خداست! اما وقتی تمام اسباب عادی فراهم شد، کیست دارد فعل را انجام می‌دهد؟ منم! منم دارم انجام می‌دهم. اشعری می‌گوید خدا انجام می‌دهد! اشعری می‌گوید نماز را خدا در من انداخت، من توفیق پیدا کردم؛ آن یکی (معتزلی) می‌گوید چه؟ می‌گوید خدا اسباب را در من قرار داد، ولی فعل را من انجام دادم. حالا در مقایسه با سومی روشن می‌شود.
۳. دیدگاه متکلمان امامیه و برخی معتزله: تفسیر توفیق به «لطف» و «معونه زائد» (لطف بعد از لطف)
نظریه سوم که متکلمان عدلیه معمولاً این را گفته‌اند - مثل متکلمان بغدادی ما: شیخ مفید، شیخ طوسی؛ از بین مدرسه حله بزرگان مثل علامه حلی و دیگران - به اینجا که می‌رسند می‌گویند: «التَّوْفِیقُ لُطْفٌ مِنَ اللَّهِ»!
«لطف» چیست؟ قبلاً چه تعریف می‌کردیم لطف را؟ (حضار: «مَا یَقْرُبُ الْمُکَلَّفُ مَعَهُ إِلَی الطَّاعَةِ وَ یَبْعُدُ عَنِ الْمَعْصِیَةِ وَ لَمْ یَبْلُغْ حَدَّ الْإِلْجَاءِ»). آها، احسنت! «یُبَعِّدُ وَ یُقَرِّبُ»، احسنت! یعنی خداوند متعال - پس جواب چه می‌شود؟ - خداوند متعال غیر از مقدمات فعل اختیاری که ما داریم (خدا اسباب عادی فعل را فراهم کرد، این درست)، یک کار دیگری هم انجام داد: فعلی انجام داد که ما را به طاعت نزدیک می‌کند! یک «معونه زائد» در ما ایجاد می‌شود که ما می‌گوییم توفیق داریم؛ اگر آن معونه زائد نباشد زمینه خذلان است، من معصیت می‌کنم، کفر می‌ورزم. ولی خداوند متعال می‌آید کاری می‌کند، فعلی انجام می‌دهد که وقتی آن فعل ایجاد می‌شود - یا در من است، در ذهنم می‌اندازد، یا در رغبت من تصرف می‌کند، خب؟ یا شرایط عینی را به گونه‌ای فراهم می‌کند - که با وجود این شرایط، فعل اختیاری من میل می‌کند به طاعت؛ به تعبیر دیگر کفه فعلش از کفه ترکش قوی‌تر می‌شود! نه اینکه من مجبور می‌شوم انجام بدهم؛ من هنوز فعل اختیاری دارم، همان موقع می‌توانم ترک کنم! اگر هم انجام دادم کسی از من پرسید چرا انجام دادی، چگونه انجام دادی؟ می‌گویم خودم انجام دادم! ولی اگر آن فردِ فعل هم - اگر آن معونه زائد هم - نبود، این فعل را من انجام نمی‌دادم، یا اگر انجام می‌دادم سخت انجام می‌دادم، الآن راحت دارم انجام می‌دهم، خب؟ به این می‌گوییم «لطفٍ من الله». پس توفیق الهی از دیدگاه این دسته از متکلمان اسلامی - که عرض کردیم عمدتاً امامیه هستند و بعضی از معتزله - یک معونه زائد است؛ اولاً در جواب سؤال یک.
(پرسش یکی از حضار: ببخشید، همین که مثلاً عقل داده خدا یا مثلاً حافظه‌ای داده که ما نماز بخوانیم، این جزء لطف نیست؟)
نه! بنا بر نظریه سوم، نه، نه؛ اگر هم لطف است نه از باب توفیق! این همان لطفی است که در بحث امامت، در بحث نبوت می‌گوییم اصل بعثت انبیا چیست؟ لطف است؛ نصب امام لطف است. آن هم لطف است، اما نه لطف توفیقی! توفیق «لطف بعد از لطف» است: خداوند متعال در بعثت نبی لطفی کرد، شریعت داد؛ در نصب امام لطفی کرد، زمینه تبیین و شرح و جلوگیری از انحراف دین و... خب؟ تعریف امامت این است دیگر؛ این دو، لطف بعد از لطف. همه این لطف‌ها انجام شده، درست است؟ زمینه‌های فعل انجام شده، من علم به شریعت پیدا کردم، رغبت به ثواب آخرت هم پیدا کردم؛ ولی باز یک معونه زائد دیگری هم خدا ایجاد می‌کند، یک کاری می‌کند که در همین سر دوراهی کفه فعله سنگین‌تر بشود! هان؟ این امر زائد می‌شود توفیق.
(پرسش یکی از حضار: نصب امام می‌شود به آن بگوییم توفیق است؟ شما فرمودید نصب امام لطف است و زیرمجموعه توفیق قرار می‌گیرد...).
نه، از دیدگاه این‌ها توفیق امری زائد بر نصب امام است. می‌شود، بله، به لحاظ لغوی بعثت نبی هم یک توفیق است در اینجا؛ (حضار: از جهت روایت؟) نه، روایت را الآن من بحث نکردم، من دارم فعلاً اقوال متکلمان را می‌گویم تا بیایم بر سر روایات اهل بیت (علیهم السلام) ببینیم چه گفته‌اند. از دیدگاه متکلمان ما - حالا دوستان مراجعه کنند، من در حد مراجعات خودم عرض می‌کنم؛ ببینید قدمای ما، بغدادی‌ها، مثلاً فرض کنید مرحوم شیخ طوسی، سید مرتضی، این‌ها بحث کرده‌اند این را؛ در خود همین «کشف المراد» در بحث هدایت و ضلالت این بحث آمد دیگر، نهایت ذیل هدایت و ضلالت است - در مجموع متکلمانی که می‌گویند توفیق لطف است، منظورشان آن لطف اصلی نیست؛ آن لطف اصلی اسباب عادی را فراهم می‌کند. اگر شریعت نباشد اصلاً امکان انجام فعل نیست؛ من اصلاً نمی‌دانم خدا چه خواسته، اصلاً عمل صالح را از عمل طالح تشخیص نمی‌دهم. اما توفیقٍ من الله یک فعلی است در ارتباط با من: من ممکن است آن توفیق را پیدا بکنم، این آقا پیدا نکند! شریعت یک امر عامی است، اما توفیق در فعل من امر خاص است: خدا حالتی را، زمینه‌ای را، شرایطی را فراهم می‌کند، عمل صالح بر من آسان می‌شود؛ اما چون این شرایط برای او نیست، عمل صالح برای او آسان (نمی‌شود) - انجام می‌دهد ها! او هم می‌تواند با فعل اختیاری خودش عمل صالحانه انجام بدهد، اما او سخت انجام می‌دهد، ولی من خیلی راحت انجام می‌دهم؛ من را تشویق می‌کنند، او اگر فرض کنید همین نماز را بخواند باید عرض شود که تازیانه هم بخورد! -.
(پرسش یکی از حضار: این جبر نمی‌شود؟ به خاطر اینکه من نسبت به یک فعل خیر یا فاعلم یا تارک؛ اگر فاعل باشم می‌گویند توفیق داشتم، اگر ترک کنم می‌گویند خذلان...).
نه! من می‌گویم نه، ببینید من چه‌جوری انجام دادم؟ منی که این فعل را انجام دادم می‌توانستم ترک کنم، می‌توانستم انجام بدهم؛ اما زمینه‌های انجام دادن برای من فراهم‌تر بود! من آقا رفقای خوب داشتم، این رفیق ما در آن لحظه یادش افتاد آقا برویم نماز اول وقت بخوانیم؛ (یکی از حضار: در تگزاس نبودم، در قم بودم!). آها! حالا بین همه‌جا شما تگزاس را هم انتخاب کردید! (خنده حضار). (حضار: در تگزاس احتمال بیشتر است در گناه بیفتد). بله، بله! نه، آقا یک کسی است در یک محیطی است که محیط گناه است؛ در یک... گاهی مؤمن هم گیر می‌کند، گاهی اوقات مؤمن در یک مجلسی گیر می‌کند که در آن مجلس حتی نمی‌تواند کوچک‌ترین عمل مثلاً صالح را انجام بدهد، می‌شود! خب او این توفیق را پیدا نمی‌کند، با سختی انجام می‌دهد.
(پرسش یکی از حضار: استاد باز هم از دو حال خارج نیست: بالاخره انسان به این فعل خیر اگر عمل کند می‌گویند توفیق، اگر نکند می‌گویند خذلان...).
نه، نگوییم انجام بدهم! شما بعد از انجام فعل (می‌گویید)، من می‌گویم قبل از انجام فعل! الآن شرایط فراهم است برای انجام فعل: دوستان خوبی هم هستند، یکی از آقایان هم بلند می‌شود اذان می‌گوید که آقا بلند شویم نماز! خب منِ فرض کنید با این عبا و عمامه‌ای که دارم می‌توانم بنشینم آنجا و این‌ها نماز اول وقت بخوانند حالا من مشغول کارم باشم؟ (حضار: توفیق اجباری است!). آها، این را می‌گویند توفیق اجباری! این توفیق است دیگر؛ من با فعل اختیاری دارم این کار را انجام می‌دهم، همان موقع هم می‌توانم بلند شوم نماز نخوانم؛ نمی‌خوانم! مثل معمولاً بعضی از آقایان علما... (حضار: پس معلوم نیست توفیق باشد، توفیق آنی است که منجر به عمل بشود!). نه، می‌گویم اگر من بلند شدم انجام دادم؛ اگر انجام ندادم آن خذلان است. الآن که من بلند شدم انجام دادم، غیر از علم و قدرت و توانایی، یک عامل بیرونی بود که من را به سمت فعل حرکت داد، زمینه ایجاد کرد؛ اگر این شرایط نبود ای بسا من یک ساعت دیگر نماز می‌خواندم! پس اختیار من است دیگر. (حضار: اراده من است، پس ربطی به خدا ندارد که!). نه، حتماً ربطی به خدا (دارد)، می‌خواهیم همین را بگوییم! اگر ربطی به خدا پیدا کند (به نحو علیت تامه) می‌شود جبر؛ پس جبر نیست، من با اختیار خودم بلند می‌شوم - حتی آن زمانی که هست می‌گویید داعی بر داعی است، واقعاً زمانی که می‌شود با نیت خالص بلند می‌شوم وضو می‌گیرم نماز اول وقت می‌خوانم - اما اگر همین شرایط نبود من نماز اول وقت نمی‌خواندم! عده‌ای نشستیم داریم حرف می‌زنیم، می‌زنیم، یک ساعت هم طول می‌کشد، نماز اول وقت نمی‌خوانیم.
(حضار: خب منشأ و تفاوت این معونه زائد چیست؟ همین شرایط است دیگر!).
نه، معونه زائد... همین که یک آقایی بلند شد «اللَّهُ أَکْبَرُ» اذان گفت، آقا بلند شوید نماز اول وقت! این معونه زائد نیست برای من؟ (حضار: این هم فراهم کردن شرایط است دیگر!). نه، این فراهم... اسباب عادی را گفتیم؛ اسباب عادی چیست؟ اینکه من قدرت دارم، علم دارم، می‌دانم نماز اول وقت عرض شود مستحب است؛ این‌ها اسباب عادی است. اینکه یک کسی - حالا یکی از آقایان علما یک مثال می‌زد، می‌گفت مثلاً فرض کنید شما دارید در یک خیابان، مثلاً در یک کوچه حالا بگوییم، مثلاً امام جماعت محله دارد از در کوچه می‌آید، از دور مثلاً یک چند تا از مثلاً خانم‌ها می‌آیند، خب؟ خب این می‌رود به سمتی که نگاه کند این‌ها را دیگر! تا می‌رود نگاه کند، یکهو یکی از مأمومین مسجد در را باز می‌کند می‌آید بیرون! (خنده حضار) «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ، أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ»! اگر این آدم نبود - او می‌گفت این سرِ خر نبود! (خنده استاد و حضار) - گفت اگر این آدم نبود، خب؟ این فعل معصیت را انجام می‌داد! خب؟ این سبب شد که توفیق پیدا کند ترک معصیت کند؛ واقعاً روی اختیار هم ترک معصیت می‌کند، اما اگر این آقا نبوده، سر بیرون نکرده بود از در خانه‌اش، این معصیت می‌کرد! -. ببینید یک عامل بیرونی است؛ عامل بیرونی است، آن لحظه می‌توانست این نباشد. من اختیار داشتم، من با اختیار خودم، با آزادی همه چیز را هم می‌دانستم؛ آمدن این بیرون هیچی هم به من اضافه نکرد: نه علم من را اضافه کرد، نه خداترسی را اضافه کرد؛ یک عاملی بود که من منتهی بشوم (بازایستم)، چرا؟ چون می‌خواهم بروم نماز بخوانم، امام جماعت مسجدم، بعد بگویند آقا این... یک جهت دیگری است؛ این «معونه زائد» یعنی این! می‌گوییم اسباب طبیعی عمل چیزی است، آن معونه زائده یک چیز دیگر است. این معونه زائد:
- اولاً: غیر از اسباب عادی است؛ می‌توانست نباشد کاملاً.
- ثانیاً: سبب شد که من واقعاً ترک معصیت بکنم.
- سوم: جبری هم نبود؛ من با اختیار خودم ترک معصیت کردم، من گناه انجام ندادم، می‌توانم بگویم من خودم چشمم را انداختم زیر، ندیدم.
۴. پاسخ متکلمان عدلیه به سؤال دوم و سوم (نقش اختیار پیشین و مسئله تبعیض)
خب، جواب سؤال اول (آیا توفیق معونه زائد بر اسباب عادی است؟): پاسخ چیست؟ بله. دو: سؤال چه بود؟ آیا این فعل الهی از روی اختیار است یا اضطرار است؟ متکلمان ما می‌گفتند چه؟ می‌گفتند زمینه اختیاری است! غالبش این‌طور است که خداوند متعال در این لطفِ توفیق - می‌گفتند غالبش این است که - یک پس‌زمینه‌ای دارد: انسان قبلاً یک خیری انجام داده، یک مثلاً فعلی انجام داده، خداوند به لحاظ آن فعل اینجا این توفیق را می‌دهد. اما اگر خداوند متعال این زمینه هم نبود، دست خدا بسته است؟ نه، اشکال ندارد بدون زمینه قبلی خداوند این توفیق را ایجاد کند! مگر خداوند متعال که برای بعثت انبیا یا برای نصب امام به لطف این کار را کرد، یک پیشینه‌ای داشت؟ یعنی مردم جاهلی یک کاری کرده بودند که خداوند به خاطر آن فعل اختیاری‌شان پیغمبر خدا را مبعوث کرد؟ این‌جور بود؟ یا امیرالمؤمنین (علیه السلام) منصوب شدند چون...؟ نه، این «چون» لزومی ندارد! لطف می‌تواند از ناحیه خداوند بدون هیچ‌گونه مقدمه اختیاری باشد، اما در بسیاری از زمینه‌ها بستر اختیاری هم دارد.
(پرسش یکی از حضار: این لطف معتزلی نیست؟ چون آن‌ها می‌گویند «یَلْزَمُ عَلَی اللَّهِ»...).
چرا، با لطف معتزلی هم منافاتی ندارد؛ نه، «یَلْزَمُ عَلَی اللَّهِ» نگفتیم! خب می‌دانید لطف گاهی اوقات واجب است (وجوب لطف دارد)، گاهی اوقات وجوب لطف نیست:
- در بعثت نبی، وجوب لطف داریم؛ چون اگر نبی نباشد چه می‌شود؟ شریعتی نیست. آنجا وجوب (دارد).
- در نصب امام، وجوب نصب داریم؛ اگر نباشد دین چیست؟ ضایع می‌شود، قابلیت تطبیق پیدا نمی‌کند.
- اما آیا در توفیقٍ من الله - بعد از همه این‌ها: شریعت آمده، دین آمده، امام هم آمده، عصمت هم دوباره به عنوان یک زمینه... - دیگر در اینجا آن وجوب لطف در اینجا نیست؛ بگوییم توفیقٍ من الله دیگر واجب است؟ از نظر چه کسی داریم می‌گوییم؟ معتزله - بخشی از معتزله - و امامیه. این لطفه، لطف واجب نیست؛ اگر خداوند متعال این توفیق را ندهد خلاف لطف عمل نکرده. ادله وجوب لطف که در بعثت نبی و نصب امام است در توفیق نمی‌آید؛ ولی خداوند متعال چنین لطفی را انجام می‌دهد، حالا می‌گفتیم لطف مقرب یا لطف محصل، فرقی نمی‌کند.
(پرسش یکی از حضار: ممکن است توفیق باشد ولی ما مطابق توفیق عمل نکنیم؟ و آیا اینکه برای یک بنده لطف مضاعف بشود و برای دیگری نشود، تبعیض نمی‌شود؟)
آن حالا یک بحث دیگر است، حالا عرض می‌کنیم؛ بله، اگر عمل نکنیم خذلان است. حالا سؤال این است: آیا این عدالت هست یا عدالت نیست که به یکی این اسباب (و لطف مضاعف داده بشود و به دیگری نشود)؟
- اگر با اختیار باشد (اختیار پیشین): یعنی این توفیق خودش نتیجه یک اختیار سابق است - که در بعضی از روایات هم داریم دیگر، جزء اسباب توفیق یک سری موارد برشمرده‌اند، خب؟ شما می‌گویید اگر توجه مثلاً به ایتام بکنید، کسی توجه به ایتام بکند یکی از اسباب توفیق عبادت است؛ نیکی به پدر و مادر یکی از اسباب مهم توفیق است - این خودش می‌شود فعل اختیاری، مقدمه چه می‌شود؟ یک توفیق. اگر از من بپرسید چرا تو توفیق پیدا کردی، این سبب را خدا برای تو گذاشت اما برای رفیقت نگذاشت؟ خب من می‌گویم من چون قبلاً یک جایی در یک امتحانی، در یک ابتلایی سرافراز بیرون (آمدم)، یک کاری کردم به هر حال، آن سبب شد! این بحث مورد توجه متکلمان عدلیه قرار گرفت؛ این است که بعضی از متکلمان عدلیه از امامیه و بعضی از معتزله گفتند توفیقٍ من الله این نتیجه یک فعل اختیاری سابق است. چرا؟ برای اینکه مشکل جبر را حل کنند، تبعیض به قول شما، بی‌عدالتی؛ آقا دو نفر هستند، یکی این توفیقه برایش پیدا می‌شود یکی نمی‌شود! بعضی این را گفتند.
- اما در توفیق بدوی (بدون مقدمه اختیاری سابق): بعضی‌ها هم می‌گویند نه - که ما می‌خواهیم بگوییم در روایات هم این‌طور است - نه، این‌طور نیست! لزوماً توفیقی که خداوند متعال می‌دهد منوط به فعل اختیاری من نیست. بله، حتماً فعل اختیاری به صورت «موجبه جزئیه» در توفیق مؤثر است؛ روایت داریم، انسان هم می‌تواند بالوجدان این را ببیند: گاهی یک آقایی با یک هوش خیلی متوسطی با زحمت کمتری یکهو ملا می‌شود، مطلب را این‌قدر خوب می‌فهمد، خوب درس می‌دهد؛ می‌بینی آن رفیقش ده برابر این کار می‌کند (اما به اینجا نمی‌رسد)، بعد هم در زندگیش می‌چرخد می‌بینی آدم اهل خیری است، خب؟ این دعای پدر و مادر پشت سرش است، یک کارهایی می‌کند؛ می‌بینیم بالوجدان هست، ولی به نحو موجبه جزئیه. آیا «موجبه کلیه» است؟ هر جا توفیقٍ من الله هست در مقدمه‌اش من یک فعل اختیاری باید انجام بدهم و الا بی‌عدالتی می‌شود، تبعیض می‌شود؟ این را در جواب می‌خواهیم بگوییم نه، این‌طور نیست! اشکالی ندارد که توفیقٍ من الله باشد بدون - به حساب می‌گوییم «توفیق بدوی»، ابتدایی باشد - بدون مقدمه سابق، به عدالت خداوند هم هیچ خدشه‌ای نمی‌خورد. این را حالا توضیح می‌دهیم.
(پرسش یکی از حضار: قبل از اینکه وارد بشویم، فرق معتزله و عدلیه چه شد؟ آن‌ها گفتند اسباب، ما گفتیم معونه؟)
معتزله هم عدلیه است دیگر؛ یعنی متکلمان امامیه... ببینید تفکیک کردیم: گفتیم غالب معتزله می‌گویند اصلاً توفیق چیزی زائد بر اسباب عادی نیست، همین‌ها توفیق است، همه هم دارند دیگر؛ هر کسی که اسباب انجام فعل را دارد، توفیق دارد. خذلان آن است که یکی از این اسباب را نداشته باشد، مریض بشود. این غالب معتزله. امامیه چه می‌گویند - که بعضی از معتزله هم گفتیم با آن‌ها همراه‌اند -؟ می‌گویند یک معونه زائد است؛ معونه زائد را اسمش را می‌گذارند «لطف». الآن می‌گوییم خیلی فرقی نمی‌کند، حالا فعلاً شما بگویید معونه زائد همان لطف است؛ در ماهیت دیگر فرقی نمی‌کند، یعنی خداوند یک کاری انجام می‌دهد که من با استناد به او کار را بهتر انجام می‌دهم، روان‌تر انجام می‌دهم؛ این لطف، این لطف همان معونه است.
واکاوی حقیقت «توفیق و خذلان» و «استطاعت» در روایات اهل بیت (علیهم السلام)
حالا می‌خواهیم روایات اهل بیت (علیهم السلام) را ببینیم؛ ببینیم اهل بیت (علیهم السلام) در تبیین توفیق چه فرموده‌اند و ماهیت توفیق چیست. من چند تا روایت را انتخاب کرده‌ام اول برای دوستان بخوانم، بعد یک خرده تحلیل کنیم ببینیم این روایت چه می‌فرماید:
۱. روایت امام باقر (علیه السلام) در تفسیر «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» به عون و توفیق الهی
یک روایت داریم از امام باقر (علیه السلام) که حالا در خود اصل جایگاه توفیق است. راوی از امام باقر (علیه السلام) پرسید: «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» به چه معناست؟ حضرت فرمودند:
> «مَعْنَاهُ: لَا حَوْلَ لَنَا عَنْ مَعْصِیَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ، وَ لَا قُوَّةَ لَنَا عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِیقِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ»
حضرت «لَا حَوْلَ لَنَا» را زدند به معصیت: ما هیچ توانی برای پرهیز از معصیت خدا نداریم «إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ»؛ یعنی «حول» را مقید کردند به چه؟ به «عون». «وَ لَا قُوَّةَ لَنَا عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَوْفِیقِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ». (یکی از حضار: عون همان توفیق است دیگر، هر دو توفیق شدند). بله، توفیق است؛ که حالا در آن جلسه عرض کردم توفیق یک معنای عام دارد که هم به معصیت (ترک معصیت) می‌خورد هم به طاعت، اما معمولاً توفیق را برای طاعت به کار می‌برند. بله، فرقی نمی‌کند؛ این «عون» و «توفیق» در لسان اهل بیت (علیهم السلام) به یک معناست: همان مدد، آن مدد زائد، معونه زائد.
(پرسش یکی از حضار: پس این را چرا بر تمکین حمل نمی‌کنید در این حدیث؟ یعنی کسی که چشم دارد می‌تواند نامحرم را ببیند، ولی چشم داده به او که خودش...)
بله، عرض کردیم معتزله همین را می‌گویند دیگر! می‌خواهیم بیاییم ببینیم آیا روایات اهل بیت (علیهم السلام) - ما در بحثمان چیست؟ داریم مفاهیم را از دیدگاه اهل بیت (علیهم السلام) بررسی می‌کنیم - اگر در روایات هم همین چیز را فرمودند، ما تابعیم. وقتی پرسید «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ»، اگر فرمایش شما باشد یا نظریه اکثر معتزله، حضرت بگویند آقا تو معنایش را نمی‌فهمی؟ «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ»، ما یک حول داریم یک قوه داریم؛ حول و قوه چیست؟ همین زور بازو است، همین سلامتی است؛ «إِلَّا بِاللَّهِ»، اگر خدا نبود، اگر به من سلامتی نداده بود، اگر علمش را نداده بود من می‌توانستم کار انجام بدهم؟ نه! ولی حضرت این را نمی‌فرمایند! می‌فرمایند بدان «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» یک معونه زائد در آن است: «لَا حَوْلَ لَنَا عَنْ مَعْصِیَةِ اللَّهِ إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ»؛ ظاهرش این است دیگر: حولِ بر ترک معصیت یک پیش‌نیاز دارد به قول امروزی‌ها، یک «عونٍ من الله» می‌خواهد!
شما اگر در صحنه معصیت قرار می‌گیرید، اگر آن عونٍ من الله نباشد... در سوره یوسف چه بود داستان؟ «وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهَا لَوْ لَا أَنْ رَأَی بُرْهَانَ رَبِّهِ»؛ «لَوْ لَا أَنْ رَأَی بُرْهَانَ رَبِّهِ، هَمَّ بِهَا»! در آن آیه شریفه دیگر فرمود - عرض شود که -: «وَ لَوْ لَا أَنْ ثَبَّتْنَاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً إِذاً لَأَذَقْنَاکَ ضِعْفَ الْحَیَاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمَاتِ». ای پیغمبر، اگر نبود تثبیت ما - «وَ لَوْ لَا أَنْ ثَبَّتْنَاکَ»، اگر نبود که ما تو را تثبیت کردیم - «لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً»: نسبت به کفار یک میلی، تمایلی، یک نحوه نزدیکی به کفار را - که معنایش را گفته‌اند دیگر: که حضرت می‌خواست مصالحه کند؛ اینجا حضرت می‌خواستند یک کاری بکنند که این‌ها بیشتر جذب اسلام بشوند، بیایند، خب؟ زمینه‌های بهتر هدایت آن‌ها فراهم بشود - خداوند متعال فرمود ما تثبیت کردیم، نگذاشتیم! «لَوْ لَا أَنْ رَأَی بُرْهَانَ رَبِّهِ»: اگر برهان رب نبود، «هَمَّ بِهَا».
(پرسش یکی از حضار: این با عصمت منافات ندارد؟ چون اگر عصمت پشتوانه‌اش است حتماً درست بوده اگر کار را انجام می‌داد؛ و اگر کار را انجام می‌داد تهدید به «ضِعْفَ الْحَیَاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمَاتِ» دیگر معنا ندارد!).
اصلاً عین عصمت یعنی همین! حالا اگر رسیدیم به آموزه... اصلاً عصمت یعنی... پس همان‌طوری که اینجا در باب توحید در کتاب و سنت بحث می‌کنیم، باید در بحث عصمت، عصمت از دیدگاه کتاب و سنت را هم یک بار بحث کنیم؛ ببینیم این نظریاتی که گاهی اوقات ما در کتاب‌ها در باب عصمت می‌خوانیم درست است یا نادرست. (یکی از حضار: توفیق و عصمت مقوله‌شان یکی است؟) احسنت! روایات فراوان داریم، حداقل پنج یا شش روایت داریم که فرمودند: «الْعِصْمَةُ مِنْ تَوْفِیقِ اللَّهِ»؛ اصلاً عصمت را کنار توفیق (قرار داده‌اند). (حضار: تفاسیر می‌گوید «هَمَّ بِهَا» منظورش این بود که خواست فرار کند یا بزند، نه اینکه میل داشت!). خب حالا اگر آن تفاسیر را شما پذیرفتید یک مثال دیگر می‌زنیم! خب؟ حالا این مثال را من همین‌جور استطرادی زدم؛ ما اصلاً کاری به آن آیات نداریم، بحث عصمت را هم می‌گذاریم کنار، بیاییم بر سر بحث خودمان: روایت می‌گوید حولِ ترک معصیت نیازمند به «عونٍ من الله» است. صرف این حول - حول را ما چه معنا می‌کنیم؟ «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ» یعنی همین قوتی که من دارم: همین که دارم بلند می‌شوم می‌نشینم، همین که می‌توانم فکر کنم، تدبیر کنم، نقشه بریزم، ما این را حول و قوه می‌دانیم دیگر - روایت امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید در ترک معصیت و در انجام اطاعت، این حوله با یک معونه است: حول از معصیت خدا نیست الا به معونةٍ من الله، «إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ»؛ «وَ لَا قُوَّةَ لَنَا عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ»، این قوت نیست «إِلَّا بِتَوْفِیقِ اللَّهِ». این حالا من یک چند تا روایت کنار هم بخوانم؛ خیلی روایت دارد، در بحث توفیق اگر دوستان نگاه کنند از مباحث پرروایتِ در واقع این معارف اعتقادی ماست.
۲. روایت امام صادق (علیه السلام) در تبیین «توفیق»، «حیلوله» و «خذلان»
در روایت دیگر از امام صادق (علیه السلام)، حضرت فرمودند - اتفاقاً از همین آیه شریفه هم پرسیدند که «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ» چیست - حضرت فرمودند (دارند توضیح می‌دهند توفیق و خذلان چیست)، می‌فرمایند:
> «إِذَا فَعَلَ الْعَبْدُ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مِنَ الطَّاعَةِ، کَانَ فِعْلُهُ وَفْقاً لِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ سُمِّیَ الْعَبْدُ بِهِ مُوَفَّقاً؛ وَ إِذَا أَرَادَ الْعَبْدُ أَنْ یَدْخُلَ فِی شَیْءٍ مِنْ مَعَاصِی اللَّهِ، فَحَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ تِلْکَ الْمَعْصِیَةِ فَتَرَکَهَا، کَانَ تَرْکُهُ لَهَا بِتَوْفِیقِ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ؛ وَ مَتَی خَلَّی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ تِلْکَ الْمَعْصِیَةِ، وَ لَمْ یَحُلْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهَا حَتَّی یَرْتَکِبَهَا، فَقَدْ خَذَلَهُ وَ لَمْ یَنْصُرْهُ وَ لَمْ یُوَفِّقْهُ»
- اگر عبد آنچه را که خداوند از طاعات به او امر کرده است انجام داد، «کَانَ فِعْلُهُ وَفْقاً لِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ سُمِّیَ الْعَبْدُ بِهِ مُوَفَّقاً»: اگر انسان مطابق با امر خدا کاری را انجام داد، چون فعلش سازگار هست با امر خدا - این «وفق» ایجاد شد - ما به این می‌گوییم انسان موفق.
- «وَ إِذَا أَرَادَ الْعَبْدُ أَنْ یَدْخُلَ فِی شَیْءٍ مِنْ مَعَاصِی اللَّهِ، فَحَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ تِلْکَ الْمَعْصِیَةِ»: می‌خواهد وارد معصیت بشود، یک چیزی حائل می‌شود! ببینید، قوه تا لحالش من می‌توانم ترک کنم، می‌توانم هم انجام بدهم؛ اگر چیزی آمد حائل شد بین این عبد و آن معصیت «فَتَرَکَهَا، کَانَ تَرْکُهُ لَهَا بِتَوْفِیقِ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ». همان معونه است! معونه در انجام فعل یک معونه‌ای بود - تشویق بود، تحریک بود برای انجام فعل -، در معصیت «حیلوله» است (مانع شد).
- و اما در مقابل: «وَ مَتَی خَلَّی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ تِلْکَ الْمَعْصِیَةِ، وَ لَمْ یَحُلْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهَا حَتَّی یَرْتَکِبَهَا»: می‌خواهد فعل را انجام بدهد، همه اسباب فراهم است، از بیرون خدا حیلوله ایجاد نمی‌کند؛ انجام داد، «فَقَدْ خَذَلَهُ»: خدا این را چیست؟ دچار خذلان کرده، «وَ لَمْ یَنْصُرْهُ وَ لَمْ یُوَفِّقْهُ»: اینجا نصرت نیامد، به او توفیق نداد.
ببینید «توفیق» در این روایات - روایات متعددی است - توفیق با مفهوم «نصرت» کنار هم می‌آید؛ توفیق آنجایی است که خدا یک نصرت جدید (آنجا متکلمان گفتند لطف، خب؟ این روایت می‌گوید یک نصرت می‌خواهد)، خدا یک یاری بیرونی می‌کند: اگر خدا نصرت کرد، توفیق حاصل می‌شود؛ اگر نصرت نکرد، خذلان است، رهایش می‌کند تا فعل را انجام بدهد.
۳. روایت امام کاظم (علیه السلام) درباره حضرت ایوب (ع) و تمایز «قوه» و «معونه» در حقیقت استطاعت
در روایت دیگری در «فقه الرضا» داریم از امام کاظم (علیه السلام)؛ این روایت خیلی جالب است، عرض شود که حضرت فرمودند - امام کاظم (علیه السلام) فرمودند -:
> «إِنَّ أَیُّوبَ النَّبِیَّ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) قَالَ: یَا رَبِّ مَا سَأَلْتُکَ شَیْئاً مِنَ الدُّنْیَا قَطُّ، فَدَاخَلَهُ شَیْءٌ، فَأَقْبَلَتْ إِلَیْهِ سَحَابَةٌ حَتَّی نَادَتْهُ: یَا أَیُّوبُ مَنْ وَفَّقَکَ لِذَلِکَ؟ قَالَ: أَنْتَ یَا رَبِّ»
خوب عنایت بفرمایید: ایوب گفت که پروردگارا، «مَا سَأَلْتُکَ شَیْئاً مِنَ الدُّنْیَا قَطُّ»: هر چه نگاه می‌کنم در طول عمرم یک پشیزی از دنیا ازت نخواسته‌ام! نگفتم نان بده، نگفتم آب بده، نگفتم خانه بده، نگفتم زن بده؛ هر چه خواستم آخرتی خواستم. «فَدَاخَلَهُ شَیْءٌ»: یک چیزی از غرور و عجب گویا وقتی نگاه کرد دید نگاه، من یک عمر زندگی کرده‌ام یک سر سوزن دنیا نخواسته‌ام، یک چیزی در او داخل شد. «فَأَقْبَلَتْ إِلَیْهِ سَحَابَةٌ حَتَّی نَادَتْهُ»: یک ابری آمد نزدیک شد، صدا زد: «یَا أَیُّوبُ مَنْ وَفَّقَکَ لِذَلِکَ؟» بله، تو چیزی از دنیا نخواستی، اما چه کسی این توفیق را بهت داد که هر موقع خواستی دست بلند کنی یاد آخرت افتادی؟ «قَالَ: أَنْتَ یَا رَبِّ»!
بعد حضرت فرمودند - در ذیل همین روایت است، این اوج مسئله استطاعت و توفیق اینجاست -:
> «إِنَّ رَجُلاً سَأَلَ الْعَالِمَ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) فَقَالَ: أَ لَیْسَ أَنَا مُسْتَطِیعٌ لِمَا کُلِّفْتُ؟ فَقَالَ لَهُ: مَا الِاسْتِطَاعَةُ عِنْدَکَ؟ قَالَ: الْقُوَّةُ عَلَی الْعَمَلِ. قَالَ لَهُ (عَلَیْهِ السَّلَامُ): قَدْ أُوتِیتَ الْقُوَّةَ إِنْ أُوتِیتَ الْمَعُونَةَ. قَالَ لَهُ الرَّجُلُ: مَا الْمَعُونَةُ؟ قَالَ: التَّوْفِیقُ. قَالَ: فَلِمَ إِعْطَاءُ التَّوْفِیقِ؟ قَالَ: لَوْ کُنْتَ مُوَفَّقاً کُنْتَ عَامِلاً، وَ قَدْ یَکُونُ الْکَافِرُ أَقْوَی مِنْکَ وَ لَا یُؤْتَی التَّوْفِیقَ فَلَا یَکُونُ عَامِلاً. ثُمَّ قَالَ (عَلَیْهِ السَّلَامُ): أَخْبِرْنِی عَنْکَ، مَنْ خَلَقَ فِیکَ الْقُوَّةَ؟ قَالَ: اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی. قَالَ الْعَالِمُ: هَلْ تَسْتَطِیعُ بِتِلْکَ الْقُوَّةِ دَفْعَ الضُّرِّ عَنْ نَفْسِکَ وَ أَخْذَ النَّفْعِ إِلَیْهَا بِغَیْرِ الْعَوْنِ مِنَ اللَّهِ؟ قَالَ: لَا. قَالَ: فَلِمَ تَنْتَحِلُ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَیْهِ؟ ثُمَّ قَالَ: أَیْنَ أَنْتَ عَنْ قَوْلِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ: وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ؟»
- راوی از امام (علیه السلام) پرسید: «أَ لَیْسَ أَنَا مُسْتَطِیعٌ لِمَا کُلِّفْتُ؟» من الآن مکلفم؛ آیا من الآن در انجام فعلم مستطیع هستم یا مستطیع نیستم؟
- «فَقَالَ لَهُ: مَا الِاسْتِطَاعَةُ عِنْدَکَ؟» امام فرمود منظورت از استطاعت چیست؟ اینکه می‌گویی آیا من مستطیع هستم، استطاعت را چه می‌دانی؟
- «قَالَ: الْقُوَّةُ عَلَی الْعَمَلِ»: همین که الآن اراده کنم نماز می‌خوانم، اراده کنم روزه می‌گیرم، حج می‌روم.
- «قَالَ لَهُ (عَلَیْهِ السَّلَامُ): قَدْ أُوتِیتَ الْقُوَّةَ إِنْ أُوتِیتَ الْمَعُونَةَ»! نه، من حرفت را قبول ندارم؛ استطاعت قوت بر عمل نیست! قوت بر عمل زمانی حاصل می‌شود که «معونه» هم به تو چیست؟ داده شده باشد! این معنای «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» است دیگر که حضرت فرمودند حول و قوه معنای چیست؟ اصلاً حول نیست؛ ما تصورمان این است که قوه همان چیزی است که الآن داریم، همه شرایطی که الآن ما با آن هستیم این قوه است دیگر! ظاهراً این فرد هم وقتی از او پرسیدند که آقا استطاعت چیست، گفت استطاعت همین قوت است، همین قدرت است، این اختیار است، توان است. حضرت فرمودند نه: «قَدْ أُوتِیتَ الْقُوَّةَ إِنْ أُوتِیتَ الْمَعُونَةَ»؛ تا مادامی که معونه نداشته باشی، قوت نداری!
- «قَالَ لَهُ الرَّجُلُ»، مرد پرسید: «مَا الْمَعُونَةُ؟» این معونه‌ای که شما می‌گویید تازه قوت با آن معونه است چیست؟ حضرت فرمودند: «التَّوْفِیقُ»!
- «قَالَ: فَلِمَ إِعْطَاءُ التَّوْفِیقِ؟» چرا، چه‌جوری توفیق داده می‌شود؟
- «قَالَ: لَوْ کُنْتَ مُوَفَّقاً کُنْتَ عَامِلاً»: اگر تو موفق بشوی - خدا بهت توفیق بدهد - این کار را انجام می‌دهی؛ «وَ قَدْ یَکُونُ الْکَافِرُ أَقْوَی مِنْکَ وَ لَا یُؤْتَی التَّوْفِیقَ فَلَا یَکُونُ عَامِلاً»! عنایت بفرمایید: حضرت می‌گویند اگر منظور از توفیق یا منظور از قوه صرف این توان بود، کافر هم تمام این قوه تو را داشت! علم داشت به حقیقت، تبین رشد و غی شد، اراده و اختیار هم دارد، تشخیص هم می‌دهد، عقل هم دارد؛ خب چطور شد که آن کافر - گاهی اوقات قوی‌تر از تو هست، خب؟ آدم‌های بسیار بسیار باسوادی که مرتد شدند کفر ورزیدند، نیستند؟ هستند! آقا استاد بود، ملا بود، همه مطالب را سه‌لایه و چهارلایه می‌دانست، زیر همه چیز را زد و رفت، بلعم باعورا! - حضرت می‌فرمایند: «وَ قَدْ یَکُونُ الْکَافِرُ أَقْوَی مِنْکَ وَ لَا یُؤْتَی التَّوْفِیقَ فَلَا یَکُونُ عَامِلاً»؛ کافر در قدرتی که در ذهن تو هست (فکر می‌کنی قوه است) از تو اسباب قوتش بیشتر است، اما فعل را انجام نمی‌دهد چون توفیق ندارد!
- «ثُمَّ قَالَ (عَلَیْهِ السَّلَامُ): أَخْبِرْنِی عَنْکَ»، از خودت بگو! به وجدانش برگرداند؛ گفتند تویی که داری سؤال می‌کنی من یک سؤالی می‌کنم از وجدانت، از خودت برای من خبر بده: «مَنْ خَلَقَ فِیکَ الْقُوَّةَ؟» قوت را چه کسی در تو خلق کرد؟ مرد گفت: «اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی».
- «قَالَ الْعَالِمُ»، امام فرمود: «هَلْ تَسْتَطِیعُ بِتِلْکَ الْقُوَّةِ دَفْعَ الضُّرِّ عَنْ نَفْسِکَ وَ أَخْذَ النَّفْعِ إِلَیْهَا بِغَیْرِ الْعَوْنِ مِنَ اللَّهِ؟» من می‌گویم این قدرت را چه کسی خلق کرد؟ می‌گویی خدا. قدرت داری؟ واقعاً الآن قدرت داری؟ می‌گوییم بله، هیچ مشکلی که نداری، علم داری، توان داری؛ با همین قدرت تو می‌توانی ضررها را از خودت دفع کنی؟ می‌توانی جلب منفعت کنی؟ خب؟ من الآن قدرت دارم اینجا ایستاده‌ام، علم هم دارم، مثلاً پزشکی‌ام هم خیلی خوب است، اسباب سلامتی را هم خوب می‌دانم، خب؟ رعایتش هم می‌توانم بکنم، همه اسباب؛ آیا این معنایش این است (که ممکن) نیست یکهو یک لحظه بعد تو مریض بشوی؟ یک ضرری بهت برسد؟ می‌توانی بگویی من با قوه دفع ضرر می‌کنم؟ می‌توانی بگویی من با این قوه هست که خودم را ملا می‌کنم، خودم را ثروتمند می‌کنم، خودم را سالم نگه می‌دارم؟
- راوی گفت: «لَا».
- «قَالَ: فَلِمَ تَنْتَحِلُ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَیْهِ؟» چرا چیزی را که بر آن قدرت نداری به خودت نسبت می‌دهی؟ «ثُمَّ قَالَ: أَیْنَ أَنْتَ عَنْ قَوْلِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ: وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ؟» این حرف تو با قول شعیب صالح که گفت «مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ» چه نسبتی دارد؟ خب؟ تو یک آدم - حالا مثلاً تعبیر - تو یک آدم، عبد صالح خدا هم یک آدم؛ من از تو می‌پرسم تکلیف را با چه انجام می‌دهی؟ تو می‌گویی با قوه! عبد صالح خدا وقتی از او پرسیدند تو با چه انجام می‌دهی گفت: «وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ»! بعد چه شد؟ حضرت فرمودند: «فَلِمَ تَنْتَحِلُ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَیْهِ؟» تو دفع ضرر و جلب منفعت را به خودت داری نسبت می‌دهی، می‌گویی من قادرم بر این کار، و حال آنکه خودت اعتراف داری که با قوه چنین کاری را نمی‌توانی انجام بدهی! این را نبی صالح خدا تشخیص می‌دهد، آنجا که می‌رسد می‌گوید: «وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ».
جمع‌بندی پاسخ به سه پرسش کلامی و تبیین قاعده «اعطای بدوی» در عدل و فضل الهی
حالا روایات دیگر هم من اینجا چندین روایت انتخاب کرده بودم که بخوانم، به نظرم همین مقدار کافی است؛ حالا اگر لازم شد جلسه آینده یک مقداری بیشتر توضیح می‌دهیم. حاصل بحث فعلاً در اینجا چیست؟
منظور از توفیق امری است زائد بر اسباب عادی؛ ظاهر همه این‌ها این است دیگر: من قوه دارم اما توفیق نیست، نمی‌توانم انجام بدهم؛ قوه دارم، دفع ضرر نمی‌توانم بکنم، جلب منفعت نمی‌توانم بکنم. هر آنچه را که من از کار خیر انجام می‌دهم درست است قوه لازم دارد، اما قوه شرط لازم است، شرط کافی نیست؛ یک معونه زائد می‌خواهد. این را به آن می‌گوییم «توفیق». «خذلان» چیست؟ که خداوند این معونه زائد را انجام ندهد. وقتی توفیق می‌آید زمینه فعل فراهم می‌شود، من مطابق با فعل خدا، مطابق با امر خدا انجام می‌دهم، موفقم؛ اگر این زمینه توفیق نباشد من موفق به آن کار نمی‌شوم: اراده دارم، اختیار دارم، اگر حیلوله نباشد گناه می‌کنم به صورت طبیعی! منِ انسانِ دارای اختیار در این شکل و حال، اگر زمینه این نوع گناهان یا زمینه کفر در این سطح فراهم بشود، با همین اختیار خودم اگر حیلوله نباشد به کفر گرایش دارم، به معصیت گرایش دارم؛ برای گرایش به ایمان، گرایش به عمل صالح نیازمند به توفیقم، یک معونه زائد دارم.
حالا سؤال: فرض بر این است که معونه زائد هست - این را بگوییم حالا اگر لازم بود دوستان باز مطالعه کنند، یک دو سه نکته هم هست ببینیم بگوییم یا رد بشویم، شاید در هدایت و ضلالت این را بیشتر بگوییم -؛ سه تا سؤال:
۱. یک: توفیق معونه زائد است.
۲. دو: این معونه زائد می‌تواند از روی یک اختیار پیشین به من داده بشود که نتیجه - یعنی در واقع ثواب - یک عمل است؛ می‌تواند هم به صورت «توفیق بدوی» باشد: خداوند متعال برای یک کسی زمینه توفیق را فراهم بکند بدون هیچ چیز مقدماتی، هیچ اشکالی ندارد.
۳. سؤال سه: ظلم می‌شود؟ بنا بر نظریه عدلیه، بنا بر تبیینی که ما در دستگاه الهی - انبیای الهی - داریم، ظلم هم نمی‌شود! این بحث دقیقش را در «شرور» مطرح می‌کنیم که اینجا ظلم نیست. چرا؟ چون عدالت یعنی: «إِعْطَاءُ کُلِّ ذِی حَقٍّ حَقَّهُ»! عدالت در جایی است که یک حق مقدماتی وجود داشته باشد؛ وقتی که «اعطای بدوی» است، در اعطای بدوی عدالت فرض ندارد، «فضل» است!
اعطای بدوی محدش، محد فضل است؛ خداوند متعال یا می‌دهد یا نمی‌دهد. مثل این است که شما - این را بعداً بیشتر توضیح می‌دهیم - من ابتدا پولی دارم، کسی هم حقی بر گردن من ندارد؛ بنا بر نظر خودم، تشخیص خودم، حکمت خودم به تفاوت این پول را بین این فقرا تقسیم می‌کنم: به یکی ده تومان می‌دهم، به یکی بیست تومان می‌دهم، به یکی سی تومان می‌دهم. اینجا کسی نمی‌تواند بگوید آقا اینجا شما ظلم کردید! (یکی از حضار: تقسیمش هم باید یک رجحان داشته باشد). حکمت دارد، بله، می‌گوییم حکمت دارد چون بحث... حکمت دارد. اگر من گفتند آقا چرا دادی؟ گفتم آقا همین‌جوری گتره‌ای دادیم رفت دیگر! نمی‌گویند شما ظالم بودید؛ می‌گویند فعل حکیمانه انجام ندادی، کار عبث و لغو است، خیلی بی‌فکر بودی؛ نمی‌گویند ظلم کردی!
کجا ظلم است؟ زمانی که کسانی به من حق دارند: کسانی هستند که در این مؤسسه کار می‌کنند، خب؟ حقوقی بر گردن این مؤسسه پیدا می‌کنند؛ اگر من متناسب با سطح تحصیلات، متناسب با توانمندی‌ها، متناسب با عملکرد به این‌ها حقوق بدهم می‌گویند عادلانه است، اگر خلافش بدهم می‌گویید ظالمانه است! این آمده صبح تا شب دارد زحمت می‌کشد، او دارد همین‌جوری تنبلی می‌کند؛ اگر من در اینجا آمدم به او حقوق بیشتر دادم، به این حقوق چیست؟ کمتر، این ظلم است! چون «إِعْطَاءُ کُلِّ ذِی حَقٍّ حَقَّهُ» نیست. اعطای بعد از حق است؛ ظلم و عدل مربوط به اعطای بعد از حق است. اما در جایی که «اعطای بدوی» است و پیشاپیش هیچ‌گونه حقی نیست، شما نمی‌توانی بگویی ظلم است؛ نمی‌شود گفت ظلم است، نمی‌شود گفت عدل است! بله، می‌شود گفت که آیا فعل من حکیمانه هست، از روی تدبیر بود یا نبود؟ اگر من توانستم برای این اختلافم حکمتی را هم ببرم، نشان بدهم این تابع یک نظمی است، نظامی است، روی یک تدبیر است، برنامه است، فعلم حکیمانه است؛ اگر همین‌جوری گتره‌ای دادم می‌گویند این فعل عبث است، این آدم، آدم حکیمی نیست.
پس جواب سوم: حتی در آنجایی که توفیق امری زائد است و بدون مقدمات اختیاری است، در آنجا هم فعل، فعل ظالمانه نیست. خداوند متعال همان‌طوری که اصل وجود را می‌دهد به اعطای بدوی، خب؟ این را در اینجا خلق می‌کند، آن را در آنجا؛ این را در یک شرایط و کمالات، آن را در شرایط و کمالات دیگر؛ این در یک موقعیت، او در موقعیت دیگر - این اختلافات را در بحث شرور خواهیم گفت - این اختلافات در خلق بدوی مستلزم ظلم نیست، اصلاً وصف عدل هم نمی‌گیرد: نه متصف به عدل می‌شود نه متصف به ظلم. زمانی که حقی ایجاد می‌شود، آنجا بله: من اگر وعده کردم، وعده حق ایجاد می‌کند؛ آقا هر کسی این کار را کرد ما دو نمره به او می‌دهیم، هان؟ تا وعده کردم حق ایجاد می‌شود، اگر ندهم ظلم است. آقا هر که تلاش بیشتری کرد ثواب بیشتر به او می‌دهیم؛ بعد اگر آمدم اختلاف ایجاد کردم، آنی که تلاش کمتر کرده ثواب بیشتر به او بدهم، این ظلم است. اما در اعطای بدوی نه موضوع عدل است نه موضوع ظلم؛ و «توفیقٍ من الله» یکی از اعطاهای بدوی است! همان‌طوری که اصل وجود اعطای بدوی است، کمالاتی که می‌دهد، قوتی که می‌دهد، علمی که می‌دهد، این‌ها کمالات بدوی است، اعطای بدوی است، موضوع عدل و ظلم نیست؛ توفیق و خذلان هم در این تعریفی که اهل بیت (علیهم السلام) فرمودند جزء اعطای بدوی است. فرمودند خذلان یعنی چه؟ من رهایش می‌کنم، حیلوله ایجاد نمی‌کنم؛ من اختیار دارم، همه شرایط را دارم، حیلوله ایجاد نمی‌کند، میل به سمت گناه می‌کند. آنجا حیلوله ایجاد می‌کند، از گناه بازمی‌دارد؛ این هم باز توفیق است. این‌ها همه اعطای بدوی است، موضوع عدل و ظلم نیست.
(پرسش پایانی یکی از حضار: یعنی عدل و ظلم اینجا پیش می‌آید که خدا توفیق را ندهد، آن طرف نمی‌تواند طاعت انجام بدهد، بعد آیا این مؤاخذه می‌شود یا نمی‌شود؟ نه خب، روایت می‌فرمود که اگر توفیق نباشد نمی‌تواند اصلاً طاعتی انجام بدهد!).
نه، می‌تواند انجام بدهد! آها، نه، «نمی‌تواند طاعت انجام بدهد» بله؛ اگر توفیق نباشد... حالا این «نمی‌تواند» را توضیح می‌دهیم، این همان نکته‌ای است که عرض کردم.