توحید در معارف اهل بیت - جلسه 12
- موضوع جلسه: شمول اراده الهی و مراتب فعل حق‌تعالی؛ سه ثمره سه اصل بنیادین اراده و جایگاه بداء.
- مرور سه اصل جلسه گذشته
- حدوث اراده: «إِنَّ الْمُرِیدَ لَا یَکُونُ إِلَّا لِمُرَادٍ مَعَهُ، لَمْ یَزَلِ اللَّهُ عَالِماً قَادِراً ثُمَّ أَرَادَ» و «فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَزَلْ مُرِیداً شَائِیاً فَلَیْسَ بِمُوَحِّدٍ».
- مغایرت اراده با علم: می‌گوییم «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» نه «إِنْ عَلِمَ اللَّهُ».
- تفکیک اراده حتم (تکوینی) از اراده عزم (تشریعی، یعنی رضا و محبت): «إِنَّ لِلَّهِ إِرَادَتَیْنِ وَمَشِیئَتَیْنِ: إِرَادَةَ حَتْمٍ وَإِرَادَةَ عَزْمٍ».
- پرسش و پاسخ: اراده همیشه فعلی است و «قوه اراده» همان قدرت است؛ اراده ازلی به جبر در فعل خدا می‌انجامد، در حالی که او «یَفْعَلُ مَا یَشَاءُ» و «بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ».
- تقابل فلاسفه و متکلمان عدلیه در سه اصل: فلاسفه خدا را فاعل بالقصد نمی‌دانند، اراده را عین علم ازلی و علم را عین ذات می‌گیرند تا تغییر و نقص در ذات لازم نیاید و با نظریه نظام احسن، اراده تکوینی و تشریعی را تفکیک‌پذیر نمی‌دانند؛ متکلمان عدلیه (معتزله و امامیه) در هر سه اصل با آیات و روایات همراه‌اند.
- ثمره اول، شمول اراده تکوینی خدا بر همه حوادث (توحید افعالی)
- «اللَّهُ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُکَلِّفَ النَّاسَ مَا لَا یُطِیقُونَ، وَاللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ یَکُونَ فِی سُلْطَانِهِ مَا لَا یُرِیدُ».
- مناظره اسماعیل بن جابر با مرد قدری در مسجد مدینه: «أَیَکُونُ فِی مُلْکِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَتَعَالَی مَا لَا یُرِیدُ؟» و پاسخ دوپهلوی او؛ امام صادق (ع) فرمود: «لِنَفْسِهِ نَظَرَ؛ أَمَّا لَوْ قَالَ غَیْرَ مَا قَالَ لَهَلَکَ!».
- سخن پیامبر (ص): «مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ فَقَدْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ» و «وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْخَیْرَ وَالشَّرَّ بِغَیْرِ مَشِیئَةِ اللَّهِ فَقَدْ أَخْرَجَ اللَّهَ مِنْ سُلْطَانِهِ».
- ثمره دوم، مراتب هفت‌گانه تحقق فعل الهی
- «بَابٌ فِی أَنَّهُ لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا بِسَبْعٍ» در کافی: مشیت، اراده، قدر، قضا، کتاب، اجل و اذن؛ «فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَقْدِرُ عَلَی نَقْضِ وَاحِدَةٍ فَقَدْ کَفَرَ!».
- چهار مرتبه اصلی: «لَا یَکُونُ شَیْءٌ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَأَرَادَ وَقَدَّرَ وَقَضَی»؛ مشیت «ابْتِدَاءُ الْفِعْلِ» است، اراده تعین و تفصیل آن، تقدیر طراحی اندازه‌ها و قضا حکم به تحقق (با تمثیل تصمیم برای سفر مشهد). کتاب، اجل و اذن در امتداد تقدیر و قضایند.
- تقدیر با علم ازلی ناسازگار نیست: اراده در ظرف جهل نیست و هر چه علم بیشتر باشد گستره اراده بیشتر است.
- ثمره سوم، حاکمیت اراده الهی بر همه مراتب و جایگاه بداء: خدا می‌تواند مرتبه‌ای را ایجاد کند یا بردارد و امری را «موقوف» نگه دارد، مانند زمان قیامت یا ظهور امام عصر (عج)؛ تقدیرهای شب قدر، اثر دعا و صدقه و «یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَیُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ». بداء در همه مراتب تا پیش از امضاء ممکن است: «الدُّعَاءُ یَرُدُّ الْقَضَاءَ وَلَوْ أُبْرِمَ إِبْرَاماً».
- جلسه آینده، سه نتیجه بر پایه این اصول: «أَمْرٌ بَیْنَ أَمْرَیْنِ»، هدایت و ضلالت («یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ وَیُضِلُّ مَنْ یَشَاءُ») و خیر و شر همراه با ابتلا و اختبار. تکلیف: «بَابُ الْبَدَاءِ»، «بَابُ الِابْتِلَاءِ وَالِاخْتِبَارِ»، «بَابُ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاءِ»، «بَابُ الْخَیْرِ وَالشَّرِّ» و «بَابُ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَالْأَمْرِ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» در اصول کافی.
صوت و فایل‌های این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایل‌ها، در درس‌گفتار «توحید در معارف اهل بیت» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درس‌گفتار«أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. صَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِینَ، سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ، عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفَ».
۱. مرور مباحث گذشته: محوریت «اراده و مشیت» در صفات فعل و سه اصل بنیادین آن
خب، در جلسه گذشته بحث «صفات افعال» را آغاز کردیم؛ تعریفی از صفت فعل دادیم در مقابل صفت ذات، و نشان دادیم که در روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و در معارف کتاب و سنت، سه اصل اساسی برای صفات فعل مطرح است.
پیش از این سه اصل گفته شد که صفات فعل از نظر قرآن و اهل‌بیت، محورش «اراده» است؛ یعنی اصلِ صفت فعل، اراده و مشیت است، و آنچه را که بعداً ما به عنوان صفت فعل و افرادِ صفت فعل می‌شماریم، در واقع مصادیقِ اراده و مشیت است. مثلاً می‌گوییم صفت فعل چیست؟ خالقیت، رازقیت، رحمت؛ این‌ها همه صفت فعل‌اند، ولی صفت فعل بودنشان در این مبنا معنایش این است که متعلَّقِ اراده خداست! پس به یک معنا می‌توان گفت صفتِ حقیقیِ فعل خداوند، صفت «اراده و مشیت» است (که حالا بعد می‌گوییم اراده، مشیت، قضا و این‌ها همه وجوه مختلف همان اراده است). پس بنابراین، صفت فعل در خداوند متعال — و همین‌طور در خود ما؛ ما هم صفات فعلمان تابع صفت اراده است — صفتِ اراده است و بقیه از مصادیق و متعلقات اراده به حساب می‌آیند.
گفتیم در باب این صفت فعل، سه اصل مهم در روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) گفته شده که این سه اصل تعیین‌کننده است و اساسِ نظام آفرینش و نظام کَون و مکان را می‌سازد (روی همین صفت فعل با این ویژگی‌ها بنا می‌شود):
الف) اصل اول: حدوث صفت فعل و عدم ازلیت اراده و مشیت
یک: اینکه گفته شد صفت فعل ذاتی نیست و ازلی نیست، بلکه صفت فعل «حادث» است! فرمودند:
«إِنَّ الْمُرِیدَ لَا یَکُونُ إِلَّا لِمُرَادٍ مَعَهُ، لَمْ یَزَلِ اللَّهُ عَالِماً قَادِراً ثُمَّ أَرَادَ».
پس ازلی نیست و حادث است. تعبیر هم این بود که فرمودند: «خَلَقَ اللَّهُ الْمَشِیئَةَ بِنَفْسِهَا، ثُمَّ خَلَقَ الْأَشْیَاءَ بِالْمَشِیئَةِ»؛ یعنی خودِ مشیت مخلوق است و خود مشیت غیر ذات الهی و حادث است. در روایت هم خواندیم از توحید صدوق و کافی که حضرت فرمودند:
«فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَزَلْ مُرِیداً شَائِیاً فَلَیْسَ بِمُوَحِّدٍ».
اگر کسی فکر کند خداوند از ازل مرید و شائی است و اراده خدا ازلی است، اصلاً موحد نیست! در این حد. این اصل اول.
پرسش یکی از حضار: استاد، اینجا اراده فعلی منظور است؟ اگر قوه اراده منظور باشد چه؟
پاسخ استاد: اصلاً اراده، فعلی است و اراده غیرفعلی نداریم! آن که شما می‌فرمایید «قدرت» است («قَادِراً»). اراده یعنی همان چیزی که با آن فعل تحقق پیدا می‌کند. خداوند قدرت دارد؛ می‌تواند اراده کند و می‌تواند اراده نکند (قدرت یعنی «صِحَّةُ الْفِعْلِ وَالتَّرْکِ» و امکانِ اراده). می‌گویید اراده از چه متمشی می‌شود؟ می‌گوییم از قدرت! مبتنی بر چیست؟ مبتنی بر علم! علم هست، قدرت هست، اما اراده نیست.
پرسش یکی از حضار: نمی‌توانیم بگوییم اراده یکی از مصادیق قدرت است؟
پاسخ استاد: نه! اگر بگوییم، مصداقِ این روایت می‌شویم که «فَلَیْسَ بِمُوَحِّدٍ» (که از ازل اراده داشته است)! اگر شما گفتید خداوند «لَمْ یَزَلْ عَالِماً قَادِراً»، خب معنایش این است که علم و قدرت صفت ازلی و صفت ذاتی خداوند است؛ حال اگر گفتید اراده هم قدرت است یا آن را برگرداندید به علم، معنایش این است که اراده را هم ازلی می‌دانید!
پرسش یکی از حضار: چه اشکالی پیش می‌آید اگر اراده ازلی باشد؟
پاسخ استاد: اشکالش حالا همین است که می‌خواهیم بگوییم! اشکالش این است که جبر لازم می‌آید؛ اشکالش این است که اساساً فاعلیت خداوند موجب می‌شود، و فاعلیت خداوند، حریت خدا، آزادی در آفرینش و فعالیت خدا از بین می‌رود! می‌رسیم و در این جلسه به نتایجش اشاره می‌کنیم که اساسِ اینکه می‌فرمایند «فَلَیْسَ بِمُوَحِّدٍ»، نکته مهمی است.
یکی از اصول توحید این است که شما بدانید خداوند هر جا، هر زمان و برای هر کس که بخواهد، این فعل را انجام می‌دهد: «یَفْعَلُ مَا یَشَاءُ»، «یَفْعَلُ کَیْفَ یَشَاءُ»، «یَفْعَلُ لِمَنْ یَشَاءُ»، «یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ»، «فَعَّالٌ لِمَا یَشَاءُ»، «یَحْکُمُ مَا یُرِیدُ»! یکی از اصول اساسی توحید — که حالا می‌رسیم و معلوم می‌شود چرا این اهمیت دارد — این است که خداوند متعال دستش بسته نیست و یک فعل واحد ندارد؛ هیچ چیزی و هیچ امر ممکنی در هیچ شرایط ممکنی از فعل خداوند دور نیست! یعنی خدا «یَفْعَلُ مَا یَشَاءُ» و «یَحْکُمُ مَا یُرِیدُ» است و هر کاری بخواهد و هر جا بخواهد انجام می‌دهد:
«وَقَالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ».
آن نظام ثابتی که بگوید اراده ازلی از قدیم بوده است، در کار نیست! نظام معارف در ادیان الهی این است که خداوند متعال بر هر چیزی مسیطر است، نسبت به هر چیزی قدرت انجام دارد، و هیچ چیزی مانع فعل خداوند نیست: «لَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَهُمْ یُسْأَلُونَ»؛ این است که از خدا شما هیچ‌چیز در هیچ موردی نمی‌توانید سؤال کنید؛ چرا؟ چون فعل خدا حاکم است، اراده خدا حاکم بر فعل است، و اراده آزاد خداوند است. اما اگر شما بگویید ازلی است، یعنی خداوند از ازل یک چیز را اراده کرده و غیرِ آن هم ممکن نیست! حالا می‌رسیم و توضیح دقیقش را عرض می‌کنیم. این اصل اول.
ب) اصل دوم: مغایرت اراده با علم الهی
اصل دوم: فرمودند اراده عینِ علم نیست! روایتش را خواندیم: شما می‌گویید «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» و نمی‌گویید «إِنْ عَلِمَ اللَّهُ»؛ خدا می‌داند، ولی مشیت چیز دیگری است. به تعبیر مرحوم کلینی، فرمودند اراده از آن چیزهایی است که ضدش را هم می‌توانید بار کنید: بگویید خدا اراده کرد و خدا اراده نکرد؛ اما نمی‌توانید بگویید خدا عالم بود و خدا عالم نبود. همین که می‌توان نقیض یا ضدِ یک صفت را به خدا نسبت داد، معلوم است که این ازلی و ذاتی نیست.
ج) اصل سوم: تفکیک میان «اراده حتم (تکوینی)» و «اراده عزم (تشریعی و رضا)»
نکته سوم (اصل سوم): اینکه خداوند دو اراده دارد که گفتیم؛ به تعبیر دیگر، اصل سوم را این‌طور بگوییم که بین «اراده خدا» و «رضای خدا» هم یکسانی نیست؛ اراده خدا غیر از رضای خداست! می‌تواند در جایی خداوند اراده کند به اراده تکوین، اما رضایت و محبت نسبت به آن کار نداشته باشد. فرمودند:
«إِنَّ لِلَّهِ إِرَادَتَیْنِ وَمَشِیئَتَیْنِ: إِرَادَةَ حَتْمٍ وَإِرَادَةَ عَزْمٍ».
«اراده حتم» که اراده تکوینی است، و «اراده عزم» که اراده تشریعی است (یعنی محبت و رضا). این سه اصل، سه اصل بنیادین معارف اهل‌بیت در صفات افعال و در مقوله اراده است.
۲. تقابل دیدگاه فلاسفه اسلامی و متکلمان عدلیه در برابر این سه اصل
این سه اصل — حالا بحث تطبیقی نمی‌خواهیم بکنیم، ولی می‌خواهیم به دوستان فقط آدرس بدهیم — از دیدگاه فیلسوفان مسلمان قابل قبول نیست! یعنی در این سه اصل، متکلمان با این معارف اهل‌بیت همراه‌اند، و فیلسوفان مسلمان این سه اصل را قبول ندارند:
۱. فلاسفه اسلامی اراده را عین علم می‌دانند، و علم را عین ذات می‌دانند. از دیدگاه فلسفه اسلامی، مقوله «اراده حادث» بی‌معناست؛ نه بی‌معناست، بلکه محال است! اراده باید ازلی باشد، ذاتی باشد، و اصلاً اراده هم نباشد بلکه عینِ علم باشد.
خاطرتان هست وقتی خود فلاسفه دسته‌بندی می‌کنند و انواع فاعل را توضیح می‌دهند، می‌گویند:
- یک فاعل، «فاعل بالطبع» است (فاعل طبیعی، مثل اجسام طبیعی و آثارشان: آتش می‌سوزاند، آب تر می‌کند؛ این که بحثی نیست).
- یک فاعل، «فاعل بالقصد» است در انسان؛ هر موقع در فعلی شما هم «علم» داشتید و هم «میل» داشتید، آن فعل می‌شود فعل قصدی! مثال معروف: می‌گویند فرق این حرکتِ قلب من که دارد می‌تپد با این حرکتِ دستم در چیست؟ حرکت قلب دارد انجام می‌شود و من نه نسبت به او آگاهی دارم و نه میلی دارم؛ چه علم و میل داشته باشم و چه نداشته باشم، ضربان قلب می‌زند. اما نسبت به حرکت دستم، اگر علم نداشته باشم و علمْ میل ایجاد نکند، دست من حرکت نمی‌کند؛ این را می‌گوییم «فاعل بالقصد». پس در فاعل طبیعی نه علم داریم و نه میل داریم، اما در فاعل قصدی هم علم داریم و هم میل داریم.
پس تکلیف فعل طبیعت روشن شد و فعل انسان هم روشن شد. حالا از فلاسفه می‌پرسیم: در باب خداوند چه بگوییم؟ آیا خدا فاعل طبیعی است؟ نه، معلوم است؛ چون خداوند بدون آگاهی و بدون رضایت نیست و فعل بدون آگاهی انجام نمی‌دهد. آیا خدا فاعل بالقصد است (یعنی علم و میل دارد)؟ می‌گویند خدا میل نمی‌تواند داشته باشد؛ در خداوند میل و رضایت و این‌ها بی‌معناست! پس می‌گوییم خداوند فاعلی است که «تنها علم دارد»! از دیدگاه فلاسفه اسلامی، تنها عامل انجام کار در خداوند، علم اوست؛ آن هم علم ازلی!
چرا علم ازلی است و چرا اراده نمی‌تواند حادث باشد؟ برای اینکه می‌فرمایند:
- اولاً: اگر قرار باشد اراده حادث باشد یا علم حادث باشد، این مستلزم تغییر در ذات است! لازمه‌اش این است که قبلاً خدا عالم نبود و الان عالم باشد؛ قبلاً اراده نکرده بود و الان دارد اراده می‌کند، پس یک تغییری باید ایجاد شده باشد.
- ثانیاً: دوباره می‌گویند اشکالش چیست؟ می‌گویند نقص در ذات ایجاد می‌شود! چرا؟ چون قبل از اینکه خداوند متعال این فعل را انجام بدهد، آیا این علم و این خصوصیاتِ فعل را داشت یا نداشت؟ اگر بگویید داشت، که باید فعل صادر می‌شد! اگر بگویید نداشت، پس باید بگویید خداوند از یک کمال خالی است؛ خدا بود و علمِ انجام این کار را نداشت!
بحثش مفصل است و در کتب فلسفی هم آمده است. این است که دوستان توجه کنند از دیدگاه فلاسفه، اراده تحویل می‌رود به علم، یعنی اصلاً ما چیزی به نام اراده در باب خداوند نداریم و عیناً علم داریم. حالا در اینکه این علم چیست، بین فلاسفه اختلاف است: می‌دانید بعضی گفته‌اند فاعل بالرضا است، بعضی گفته‌اند بالعنایه است، بعضی می‌گویند بالتجلی است (اختلاف است بین مشاء و اشراق و حکمت متعالیه)؛ ولی تمام فلاسفه یک‌دست قائل‌اند که اراده چیزی جز علم نیست و خداوند برای انجام کار خودش جز علم ازلی به اشیاء نیاز ندارد. خب گفتیم اینجا ببینید با دو اصل از سه اصل مخالفت می‌کند: اول اراده را عین علم می‌دانند، و دوم اراده را می‌برند در ذات و ازلی می‌کنند؛ می‌گوییم با این دو اصل منافات دارد. این از یک طرف.
۲. از طرف دیگر، نظریه فلاسفه با اصل سوم هم منافات دارد! چون از دیدگاه فلاسفه، بین اراده تشریعی و اراده تکوینی قابل تفکیک نیست: آن چیزی که از خداوند صادر می‌شود، آنی است که خدا به آن علم دارد؛ چیزی از خدا صادر می‌شود که از ازل به او علم داشته باشد، و چیزی را که اگر علم نداشته باشد اراده نمی‌کند (چون گفتیم اراده عین علم است). اراده تشریعی هم دائر مدار علم است؛ نمی‌شود در باب خداوند از دیدگاه فلاسفه تصویر کرد که خدا نسبت به یک چیزی اراده تکوینی دارد (یعنی نسبت به او علم دارد)، اما اراده تشریعی ندارد! یعنی چه اراده تشریعی ندارد؟ اگر علم دارد که اراده هم دارد، و اگر علم ندارد اصلاً هیچ اراده‌ای ندارد! یا بفرمایید نه، خداوند اراده تشریعی داشت اما انجام نداد؛ این هم محال است! چون اگر اراده تشریعی داشته باشد یعنی علم دارد، و به محض اینکه علم داشت، منشأ صدور فعل است و اراده تکوینی حاصل می‌شود!
اصلاً بنابر نظریه «نظام احسن» از دیدگاه فلاسفه، خدا از ازل بهترین عالم ممکن را علم داشته و همان بهترین هم تحقق پیدا می‌کند (نظام احسن یا نظام اشرف ربانی به آن می‌گویند). می‌گویند هر چه در جهان تحقق پیدا می‌کند «مِنَ الْأَوَّلِ إِلَی الْأَبَدِ»، همه بهترین گونه جهان است و اصلاً بهتر از آن فرض نمی‌رود؛ چرا؟ چون علم خدا به بهترین تعلق می‌گیرد، پس بنابراین بهترین هم از خدا صادر می‌شود. لذا از دیدگاه فلاسفه معنا نمی‌دهد که خداوند چیزی را اراده کند به اراده تشریعی (یعنی بگوید این خوب است)، اما انجام نشود! اصلاً محال است: آنی که خوب است، جزو نظام احسن هست یا نیست؟ اگر جزو نظام احسن نیست، که نباید تحقق پیدا کند و خدا حتماً نسبت به او رضایت ندارد؛ و اگر جزو نظام احسن است، که حتماً تحقق پیدا می‌کند! پس نمی‌شود اراده تشریعی خدا به چیزی تعلق بگیرد اما اراده تکوینی‌اش تعلق نگیرد؛ از دیدگاه فیلسوفان، اراده تشریعی و اراده تکوینی خدا بر هم منطبق می‌شود و یک اراده است (خدا چیزی را که رضایت دارد، همان در عالم خارج تحقق پیدا می‌کند).
این سه اصل را فقط اشاره کردیم و بحث مفصلش در جای خودش است؛ این سه اصل که ما می‌گوییم از ارکان اصلی صفات الهی در معارف کتاب و سنت است، هر سه اصل در فلسفه اسلامی نقض می‌شود و آن‌ها را قبول ندارند و تفسیرهای دیگر می‌کنند. این تا اینجا.
حالا من همین‌جا نظر متکلمان را هم بگویم: متکلمان — فعلاً که می‌گوییم متکلمان، منظورمان عدلیه است: معتزله و امامیه — در هر سه اصل با آیات و روایات همراه‌اند! متکلمان عدلیه، از شیخ مفید بگیرید تا متکلمان معاصر (آن‌هایی که مبنای فلسفی ندارند)، این سه تا را معتقدند:
۱. اراده را صفت فعل می‌دانند و حادث می‌دانند؛
۲. اراده را غیر علم می‌دانند؛
۳. بین اراده تکوینی و اراده تشریعی تفکیک می‌کنند.
در این جهت، سخن متکلمان با آیات و روایات همراه است و با سخن فلاسفه اختلاف دارد؛ یکی از جنگ‌های اساسی میان متکلمان و فلاسفه در تاریخ، همین بحث اراده و صفت فعل بوده است.
۳. ثمرات و اصول مترتب بر سه اصل بنیادین اراده
از این سه اصل بگذریم و به اصول دیگر بپردازیم؛ یعنی مبتنی بر این سه اصل، در معارف کتاب و سنت مبانی و مسائلی در باب اراده مطرح است که ثمراتِ این اصول است:
الف) ثمره اول: شمول مطلق اراده تکوینی خداوند نسبت به همه حوادث عالم (توحید افعالی)
یکی از آن ثمرات، «شمولِ اراده تکوینی خداوند نسبت به همه چیز» است! خداوند متعال نسبت به تمام آنچه در جهان رخ می‌دهد — بدون استثنا — اراده دارد و اراده تکوینی دارد، و تا اراده تکوینی خداوند به آن‌ها تعلق نگیرد، آن فعل حاصل نمی‌شود! خوب به اصل توجه بفرمایید: هیچ چیزی در عالم نیست که تکویناً تحقق پیدا بکند و خداوند نسبت به او اراده تکوینی (نه تشریعی) نداشته باشد! من چند تا روایت بخوانم تا بعد این مبنا را به صورت عقلی توضیح بدهم:
۱. روایت اول: عزت و سلطنت الهی در اصول کافی
در اصول کافی، در باب جبر و قدر و امر بین امرین، روایت چهاردهم، حضرت می‌فرمایند («عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ»):
«اللَّهُ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُکَلِّفَ النَّاسَ مَا لَا یُطِیقُونَ، وَاللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ یَکُونَ فِی سُلْطَانِهِ مَا لَا یُرِیدُ».
بخش اول روایت: «اللَّهُ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُکَلِّفَ النَّاسَ مَا لَا یُطِیقُونَ»؛ خداوند کریم‌تر است از اینکه بر مردم چیزی را تکلیف کند که طاقت آن را ندارند (یعنی تکلیف مالایطاق نمی‌کند، و چیزی را که خداوند به امر تشریعی و اراده تشریعی امر می‌کند خارج از وسع و طاقت نیست؛ این یک اصل که کاری به آن نداریم).
نکته و شاهد ما این است: «وَاللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ یَکُونَ فِی سُلْطَانِهِ مَا لَا یُرِیدُ»! این را در ذهنمان داشته باشیم: خداوند «عزیزتر» است — «عزیز» کیست؟ «إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِینَ»؛ عزت یعنی چه؟ یعنی قدرتِ شکست‌ناپذیر! عزیز یعنی قادرِ شکست‌ناپذیر؛ یعنی کسی که قدرت دارد و در مقابل قدرت او کسی نمی‌تواند مقاومت کند و چون‌وچرا برنمی‌دارد؛ خدا به این معنا عزیز است — می‌فرماید خدا عزیزتر از این است که در سلطنتش (سلطنت خدا کجاست؟ همه عالم و همه ممکنات) چیزی اتفاق بیفتد و تکون پیدا بکند («أَنْ یَکُونَ») که اراده‌اش نکرده باشد («مَا لَا یُرِیدُ»)!
محال است خدا چیزی را اراده تکوینی نکرده باشد و تحقق پیدا کند! بگوییم ای بابا، این چیز تحقق پیدا کرد ولی خدا که اراده‌اش نکرده بود، زید بن ارقم می‌خواست! چون زید بن ارقم می‌خواست یا چون آقای ترامپ می‌خواهد این کار تحقق پیدا کرده، یا چون من می‌گویم آقا ما خواستیم و این کار را کردیم! بله، شما خواستید — خواهیم گفت که سهم شما محفوظ است — اما اگر خداوند همان فعل شما را اراده نکند، این فعل در خارج تحقق پیدا نمی‌کند!
۲. روایت دوم: مناظره اسماعیل بن جابر با مرد قدری (مفوضی) در مسجد مدینه
یک روایتی است — روایت هفتم از این باب است و روایت جالبی است — این را اسماعیل بن جابر می‌گوید (پسر جابر بن یزید جُعفی است دیگر). اسماعیل بن جابر می‌گوید من وارد مدینه شدم و رفتم در مسجد مدینه؛ دیدم: «رَجُلٌ یَتَکَلَّمُ فِی الْقَدَرِ وَالنَّاسُ مُجْتَمِعُونَ»؛ یک مردی معرکه علمی گرفته بود وسط مسجد مدینه و ایستاده بود وسط، که یک «قَدَری» بود («یَتَکَلَّمُ فِی الْقَدَرِ»). «قَدَر» یعنی چه اینجا؟ یعنی «تفویض»! اینکه انسان‌ها مختارند و در اختیارشان خدا هیچ دخالتی نمی‌کند (نظریه معتزله که انسان‌ها را مختار می‌دانند، اما می‌گویند در این اختیار من و در این فعلی که من دارم انجام می‌دهم — که این را در بحث امر بین امرین خواهم گفت — دیگر خدا اراده‌ای ندارد و اینجا فقط خدا اراده تشریعی دارد نه اراده تکوینی؛ این‌ها قدری بودند).
اسماعیل بن جابر که از اصحاب بزرگ امام صادق (علیه‌السلام) است می‌گوید آمدم دیدم یک کسی در مسجد مدینه ایستاده و دارد بحث می‌کند و دفاع می‌کند از قدر و از تفویض (که خدا دیگر در فعل ما اراده تکوینی ندارد)، و مردم هم دورش جمع شده بودند. می‌گوید رفتم جلو و پرسیدم: «یَا هَذَا، أَسْأَلُکَ؟» (اجازه می‌دهی من یک سؤال از تو بکنم؟) گفت: بپرس. گفتم:
«أَیَکُونُ فِی مُلْکِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَتَعَالَی مَا لَا یُرِیدُ؟».
آیا در ملک و سلطنت خداوند چیزی هست که خدا اراده‌اش نکرده باشد؟ ملک خدا چیست؟ همه عالم! می‌شود بگوییم در ملک خدا چیزی اتفاق افتاده که نسبت به او خداوند اراده نکرده باشد؟ این دیگر مطلق است؛ می‌خواهد آن ملک آسمان و زمین باشد، یا می‌خواهد فعل من و شما باشد!
می‌گوید: «قَالَ: فَأَطْرَقَ طَوِیلاً، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَیَّ»؛ مدت زیادی سرش را پایین انداخت، بعد سرش را بلند کرد و رو کرد به من و گفت:
«یَا هَذَا، لَئِنْ قُلْتُ إِنَّهُ یَکُونُ فِی مُلْکِهِ مَا لَا یُرِیدُ، إِنَّهُ لَمَقْهُورٌ! وَلَئِنْ قُلْتُ لَا یَکُونُ فِی مُلْکِهِ إِلَّا مَا یُرِیدُ، أَقْرَرْتُ لَکَ بِالْمَعَاصِی!».
گفت: ای فلانی!
۱. اگر جوابت بدهم که بله، در ملک خدا یک اتفاقی می‌افتد که خدا اراده نکرده است — مثل همین کاری که من دارم می‌کنم، من در گوش یک نفر می‌زنم، یا صدام پیدا می‌شود و هزاران نفر را می‌کشد؛ بگوییم بله یک جاهایی هست در ملک خدا که یک اتفاقی می‌افتد و خدا اراده نکرده است — می‌گوید من فکر کردم اگر این را بگویم، لازمه‌اش این است که «إِنَّهُ لَمَقْهُورٌ» (خداوند مقهورِ انسان‌هاست)! یعنی خدا نمی‌خواهد کسی کشته بشود و خدا نمی‌خواهد به مظلومی ظلم بشود، اما چاره ندارد و دستش بسته است؛ یک اختیاری داده دست بشر، و این بشر دوپا دارد بر خدا غلبه می‌کند؛ این یک فساد می‌کند و خداوند هم نشسته دارد تماشا می‌کند و چاره‌ای ندارد دیگر! (چون اگر اختیار به او دادیم و قرار است این انسان عملی بکند و آزمایشی بشود، چاره‌ای نداریم جز اینکه بگوییم خداوند متعال برکنار از این عالم است و در عالم کاری می‌شود که خداوند اراده‌اش نکرده است!)
۲. «وَلَئِنْ قُلْتُ لَا یَکُونُ فِی مُلْکِهِ إِلَّا مَا یُرِیدُ، أَقْرَرْتُ لَکَ بِالْمَعَاصِی»: اما اگر مقابلش بگویم در ملک او چیزی واقع نمی‌شود مگر آنچه او اراده کند، اگر این را هم بگویم لازمه‌اش این است که بگویم خداوند تمام معاصی بندگان را به عهده دارد و بنده‌ها ظلم می‌کنند چون خدا اراده‌اش کرده است!
این مرد قدری بود؛ هم می‌خواست جواب سؤال را ندهد (چون می‌فهمید که اگر جوابی بدهد گیر می‌کند) و هم می‌خواست از موضع خودش عقب ننشیند! به تعبیر دیگر می‌خواست بگوید آقا من می‌فهمم شما چه می‌گویی: می‌فهمم که اگر بگویم در سلطنت خدا و ملک خدا چیزی اتفاق می‌افتد که خدا اراده نمی‌کند، خدا مقهور می‌شود؛ اما گیرم این دومی است که اگر بگویم همه آن چیزی که اتفاق می‌افتد اراده خداست، لازمه‌اش این است که بگویم خدا معصیت همه آدم‌ها را به عهده می‌گیرد، و این را نمی‌توانم بگویم! لذا گیر کرد.
اسماعیل بن جابر می‌گوید آمدم خدمت امام صادق (علیه‌السلام) و گفتم که از این قدری من چنین سؤالی کردم و جوابش این بود. حضرت فرمودند:
«لِنَفْسِهِ نَظَرَ؛ أَمَّا لَوْ قَالَ غَیْرَ مَا قَالَ لَهَلَکَ!».
حالا این را شارحین در آن مانده‌اند که این «لِنَفْسِهِ نَظَرَ» یعنی چه! ببینم شما چه می‌گویید؟ (یکی از حضار می‌گوید: به نفع خودش کار کرد و به دادِ خودش رسید!) به دادِ خودش رسید، احسنت! حضرت فرمودند: «لِنَفْسِهِ نَظَرَ؛ أَمَّا لَوْ قَالَ غَیْرَ مَا قَالَ لَهَلَکَ»؛ این به خودش توجه کرد و به داد خودش رسید؛ اگر غیر از این که گفت می‌گفت، هلاک می‌شد (یعنی از جاده صواب خارج می‌شد)! جواب هم نداد و جوابی هم نداشت و ماند، اما چون قدری و متعصب بود و معرکه گرفته بود، یک جوری گفت که جواب نداد اما به داد خودش رسید، و آن طرفش را هم نگفت که دچار هلاکت بشود و بگوید در ملک خدا بدون اراده خدا می‌شود کاری کرد.
پرسش یکی از حضار: پس معاصی از سوی کیست؟ یعنی خدا اراده کرده ما معاصی را انجام بدهیم؟
پاسخ استاد: خب می‌خواهیم بگوییم دیگر! ما هم داریم معرکه می‌گیریم فعلاً؛ ما مالِ اولِ معرکه‌گیری‌مان است!
۳. روایت سوم: کلام پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) درباره شمول مشیت الهی نسبت به خیر و شر
یک روایت دیگر هم بخوانم؛ در همان بحث امر بین امرین (باب جبر و قدر و امر بین امرین کافی)، روایت ششم، یک روایت دیگر انتخاب کرده بودم برای دوستان که بخوانم؛ جالب است و شاید خیلی مسئله را در ذهن دوستان سخت کند که بعداً برویم ببینیم حلش چیست:
«عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ: مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ فَقَدْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ؛ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْخَیْرَ وَالشَّرَّ بِغَیْرِ مَشِیئَةِ اللَّهِ فَقَدْ أَخْرَجَ اللَّهَ مِنْ سُلْطَانِهِ».
خوب به عبارت این حدیث توجه بفرمایید:
۱. «مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ فَقَدْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ»: اگر کسی بگوید خدا در اراده تشریعی‌اش امر کرده است به بدی و به فحشاء و به گناه، این بر خدا دروغ بسته است.
۲. اما شاهد این است: «وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْخَیْرَ وَالشَّرَّ بِغَیْرِ مَشِیئَةِ اللَّهِ فَقَدْ أَخْرَجَ اللَّهَ مِنْ سُلْطَانِهِ»: و اگر کسی معتقد باشد که خیر و شری که در عالم اتفاق می‌افتد (هم خیر و هم شر) بدون مشیت خدا اتفاق می‌افتد، لازمه‌اش این است که خداوند را از سلطنت خودش خارج کرده است! یعنی او خدای سلطان و عزیزِ عالم نیست.
اگر کسی بگوید آقا خیرش را خدا درست می‌کند و شرش را بشر؛ اینکه بعد عرض خواهم کرد که از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) روایت می‌کنند که: «الْقَدَرِیَّةُ مَجُوسُ هَذِهِ الْأُمَّةِ» (قدری‌ها مجوس این امت‌اند)، منظور «مفوضه» است؛ چون این‌ها قائل‌اند به دو خدا و می‌گویند خیرش مال خداست و شرش مال بشر است! توحید اقتضا می‌کند که شما بگویید هر چه در عالم رخ می‌دهد تحت مشیت خداوند است. پس ببینید، توحید الهی و «توحید افعالیِ حقیقی» این است که شما معتقد باشید هر چیزی در عالم رخ می‌دهد، در نهایت تا مشیت خدا رویش نرود، آن فعل تحقق پیدا نمی‌کند.
ب) ثمره دوم: نظام طولی و مراتب هفت‌گانه تحقق فعل الهی در خارج
عنوان بحثمان چه بود؟ عنوان بحثمان این بود که اراده الهی و مشیت الهی (اراده تکوینی خدا) شمول دارد بر همه چیزی که در عالم وجود دارد. خود این را در روایاتی به صورت قاطع و روشن بیان کرده‌اند؛ چند تا روایتش را خواندم، حالا روایت دیگر را هم بخوانم. برای اینکه این روایت دو تا اصل را هم‌زمان دارد مطرح می‌کند، اصل دومی را هم عرض کنم و بعد این روایت را بخوانم (داریم از اصول مترتب بر سه اصل اول می‌گوییم؛ گفتیم سه اصل اصلی داریم و این اصول مترتب بر آن است):
اصل بعدی این است که اراده خداوند در نظام تکوین و در تحقق اشیاء، از «مراتب و مراحلی» می‌گذرد! ما در باب فعل خداوند دو جور ممکن است تصور کنیم:
- تصویر اول: یکی این است که آقا خداوند متعال هر چیزی را که اراده کند، اراده می‌کند و بلافاصله تحقق پیدا می‌کند؛ می‌گوییم: «إِذَا أَرَادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ»؛ هر چه خداوند اراده کرد، به محض اینکه اراده کرد تحقق پیدا می‌کند. این یک تصویر است.
- تصویر دوم (مبنای روایات): یک تصویر دیگر این است که خداوند قبل از اینکه شیئی را در خارج تحقق بدهد، مراتبی و مراحلی را برای تحقق آن شیء تقدیر و اندازه قرار داده است؛ فعل خداوند در تحقق خارجی، پیشاپیش مراحلی را می‌گذراند تا به تحقق خارجی برسد!
فرموده‌اند هر فعلی در عالم رخ می‌دهد — که از این بعد معلوم شد هر چه در عالم رخ می‌دهد تحت اراده خداست و خالی از اراده و مشیت نیست — این فعلی که در خارج می‌آید و همه اشیاء را می‌گیرد، برای تحقق بیرونی‌اش «هفت مرحله» می‌خواهد! تا از هفت مرحله نگذرد، این فعل تحقق پیدا نمی‌کند. مرحوم کلینی روایات این باب را اصلاً عنوان داده‌اند و فرموده‌اند:
«بَابٌ فِی أَنَّهُ لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا بِسَبْعٍ».
ببینید عنوان بحث این است (حالا روایت را هم می‌خوانیم): هیچ چیزی در آسمان و زمین — آسمان و زمین که اینجا می‌گویند، یعنی هر چیزی که در نظام کَون تحقق پیدا می‌کند و همه آن اشیائی که ما در کل این نظام امکانی با آن سروکار داریم — موقعی که می‌خواهد تحقق پیدا کند، از هفت مرحله می‌گذرد. (حالا فقط دقت بدهم و نمی‌خواهم اینجا بحث کنم: این تعبیر «فِی السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ» که در این روایات تکرار شده، نکته دقیقی دارد که چرا فرمودند «فِی السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ» و نفرمودند «لَا یَکُونُ شَیْءٌ غَیْرُ اللَّهِ»؛ هر چیزی که در آسمان و زمین تحقق پیدا کند، برای تحققش باید هفت مرحله را طی کند).
دو تا روایت مرحوم کلینی اینجا آورده‌اند (روایات در کتب و جوامع روایی دیگر ما هم هست به بیان‌های دیگر، و در همین‌جا هم در ابواب دیگر آمده است). اینجا در روایت دوم از امام موسی بن جعفر (علیه‌السلام) می‌فرمایند («عَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ»):
«لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی السَّمَاوَاتِ وَلَا فِی الْأَرْضِ إِلَّا بِسَبْعٍ: بِقَضَاءٍ، وَقَدَرٍ، وَإِرَادَةٍ، وَمَشِیئَةٍ، وَکِتَابٍ، وَأَجَلٍ، وَإِذْنٍ؛ فَمَنْ زَعَمَ غَیْرَ هَذَا فَقَدْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ، أَوْ رَدَّ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ».
آن هفت تا چیست؟ در این روایت دوم «بِقَضَاءٍ وَقَدَرٍ وَإِرَادَةٍ وَمَشِیئَةٍ» آمده که این اشتباه ظاهراً از راوی است؛ در روایات دیگر و در روایت اول می‌بینیم بحثش به عکس است و ترتیب درستش این است که در روایت اول آمده است:
۱. مشیت («بِمَشِیئَةٍ»)؛
۲. اراده («وَإِرَادَةٍ»)؛
۳. قدر («وَقَدَرٍ»)؛
۴. قضا («وَقَضَاءٍ»)؛
۵. کتاب («وَکِتَابٍ»)؛
۶. اجل («وَأَجَلٍ»)؛
۷. اذن («وَإِذْنٍ»).
حالا در یک بحث‌های تفصیلی بعداً عرض می‌کنیم — اگر موقعی فرصت شد — که «کتاب، اجل و اذن» خودش از مراحلی است که می‌تواند در مرحله قبل یا مرحله بعد ادغام بشود؛ ولی فعلاً این هفت مرحله را باید بگذراند. اگر این هفت مرحله را گذراند و «اذن» آمد، حالا تازه در خارج تحقق پیدا می‌کند! اینکه ما می‌گوییم «إِذَا أَرَادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ»، بعد از این هفت تاست! یعنی بعد از اینکه اذن داده شد، فعل تحقق پیدا می‌کند. اصطلاحاً — در بحث بَداء خواهیم خواند — آن «کُنْ» که گفته می‌شود و تحقق پیدا می‌کند، به آن در روایت «امضاء» می‌گویند؛ یعنی بعد از این هفت مرحله «امضاء» می‌شود (حکم قطعی به حدوث و تحقق شیء می‌شود).
حالا جالب این است: حضرت در ذیل روایت دوم می‌فرمایند: «فَمَنْ زَعَمَ غَیْرَ هَذَا فَقَدْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ، أَوْ رَدَّ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ» (هر کسی که فکر کند شیء در عالم بدون این مراتب می‌آید، بر خدا کذب بسته یا خدا را رد کرده است). و در روایت اول — که عرض کردم ترتیبش کاملاً درست است: «بِمَشِیئَةٍ، وَإِرَادَةٍ، وَقَدَرٍ، وَقَضَاءٍ، وَإِذْنٍ، وَکِتَابٍ، وَأَجَلٍ» — فرمودند:
«فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَقْدِرُ عَلَی نَقْضِ وَاحِدَةٍ فَقَدْ کَفَرَ!».
هر که فکر کند من یک کاری انجام می‌دهم که یکی از این مراحل را نداشته باشد، این به سلطنت خدا، به فعالیت خدا و به عزت خدا کفر ورزیده است!
پس دو تا اصل اینجا به دست آوردیم:
- یک: آن اراده تکوینی که گفتیم غیر از اراده تشریعی خداست، غیر علم است و غیر ذات است، نسبت به همه اموری که در آسمان و زمین تحقق پیدا می‌کند وجود دارد، و بدون آن اراده هیچ‌چیز در عالم تحقق پیدا نمی‌کند.
- دو: این اراده هم به یک‌باره نیست؛ خداوند متعال در نظام حکمت خودش برای تحقق یک شیء در خارج، مراتب را نگه می‌دارد؛ یعنی اول نسبت به آن چیز «مشیت» می‌کند، بعد «اراده» می‌کند، بعد آن چیز را «تقدیر» می‌کند، بعد نسبت به آن چیز «قضا و حکم» می‌کند، و این مراحل که می‌گذرد بعداً «امضاء» می‌شود؛ اگر همه این مراحل را گذشت، در آن مرحله آخر امضاء می‌شود و امضاء که شد تحقق پیدا می‌کند. این‌ها مراتبِ فعل خداست؛ توجه داشته باشیم که در ذات نیست و همه این‌ها تحت اراده و فعل خداوند انجام می‌شود.
شرح چهار مرتبه اصلی (مشیت، اراده، قدر، قضا) در کلام امام کاظم و امام رضا (علیهماالسلام)
حالا در روایت اولِ «بَابُ الْمَشِیئَةِ وَالْإِرَادَةِ» — که قرار شد دوستان ببینند — این روایت را هم بخوانم تا ببینید خود ائمه (علیهم‌السلام) ریزِ این‌ها را چطور توضیح داده‌اند: علی بن ابراهیم هاشمی می‌گوید: «سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ یَقُولُ»:
«لَا یَکُونُ شَیْءٌ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَأَرَادَ وَقَدَّرَ وَقَضَی. قُلْتُ: مَا مَعْنَی شَاءَ؟ قَالَ: ابْتِدَاءُ الْفِعْلِ. قُلْتُ: مَا مَعْنَی قَدَّرَ؟ قَالَ: تَقْدِیرُ الشَّیْءِ مِنْ طُولِهِ وَعَرْضِهِ. قُلْتُ: فَمَا مَعْنَی قَضَی؟ قَالَ: إِذَا قَضَی أَمْضَاهُ، فَذَلِکَ الَّذِی لَا مَرَدَّ لَهُ».
ببینید، در این روایات دیگر از هفت تا، چهار تایش بیشتر گفته نمی‌شود؛ چون آن سه تا (کتاب، اجل و اذن) را توضیح دادند که ادغام می‌شود و در طول این‌ها نیست؛ آن‌ها هم جزو مراتب است اما با این‌ها جمع می‌شود، و این چهار تا، «چهار مرتبه اصلی»اند:
۱. مرتبه اول ـ مشیت («شَاءَ»): راوی می‌گوید پرسیدم: «مَا مَعْنَی شَاءَ؟» حضرت فرمودند: «ابْتِدَاءُ الْفِعْلِ»! و در روایت دیگر — در روایت یونس بن عبدالرحمان از امام رضا علیه‌السلام — وقتی پرسید «مَا مَعْنَی شَاءَ؟»، حضرت فرمودند: «الذِّکْرُ الْأَوَّلُ»! دیگر دارند تشبیه معقول به محسوس می‌کنند؛ می‌گویند شما وقتی می‌خواهید یک فعلی را انجام بدهید، اولین کاری که می‌کنید چیست؟ آن را در ذهن می‌آورید! اولین رتبه اراده ما این است که آن را در ذهن می‌آوریم («ابْتِدَاءُ الْفِعْلِ»). ما موقعی که مثال می‌زنیم، می‌گوییم آقا خوب است یک مشهدی برویم، یک سفری برویم و تمدد اعصابی بکنیم! اولین باری و اولین نقطه‌ای که انسان توجه می‌کند به یک فعل، این «مشیت» است؛ هنوز هیچ‌چیز تحقق پیدا نکرده است.
۲. مرتبه دوم ـ اراده («أَرَادَ»): در روایت دیگر دارد که معنای «اراده» چیست؟ فرمودند: تفصیلِ همان شیء و «تعینِ» آن اراده! من یک موقع می‌گویم آقا من می‌خواهم سفر بروم (مشیت و ذکر اول)؛ بعد می‌گویم حالا کجا برویم؟ مشهد می‌رویم دیگر! بعد از ابتدای فعل و ذکر اول، انسان نیت اولیه خودش را «متعین» می‌کند که می‌خواهیم مشهد برویم. (نکته: این واژه «اراده» در اینجا با آن «اراده» کلی که به عنوان اصل صفت فعل می‌گوییم، مشترک لفظی است؛ حواسمان باشد! اراده به معنای عام، صفت فعل است که بر همه این مراتب حاکم است؛ و یک بار این اراده تعلق می‌گیرد به ذکر اول که نامش «مشیت» است، و یک بار آن ذکر اول تعین پیدا می‌کند و مشخص می‌شود که به این مرحله خاص در اصطلاح روایات «اراده» می‌گویند).
۳. مرتبه سوم ـ قدر («قَدَّرَ»): در مرحله بعد شما «تقدیر» می‌کنید: می‌خواهیم برویم مشهد؛ چه زمان برویم؟ با کی برویم؟ با چه وسیله‌ای برویم؟ چند روز برویم؟ این «تَقْدِیرُ الشَّیْءِ» است! راوی می‌گوید پرسیدم: «مَا مَعْنَی قَدَّرَ؟» حضرت فرمودند: «تَقْدِیرُ الشَّیْءِ مِنْ طُولِهِ وَعَرْضِهِ»! و در روایت یونس بن عبدالرحمان، امام رضا (علیه‌السلام) فرمودند: «هَنْدَسَةُ الشَّیْءِ»! وقتی شما شیء را هندسه می‌کنید — هندسه یعنی اندازه‌هایش را معین کردن — هر کاری می‌خواهید انجام بدهید، خصوصیاتش را معین می‌کنید؛ این می‌شود تقدیر (فلان زمان می‌رویم، فلان زمان می‌آییم، با این وسیله می‌رویم، این‌ها بیایند و این‌ها نیایند).
۴. مرتبه چهارم ـ قضا («قَضَی»): وقتی تقدیر کردید، «قضا» می‌کنید؛ یعنی حکم می‌کنید که بشود!
پاسخ به پرسش پیرامون نسبت «تقدیر» با «علم ازلی الهی»
پرسش یکی از حضار: استاد، آیا «تقدیر» با علم خدا منافات ندارد؟ اگر خدا عالم است، دیگر طراحی و تقدیر چه معنایی دارد؟ انسان چون آینده را نمی‌داند، طراحی و سبک‌سنگین می‌کند تا یکی را انتخاب کند...
پاسخ استاد: نه! این از علم خداست؛ شما با علمتان که منافات ندارد! شما وقتی دارید می‌گویید من می‌خواهم یک کاری را انجام بدهم، این مقامِ فعل است (به آن می‌گوییم علم فعلی). شما قبل از اینکه بخواهید تصمیم بگیرید در مورد مشهد، هم مشهد رفتن را می‌دانید، هم شمال رفتن و هم جنوب رفتن را؛ همه ویژگی‌هایش را هم می‌دانید که شمال بخواهید بروید این‌قدر طول می‌کشد و این‌قدر خرج می‌کنید، و جنوب بروید چطور است؛ فرض این است که به همه این‌ها اطلاع دارید. حال، بین همه گزینه‌هایی که الان می‌توانم انجام بدهم، «انتخاب می‌کنم» مشهد رفتن را! و بین همه انواعِ سفر مشهد رفتن، انتخاب می‌کنم با ماشین شخصی رفتن را! این‌ها مقام «اراده» است؛ علم و آگاهیِ صرف نیست.
شما می‌خواهید یک ساختمان بسازید؛ قبلش ساختمان را تقدیر و طراحی می‌کنید؛ می‌توانید در این زمین پنجاه نوع ساختمان بسازید و به اراده آزاد خودتان یکی را انتخاب می‌کنید، در حالی که همه را هم می‌دانید! هر چه علمتان بیشتر باشد، گزینه‌تان بیشتر است: من می‌گویم آقا در این زمین مثلاً می‌توانم یک جور ساختمان بسازم؛ اما شما مهندسید و می‌گویید آقا پنجاه تا نقشه رویش درمی‌آید!
ببینید، اراده غیر از علم است؛ دوستان بحث‌های فلسفی را بگذارند کنار: خداوند متعال علم ذاتی دارد به تمام آینده، به همین فعلی که دارد انجام می‌دهد علم دارد، و به کاری هم که شما مبتنی بر این انجام می‌دهید علم دارد. شما الان خودتان را فرض کنید به عنوان یک کسی که برای ساختن این ساختمان تمام اصول مهندسی و تمام ویژگی‌ها را می‌دانید؛ آیا وقتی می‌خواهید فعل را انجام بدهید، طراحی نمی‌کنید و یک گزینه را انتخاب نمی‌کنید؟ اگر خداوند می‌خواهد این فعل را انجام بدهد، دو جور می‌تواند انجام بدهد:
- یک فرض این است که علم ازلی دارد و اراده هم دارد، و به اراده آزاد خودش یک‌دفعه کاری را انجام می‌دهد؛
- و یک فرض این است که وقتی می‌خواهد انجام بدهد، «نظام تقدیرات» معین می‌کند! این سنتِ خداوند است که بر اساس تقدیری که نسبت به شیء می‌کند، اول این شیء را تقدیر می‌کند و بعد فعل را انجام می‌دهد.
می‌خواهیم بگوییم این مراتب فعل چیست؟ این مراتبی است که ما در خودمان هم داریم، و وقتی حضرت ما را مثال می‌زنند از باب تقریب به ذهن است تا به آن معنای حقیقی نزدیک بشویم (چون ما حقیقت فعل خدا و تقدیر خدا را که نمی‌دانیم ماهیتش چیست). ولی می‌دانیم که خداوند وقتی می‌خواهد فعلی را انجام بدهد، بر اساس یک نقشه و طرح انجام می‌دهد؛ از بین صدها گزینه‌ای که خدا می‌تواند این فعل را انجام بدهد، به اراده و حریت خودش یک گزینه را انتخاب می‌کند (مشیت و اراده).
شما گویا فرض کردید که اراده در ظرفِ جهل است! اتفاقاً هر چه علم شما بیشتر باشد، دامنه و گستره اراده شما بیشتر است! آن کسانی که خدا را مجبور می‌کنند به یک نظامِ واحدِ جهان، خدا را از مرتبه علو و تعالی‌اش می‌اندازند؛ کسی که علم بی‌نهایت دارد، بی‌نهایت گزینه می‌تواند الان معین کند! من مثالی که می‌زنم این است: شما فرض کنید الان مثلاً پانصد هزار تومان دارید؛ می‌گویم آقا با این پانصد هزار تومان چه‌کار می‌شود کرد؟ یکی از حضار می‌گوید دو کیلو پسته! آن یکی می‌گوید چرا نه، مثلاً دو تا هندوانه می‌خریم، یکی برای خودمان و یک هندوانه هم برای همسایه می‌خریم، و یک صدقه هم می‌دهیم به فلان فقیری که می‌آید درِ منزل (این هم یک گونه است دیگر)؛ یکی می‌گوید آقا شب یلدا نزدیک است؛ یکی می‌گوید اصلاً می‌گذاریم در صندوق صدقات! یعنی شما بنابر علم خودتان و مصلحت‌شناسی خودتان، پانصد گزینه می‌توانید داشته باشید؛ اگر کسی اطلاعات بیشتری داشته باشد هزار تا گزینه دارد، و اگر کسی علمش خیلی بیشتر باشد ممکن است ده هزار تا گزینه برای همین مورد معرفی کند.
همین نکته را خوب توجه بفرمایید: مراتبِ فعل شما تحت اختیار شما و مبتنی بر علم و آگاهی شماست. شما آزادید: اول توجه می‌کنید، موردی را انتخاب می‌کنید، آن را تعین می‌دهید، وجوهش را مشخص و تقدیر می‌کنید، و وقتی تقدیر کردید قضا و حکم می‌کنید که بشود. فعل اختیاری من به صورت طبیعی از این مراحل می‌گذرد؛ خداوند متعال هم بر اساس این نظامِ «مشیت، اراده، قدر و قضا» فعلش را انجام می‌دهد. این هم نکته دوم.
ج) ثمره سوم: حاکمیت مطلق اراده الهی بر تمام مراتب هفت‌گانه، «اراده موقوف» و جایگاه «بَداء»
اصل سوم و نکته سومی که پیدا می‌شود این است: چون تمام این مراتب به اراده خداوند است، ایجاد یک مرحله و برداشتن یک مرحله هم به اراده خداست! یعنی اراده خداوند بر تمام این مراحل، از ابتدای مشیت تا پایانی که امضاء می‌کند، حاکم است. خداوند است که مشیت می‌کند و خداوند است که اراده می‌کند؛ و وقتی اراده می‌کند، می‌تواند اراده‌اش را تغییر بدهد!
خود شما در اراده آزاد چه می‌گویید؟ می‌گویید آقا من نیت کردم و تصمیم گرفتم برویم مسافرت؛ بعد تأمل کردم و گفتم نه، به جای مسافرت می‌رویم کلاس، یا می‌رویم فلان کار را انجام می‌دهیم. شما می‌توانید مشیت کنید و بعد مشیتتان را بردارید یا تغییر بدهید. پس همان‌طوری که اصلِ ایجاد این مراحل به اراده الهی و تحت سلطنت و قدرت خداست، برداشتن این‌ها هم در هر مرحله‌ای امکان‌پذیر است و به اراده آزاد خداست؛ خدا این مراتب را ایجاد می‌کند و خدا هم برمی‌دارد.
باز همان‌طوری که می‌گوییم هر فعلی در عالم خارج می‌خواهد تحقق پیدا کند از این مراتب می‌گذرد:
۱. گاهی هست که یک فعلی را خداوند تمام این مراتب را برایش تقدیر می‌کند (مثلاً فلان فرد در فلان زمان و در فلان سن می‌میرد؛ اجلش را خداوند از قبل با تقدیرات مشخص می‌کند تا موقعی که قرار است اجرا بشود و حکم هم رویش می‌آید).
۲. و یک مواردی هست که خداوند یک مرتبه از این را اراده می‌کند، اما مرتبه دیگر را هنوز اراده نمی‌کند! به این در بحث‌های تفصیلی و در روایات ما می‌گویند: «اراده موقوف»! یعنی خداوند در بعضی از موارد یک مرتبه را اراده می‌کند، ولی مرتبه بعد متوقف است تا زمانِ بعد.
مثلاً فرض کنید درباره «قیام ساعت (قیامت)» یا درباره «ظهور امام عصر (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف)»: طبق روایات این‌طوری است که خداوند اصلِ ظهور حضرت را مشیت کرده است (مشیت خدا تعلق گرفته که انسانی با این ویژگی‌ها به دنیا بیاید، حیاتی دارد و غیبتی دارد) و اراده هم کرده است، اما هنوز نسبت به زمان ظهورش و خصوصیات ظهورش «تقدیر» نکرده است! یعنی ظهور هنوز تقدیر نشده و خصوصیاتش مشخص نیست. اینکه شما می‌گویید دعا کنید برای تعجیل فرج، و اینکه در روایات گفته می‌شود امرِ صاحب ما یک‌شبه اصلاح می‌شود و خداوند فرمان فرج می‌دهد، یک جهتش این است که هنوز فرجْ تقدیر نشده است، هرچند اصلش مسلم است.
پرسش یکی از حضار: استاد، اینکه خدا هنوز تقدیر نکرده یعنی چه؟ مگر به آینده علم ندارد؟ آیا از جهت جهل است که تقدیر نمی‌کند؟
پاسخ استاد: علم چیز دیگری است! قرار شد بین اراده و علم جدا کنیم؛ دوباره برمی‌گردم و تکرار می‌کنم: اصلاً بحث علم را شما بگذارید کنار؛ خداوند قبل از اینکه اراده کند علم دارد، به اراده خودش علم دارد، به اینکه این اراده را بعد برمی‌دارد علم دارد، و به اینکه آینده هم چه می‌شود علم دارد! «علم خدا غیر از اراده است»، همه نکته این است.
اما اینکه «تقدیر نکرده» یعنی چه؟ شما الان نسبت به سفر تابستان اراده کرده‌اید که من در تابستان یک سفر مشهد می‌خواهم بروم؛ اما فعلاً متوقف کرده‌ام تا زمانش بیاید؛ نه به خانواده‌ام می‌گویم و نه خودم هنوز تقدیر کرده‌ام؛ می‌گذارم سرِ جایش هر موقع خواستم بروم، یک ماه زودتر یا اصلاً روز قبلش مشخصاتش را مشخص می‌کنم و همان موقع قضا می‌کنم و امضاء می‌کنم! آیا این مالِ جهل است؟ نه، حکمت‌های دیگری وجود دارد!
یک چیزهایی در شب قدر تقدیر می‌شود؛ اینکه شما می‌گویید در شب قدر مقدرات افراد می‌آید، یک جهاتش این است که بسیاری از اموری که قبلاً تقدیر نشده بود، در شب قدر تقدیر می‌شود (مثلاً قبلاً اصلِ اجل این فرد آمده بود که امسال است، اما خصوصیات اجلش نیامده بود). پس:
- یک مواردی است که خداوند تقدیر کرده اما به ولی‌اش و پیامبرش ابلاغ نکرده است (این یک بحث است که در بحث بَداء می‌گوییم)؛
- و یک مواردی اصلاً «موقوف» است؛ خداوند هنوز تقدیر نکرده و زمانش نرسیده است، و هر موقع زمانش برسد یا هر موقع خداوند حکمت داشته باشد تقدیر می‌کند.
یک جهتش چیست؟ این است که اثرش در «دعا» و در «فعل شما» ظاهر شود! شما صدقه می‌دهید و دعا می‌کنید، عمر زیاد می‌شود؛ شما یک کار خیر انجام می‌دهید، خداوند نعمت‌هایی را برای شما مقدر می‌کند. چیزِ بسته‌ای نیست؛ «یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ» نیست! حرف یهود چه بود؟ این بود که خدا از ازل چون علم دارد، بنابر علمش همه چیز را تقدیر کرده و «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا کَانَ وَمَا یَکُونُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ» (همه چیز را نوشته و تمام شده است؛ «یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ»)! قرآن می‌فرماید: «بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ»؛ خداوند آنچه را که تقدیر نکرده است تقدیر می‌کند، و آنچه را که تقدیر کرده است و اراده می‌کند تغییر بدهد، تغییر می‌دهد!
مسئله «بَداء» اینجا مطرح می‌شود! نظریه بَداء در معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و در قرآن و سنت اینجاست:
«یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَیُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ».
تا چه مرحله‌ای امکان «بَداء» وجود دارد؟ (تفاوت «قضا» و «امضاء»)
پس سه تا نکته امروز گفتیم مبتنی بر آن سه اصلِ جلسه قبل:
۱. شمول اراده تکوینی الهی نسبت به هر چیزی که در عالم رخ می‌دهد؛
۲. عبور اراده از مراحل هفت‌گانه در مرتبه‌ای از مراتب همین عالمِ خلق (نه در ذات حق، چون گفتیم اراده خدا فعل خدا و خلق است): اول در مقام مشیت (ذکر اول)، بعد در مقام تعین و اراده، بعد تقدیر با خصوصیات، و بعد قضا و حکم؛
۳. حاکمیت اراده آزاد الهی بر تغییر مراتب (بَداء): همان‌طوری که این مراتب به اراده آزاد خدا ایجاد می‌شود، خدا می‌تواند در هر مرتبه‌ای از این مراتب بَداء کند: آن را برگرداند، جایش تقدیر جدید و مشیت جدید بگذارد، یا آن چیزی را که قرار است تقدیر بشود موقوف نگه دارد تا زمانی که می‌خواهد فعل انجام بشود.
پرسش یکی از حضار: استاد، تا کجا گفتید بَداء حاصل می‌شود؟ آیا در همه مراتب هفت‌گانه بَداء هست؟ و فرق «قضا» با «امضاء» چیست؟ چون در این روایت فرمود: «إِذَا قَضَی أَمْضَاهُ»...
پاسخ استاد: بله، در همه این مراتب هفت‌گانه‌ای که گفتیم بَداء حاصل می‌شود! همه این‌ها که تمام می‌شود — حالا جلسه آینده می‌خوانیم — به مقام «امضاء» می‌رسد؛ «امضاء» همان «کُنْ فَیَکُونُ» و مقامِ تحقق خارجی است! تا به مقام امضاء نرسد و در تمام این مراتب باشد، امکان بَداء وجود دارد: پس خدا بَداء می‌کند در مشیت، بَداء می‌کند در اراده، بَداء می‌کند در تقدیر (تقدیرات را عوض می‌کند، این تقدیر را به یک تقدیر دیگر تبدیل می‌کند، عمر را اضافه می‌کند، ویژگی‌ها را تغییر می‌دهد، استعداد را کم یا زیاد می‌کند، توفیق می‌دهد)، و حتی در مرحله «قضا»!
دوستان خاطرشان هست که در روایات داریم بَداء در چند جا اتفاق می‌افتد که یکی‌اش دعاست:
«الدُّعَاءُ یَرُدُّ الْقَضَاءَ وَلَوْ أُبْرِمَ إِبْرَاماً».
حتی به مرحله قضا و آن مرحله سختِ قضا («قضاء مبرم») هم که برسد، هنوز جای بازگشت هست!
اما فرق «قضا» با «امضاء» چیست؟ فعلاً این را بگیرید که قضا قبل از امضاء است: «قضا» زمانی است که دستور می‌آید که فعل انجام بشود — به تعبیر بنده، وقتی پرونده را دستِ مَلَکِ مأمور می‌دهند که برود کار را انجام بدهد: وقتی قرار است برود قبض روح کند، یا مَلَکِ رزق قرار است برود توسعه و گشایش کار این مؤمن را انجام بدهد، یا برعکس برای او گرفتاری ایجاد بشود — هنوز تا انجام نشده است، حکم داده شده و پرونده دست مأمور است، ولی هنوز تحقق خارجی پیدا نکرده است. تا به مرحله «امضاء» نرسد، تا مادامی که در مرحله قضاست، امکان بازگشت وجود دارد!
پرسش یکی از حضار: استاد، پس آن سه مرحله «کتاب، اجل و اذن» در درونِ قضا جا می‌گیرند و ادغام می‌شوند؟
پاسخ استاد: بله، این‌ها همه از امتداد مرحله تقدیر و قضا هستند؛ به یک معنا «کتاب و اجل» می‌خورد به مرحله تقدیر (اما مرحله تقدیری که دیگر تعیین و مکتوب شده است)، و «اذن» در امتداد قضاست. حالا این سه تا را بگذاریم کنار چون روایات ما هم کمی تنوع دارد و الان من حکم دقیق نکنم؛ آنچه در روایات ما بیشتر رویش تأکید شده از هفت تا، این «چهار تا» (مشیت، اراده، قدر، قضا) است که دقیقاً مراتب فعل‌اند، و در همه این‌ها هم امکان بَداء تا قبل از امضاء وجود دارد.
۴. جمع‌بندی و معرفی سه نتیجه کلیدی و ابواب مطالعاتی برای جلسه آینده
حالا ان‌شاءالله دوستان روایات این چند باب را حتماً برای جلسه آینده ببینند. ما داریم سه تا سه تا می‌آییم پایین دیگر: مبتنی بر آن «سه اصل اولیه» (جلسه یازدهم)، این «سه نکته» (جلسه دوازدهم) سوار شد؛ و حالا در جلسه آینده می‌خواهیم «سه تا نتیجه مهم» را که در روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) نسبت به این مسئله وجود دارد تبیین کنیم:
۱. نتیجه اول: مسئله «أَمْرٌ بَیْنَ أَمْرَیْنِ» (جبر و اختیار)؛ بگوییم بنابر این مبنا، نظریه جبر و اختیار در کتاب و سنت چه می‌شود و اختیار به چه معناست.
۲. نتیجه دوم: مسئله «هدایت و ضلالت»؛ اینکه «یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ وَیُضِلُّ مَنْ یَشَاءُ» یعنی چه (این‌ها باید روی این مبنا حل بشود، نه اینکه یک آیه را به رأی خودمان تأویل بکنیم؛ اختلاف میان امت اسلامی بر سر بحث جبر و اختیار همه اینجاست).
۳. نتیجه سوم: مسئله «خیر و شر» (و در کنارش بحث «ابتلاء و اختبار»)؛ اینکه خیر و شر فعل خداست یا فعل ماست، و نظام شرور در عالم چطور روی این مبنا اتفاق می‌افتد.
در اصول کافی، دوستان غیر از آن باب‌هایی که قبلاً گفتیم («بَابُ الْمَشِیئَةِ وَالْإِرَادَةِ»)، این چند باب را تا هفته دیگر مطالعه کنند:
- «بَابُ الْبَدَاءِ» (که قبل از همین باب مشیت و اراده است و امروز بحثش را کردیم و روایاتش را در جلسه آینده می‌خوانیم)؛
- «بَابُ الِابْتِلَاءِ وَالِاخْتِبَارِ»؛
- «بَابُ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاءِ»؛
- «بَابُ الْخَیْرِ وَالشَّرِّ» و «بَابُ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَالْأَمْرِ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ».
این‌ها را ان‌شاءالله در جلسه آینده بحث می‌کنیم.
«وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ».