توحید در معارف اهل بیت - جلسه 1

• موضوع جلسه: منابع معرفت توحیدی و روش‌شناسی فهم معارف توحیدی از دیدگاه کتاب و سنت.
• جایگاه بنیادین توحید در معارف وحیانی: شرح فقره «أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ» از خطبه اول نهج‌البلاغه و پیام نخست پیامبر اکرم «قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تُفْلِحُوا»؛ توحید اساس همه ادیان الهی است.
• معنای «توحید روایی» و طرح اشکال دور: توحید در معارف کتاب و سنت یعنی توحیدی که قرآن و اولیای دین معرفی کرده‌اند؛ پرسش اصلی این است که شناخت خدا از راه وحی چگونه بدون دور ممکن است.
• سیر کلان مباحث دوره
  1. منابع معرفت توحیدی.
  2. شناخت ذات خدا از دو راه عقل و فطرت.
  3. معنا و مراتب توحید.
  4. صفات الهی در دو بخش وجودشناسی و معناشناسی.
  5. افعال الهی: عدل، اراده و مشیت، مراتب فعل الهی و بداء.
  6. جبر و تفویض، امر بین الامرین و استطاعت.
  7. لوازم کاربردی توحید (سعادت و شقاوت، توفیق و خذلان، ابتلا و استدراج) و مسئله شرور.
• سه روش تاریخی در شناخت خدا
  1. عقل‌گرایی انحصاری: عقل تنها منبع خوداتکا و همگانی معرفت است و شهود اعتبار ندارد.
  2. شهودگرایی انحصاری: حقایق الهی فراتر از عقل است و تنها راه، شهود قلبی با ریاضت و سلوک است.
  3. نص‌گرایی و حدیث‌گرایی صرف: شناخت معارف توحیدی تنها از راه نقل ممکن است.
• دیدگاه مکتب انبیا و اهل بیت (ع): عقل، فطرت و وحی هر سه منبع معرفت‌اند، هر سه ضروری‌اند و باید توأمان عمل کنند؛ نبود هر یک معرفت توحیدی را ناقص می‌کند.
• منبع اول، عقل (فؤاد): آیات «وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ» و «إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا» فؤاد را ابزار علم می‌شمارند؛ نقد ایمان‌گرایی (فیدئیسم) که ریشه در اندیشه پولس دارد نه در مکتب وحی.
• منبع دوم، فطرت: شرح آیه «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا»؛ فطرت معرفتی قلبی، همگانی و تبدیل‌ناپذیر است. سه تفاوت معرفت فطری با عقلی:
  1. عقل اکتسابی است و فطرت اضطراری.
  2. معرفت عقلی کلی است و معرفت فطری جزئی و شخصی.
  3. در معرفت عقلی خدا را تصدیق ذهنی می‌کنیم و در معرفت فطری او را می‌یابیم.
• منبع سوم، وحی: حضور ولی معصوم در معرفت توحیدی ضروری است و وحی فقط برای احکام نیامده؛ منحصر کردن کار انبیا در تعبدیات آنان را از جایگاه رسالت می‌اندازد و با سیره همه انبیا ناسازگار است.
• سه نقش انبیا در معرفت توحیدی (پاسخ اشکال دور)
  1. نقش تنبیهی و تذکری: بیدار کردن عقل و فطرت؛ «لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ… وَیُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ». در اینجا تعبدی در کار نیست، پس دوری هم لازم نمی‌آید.
  2. نقش تبیینی: روشن کردن آنچه عقل و فطرت به اجمال می‌یابند (تمثیل پزشک و بیمار).
  3. نقش تعلیمی: گشودن معارفی که عقل و فطرت به آن دسترسی ندارند.
• پرسش در اثنای درس: نسبت معرفت با شهوت، شبهه و ایمان؛ «سُمِّیَتِ الشُّبْهَةُ شُبْهَةً لِأَنَّهَا تُشْبِهُ الْحَقَّ» و نقش انبیا در جدا کردن حق از باطل.
• شواهد روایی و کلامی بر حجیت توأمان عقل و وحی
  1. روایت هشام بن حکم از امام کاظم (ع): «إِنَّ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حُجَّتَیْنِ» و زنجیره «وَالطَّاعَةُ بِالْعِلْمِ، وَالْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ، وَالتَّعَلُّمُ بِالْعَقْلِ».
  2. روایت امام صادق (ع): «حُجَّةُ اللَّهِ عَلَی الْعِبَادِ النَّبِیُّ، وَالْحُجَّةُ فِیمَا بَیْنَ الْعِبَادِ وَبَیْنَ اللَّهِ الْعَقْلُ».
  3. تصریح شیخ مفید در «أوائل المقالات» به اتفاق امامیه بر نیاز عقل به سمع، برخلاف معتزله.
• روش جلسات آینده: در هر مسئله بیان عقلی، بازگشت به فطرت و تعلیم وحی کنار هم دیده می‌شود.
• پرسش و پاسخ پایانی: مراتب توحید و معنای «نفی الصفات»؛ چرا فطرت در روایات «حجت» نیامده (به فطرت حجت حاصل نمی‌شود)؛ نقد دیدگاهی که عقل را فقط راهنمای انسان به سوی وحی می‌داند؛ تقدم ثبوتی عقل و تقدم اثباتی وحی با تمثیل گنجینه پنهان و وصیت‌نامه.

---

خطبه آغازین و جایگاه بنیادین توحید در معارف وحیانی

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، وَصَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِینَ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ)، سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ، عَجَّلَ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَهُ الشَّرِیفَ، وَرُوحِی وَأَرْوَاحُ الْعَالَمِینَ لَهُ الْفِدَاءُ.

خب، قرار است که موضوع «توحید از دیدگاه کتاب و سنت» را مورد بررسی قرار بدهیم.

اولین عبارتی که من عرض می‌کنم، برای اهمیت مسئله توحید و اینکه در کتاب و سنت، در مبانی وحیانی، تا چه اندازه بر مسئله توحید تکیه شده، این خطبه امیرمؤمنان (صلوات الله علیه) را یادآوری می‌کنیم که هم خود حضرت در چند خطبه با بیان‌های مختلف دارند، و هم ائمه بعدی، به‌خصوص امام رضا (علیه السلام) که دوباره بعد از حضرت امیر در مقام خلافت و جایگاهی مثل خلافت قرار می‌گیرند، دوباره همین خطبه را با دو بیان دیگر ایراد کردند؛ که:

«أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ، وَکَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ، وَکَمَالُ التَّصْدِیقِ بِهِ تَوْحِیدُهُ، وَکَمَالُ تَوْحِیدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ، وَکَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ، لِشَهَادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَیْرُ الْمَوْصُوفِ، وَشَهَادَةِ کُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَیْرُ الصِّفَةِ» تا آخر.

در این خطبه بلند ـ که ان‌شاءالله به فقراتش خواهیم رسید و در جای خودش بحث خواهیم کرد ـ تعبیر امیرمؤمنان این است که: «أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَةُ اللَّهِ». بعد فرمودند معرفت‌الله هم یکی تصدیق به اوست: «کَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ». بعد فرمودند نقطه اوج تصدیق به خداوند ـ که حالا می‌گوییم این تصدیق یعنی چه ـ توحید است. خود توحید هم مراتبی دارد؛ مرتبه عالی توحید، اخلاص است: «وَکَمَالُ تَوْحِیدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ». اخلاص یعنی چه؟ بعد فرمودند چه؟ «وَکَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ»؛ تازه خود اخلاص هم که مرتبه عالی توحید است، خودش مرتبه دارد. عالی‌ترین مرتبه اخلاص ـ که این اخلاص، اخلاص عملی و اخلاقی نیست، اخلاص معرفتی است ـ «نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ»؛ به این مقام برسد که کسی همه صفات خداوند را از او نفی کند. بعد استدلال و برهان بر این معنا تا آخر.

خب، از این خطبه و از بیان‌های دیگر قرآن کریم و اولین پیام پیامبر اکرم که «قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تُفْلِحُوا» ـ که فلاح و رستگاری و سعادت را مرهون شناخت توحید کرده ـ ما باید تا آخرش را بخوانیم؛ که بنیان اساسی معرفت دینی بر پایه توحید است و بدون توحید، هیچ‌یک از معارف، هیچ‌یک از اعمال، هیچ نظام اخلاقی دینی ـ اخلاقی که توأم با فلاح و سعادت و رستگاری باشد ـ بنا نمی‌شود.

اساس ادیان الهی بر مسئله توحید است. این امر روشنی است؛ البته باید خیلی روشن‌تر از آن چیزی که ما امروز حتی در حوزه‌هایمان و در جامعه دینی‌مان است، باید تبیینش کنیم که اساس و بنیاد همه آن حقایق الهی و همه حیات دینی به مقوله توحید برمی‌گردد؛ تا دیگرانی نیایند مدعی ما بشوند و بگویند ما اهل توحیدیم و شما مثلاً در تشیع معتقد به شرکید! ان‌شاءالله اگر به جایش رسید، بنده عرض خواهم کرد که آن توحیدی که اهل بیت معرفی می‌کنند، آن اوج و قله توحید، در هیچ‌یک از ادیان، مکاتب و مذاهب اسلامی وجود ندارد. بیان اهل بیت در تفسیر قرآن کریم در مقوله توحید یگانه است و این را اثبات خواهیم کرد. خب، این یک عنوان توحید.

تبیین عنوان «توحید روایی» و طرح اشکال دور

عنوان دوم بحث ما، گفته شده «توحید روایی»؛ منظور، توحید در معارف کتاب و سنت است. «روایی» منظور توحیدی که در خود وحی و از ناحیه اولیای دین معرفی شده؛ توحیدی که قرآن معرفی کرده، توحیدی که پیامبر معرفی می‌کند، توحیدی که از زبان معصوم ـ که عالی‌ترین درجه توحید را نه شناخته، بلکه رسیده؛ کسی که خودش صاحب معرفت عالی توحیدی است ـ توحید را معرفی کرده، امیرمؤمنان. می‌خواهیم از زبان او بشنویم که توحید چیست، دلیلش چیست، مراتبش چیست، آثار این توحید کدام است و این نظام معرفت توحیدی چگونه باید شناخته بشود و معرفی بشود.

اولین سؤالی که مطرح می‌شود این است که: چرا روایت؟ چرا قرآن؟ مگر بحث توحید و شناخت خدا را می‌شود از طریق وحی ثابت کرد؟ این که دور لازم می‌آید! اگر قرار است ما توحید را از طریق قرآن بشناسیم، یعنی اینکه خود قرآن فرستاده خداست؛ ما هنوز خدا را نمی‌شناسیم تا از طریق قرآن بشناسیم!

فهرست و سیر کلان مباحث دوره توحید

در سیر مباحثی که به دوستان معرفی کردیم، اولین بحثی را که در اینجا معرفی کردیم، بحث «منابع معرفت توحیدی» است. یک سیری داشته باشیم بر روی آن بحث‌هایی که قرار است خدمتتان داشته باشیم:

۱. منابع معرفت توحیدی

اولین بحث در اینجا، اثبات منابع معرفت توحیدی و اثبات این نکته است که شناخت حق تعالی می‌تواند و باید ـ هم می‌تواند، هیچ مانعی ندارد، هیچ محذور عقلی ندارد، بلکه بالاتر ـ باید از طریق وحی معرفی بشود و بدون اتکاء به وحی، آن شناخت حقیقی حاصل نمی‌شود. اولین بحث را قرار دادیم «منابع معرفتی توحیدی» یا «منابع معرفت توحیدی» که این جلسه باید به این بپردازیم.

بحث دوم ـ نمی‌دانم فهرست را خدمت دوستان دادید یا نه؟ هنوز داده نشده؟ خیلی خب، همین‌جا معرفی می‌کنم.

۲. شناخت ذات و طرق معرفت‌الله: عقل و فطرت

خب، بعد از اینکه ما منابع معرفت توحیدی را شناختیم، باید بیاییم سراغ خود معرفت‌الله. اولین قدم گفتیم: «أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ». در جلسه اول می‌گوییم دو طریق برای معرفت وجود دارد:

• طریق اول، طریق «معرفت عقلی» است؛ در یک جلسه به معرفت عقلی خدا می‌پردازیم که از طریق عقل چگونه خدا را می‌شود شناخت.
• و در مرحله دوم، سراغ «معرفت فطری» می‌آییم؛ می‌گوییم یک طریق دومی برای شناخت حق وجود دارد که آن راه فطرت است. این هم در یک جلسه بحث می‌کنیم.

۳. معنا و مراتب توحید

در جلسه چهارم به «معنا و مراتب توحید» می‌پردازیم. حالا که از معرفت‌الله گذشتیم، می‌گوییم این معرفت توأم با توحید است؛ حقیقت توحید در درون شناخت حق وجود دارد. اولاً معنای توحید چیست؟ که حالا خواهیم دید تعریفی که در کتاب و سنت از توحید شده با آن چیزی که ما معمولاً در کتاب‌های کلامی می‌خوانیم متفاوت است؛ یک معنای خیلی دقیق‌تری برای توحید وجود دارد. بعد به مراتب توحید می‌پردازیم.

۴. شناخت صفات الهی: وجودشناسی و معناشناسی صفات

در بحث بعد به مبحث «صفات» می‌رسیم. خب، مباحث معرفت‌الله ـ سلام علیکم و رحمة الله ـ در سه بخش مطرح می‌شود: شناخت خود حق تعالی، شناخت صفات الهی، و شناخت افعال الهی. تقسیم‌بندی‌های مختلفی در مباحث توحید داریم، ولی خب روشن‌ترین دسته‌بندی که ما در این سلسله دنبال می‌کنیم این است: شناخت ذات که گفتیم معرفت‌الله است با طرق معرفت‌الله، بعد به شناخت صفات می‌پردازیم، بعد به شناخت افعال می‌پردازیم.

در حوزه صفات الهی دو بحث داریم:

• یکی «مباحث وجودشناسی صفات»،
• و دیگر «مباحث معناشناختی، معناشناسی صفات».

تفاوت این‌ها را خواهیم گفت و برای هر کدامش بیان‌های عقلی و نقلی را بیان می‌کنیم.

۵. شناخت افعال الهی: عدالت، اراده، مراتب فعل و بداء

در جلسه بعد، هفتم، به مباحث «فعل» می‌پردازیم. اولین مسئله در فعل خداوند متعال، «عدالت» است. بنابر معارف توحیدی اهل بیت، اصل اساسی حاکم بر فعل الهی، مقوله توحید، مقوله عدل است. مفهوم عدل در این اصطلاح آن‌قدر گسترده است ـ که تبیین خواهیم کرد ـ که تمام افعال الهی را در تمام مراتب و تمام شئون شامل می‌شود. اصل حاکم بر نظام فعل الهی، عدالت است.

در ذیل مسئله عدل، مسئله «اراده خدا» مطرح است. حالا در اینجا هم خواهیم گفت که دیدگاه‌ها چیست در باب اراده ـ البته به اجمال ـ فیلسوفان چه می‌گویند، عرفا چه می‌گویند، متکلمان چه آرایی دارند، و بعد خواهیم گفت اراده از دیدگاه مکتب اهل بیت چه تعریفی دارد. در اینجا خواهیم گفت که اراده، صفت فعل است؛ برخلاف دیدگاه غالب هم فیلسوفان، هم عرفا و برخی از متکلمان.

در جلسه بعدی به «مراتب فعل الهی» خواهیم پرداخت. به نظرمان این بحث از بحث‌های ممتاز معارف اهل بیت است که در جای دیگر کمتر یا اصلاً مطرح نشده؛ کاملاً نشان خواهیم داد که ریشه قرآنی دارد و قرآن کریم این را مطرح می‌کنند. خواهیم گفت که فعل الهی بنابر روایات اهل بیت، هفت مرحله دارد که مهم‌ترین مراتبش پنج‌تاست: مشیت، اراده، قدر، قضا ـ به همین ترتیب: قدر، قضا ـ و امضا است. این را در یک جلسه بحث خواهیم کرد.

به دنبال او، مسئله بسیار مهم «بداء» مطرح است. بداء ناظر است به اراده الهی، ناظر است به مشیت، ناظر است به اراده، ناظر است به قضا و قدر. خواهیم گفت که بداء چه نقش مهمی دارد و در معارف اهل بیت گفته شده بداء از اصول اولیه‌ای است که از همه انبیا بر این موضوع پیمان گرفته شده.

۶. جبر و تفویض، امر بین الامرین و استطاعت

در جلسه یازدهم به «جبر و تفویض» و نفی آن دو تا و اثبات «أَمْرٌ بَیْنَ الْأَمْرَیْنِ» خواهیم پرداخت. نشان می‌دهیم که این نظریه، همان‌طور که در بحث بداء و در بحث اراده و مشیت، اهل بیت به تبع قرآن کریم یک نظریه بسیار دقیق و متمایز و ممتازی دارند، در مسئله امر بین الامرین هم این نظریه کاملاً ممتاز است. خواهیم گفت در بین همه مذاهب اسلامی، نظریه امر بین الامرین اختصاص داده شده و گفته شده که این نظریه اهل بیت بوده است با همین تعبیر.

در جلسه دوازدهم از «استطاعت» سخن خواهیم گفت. خواهیم گفت در استطاعت دو نظریه وجود دارد: استطاعت مَعَ الْفِعْل و استطاعت قَبْلَ الْفِعْل.

۷. آثار و لوازم کاربردی توحید و مسئله شرور

در جلسه بعد از سه لازمه، یعنی سه حوزه مهم کاربردی در حوزه توحید بحث خواهیم کرد که این دیگر از آثار و لوازم مباحث توحیدی است ـ به‌خصوص بحث اراده الهی و مسئله امر بین الامرین ـ که آن سه مسئله:

۱. یکی «سعادت و شقاوت»،

۲. دو، «توفیق و خذلان»،

۳. سه، «ابتلا و استدراج».

این مفاهیمی که ما به ظاهر و به سادگی از کنارش می‌گذریم، اینجا روشن خواهد شد که یکی از معارف بلند توحیدی است.

در بحث چهاردهم به «مسئله شرور» می‌پردازیم؛ شبهه اساسی که از قدیم مطرح بوده که آیا شرور با توحید الهی، با صفات الهی سازگار است یا نیست؟ در جلسه چهاردهم و همین‌طور پانزدهم مسئله شرور مطرح می‌شود و یک جمع‌بندی اجمالی هم از بحث خواهیم داشت.

حالا روش ما این است که بعد از اینکه این منابع معرفت را گفتیم، طبیعتاً دوستان می‌دانند که در سیر بحث، ما چگونه بحث می‌کنیم. این جلسه اول در واقع می‌خواهیم روش‌شناسی بحث را بگوییم؛ که روشمان در کل این مباحث و در کل فهم معارف دینی و به‌خصوص معارف اعتقادی چگونه است. یک متدولوژی، یک روش‌شناسی را می‌خواهیم امروز معرفی کنیم. بعد که این معلوم شد، دوستان می‌دانند که برای تک‌تک این مباحث، شیوه ورود و خروج ما در بحث‌ها چگونه است؛ بحث را از کجا آغاز می‌کنیم، منابع معرفت را چگونه باید به کار بگیریم، و آن جمع‌بندی، اقامه برهان و تبیین مسئله چگونه صورت می‌گیرد. این به عنوان فهرست اولیه کار.

روش‌شناسی فهم معارف توحیدی و بررسی رویکردهای تاریخی

خب، جلسه اول بحثمان «منابع معرفتی» یا به تعبیر دیگری «روش‌شناسی فهم معارف توحیدی» است. ما چگونه باید به معارف و حقایق الهی دست پیدا کنیم؟

خب، در اینجا گفته شده که دو شیوه معروف وجود دارد؛ اگر من بخواهم دقیق‌تر بگویم، باید بگویم سه شیوه در تاریخ؛ بخواهم خیلی دقیق‌تر بگویم، باید بگویم چهار روش و متد تاریخی وجود دارد. این را من اجمالاً عرض می‌کنم، بعد می‌گویم آن چیزی که ما در مکتب وحی داریم و انبیای الهی از آن شیوه استفاده می‌کنند کدام است.

۱. روش اول: عقل‌گرایی انحصاری

یک روش که خیلی ما با آن آشنا هستیم، «روش عقلی» است. فیلسوفان و بسیاری از متفکران در تاریخ بر این باور بوده و هستند که تنها روش برای فهم معارف وحیانی، مراجعه به عقل است. اولاً عقل برای شناخت ضروری است ـ در این مبنا ـ دوم، نه تنها ضروری است، بلکه تنها منبع برای معرفت است؛ چون شما هر منبع دیگری غیر از عقل را در شناخت توحید به کار بگیرید، مستلزم دور می‌شود. چون وقتی شما یک منبعی را به کار می‌گیرید، آن منبع یا عقل است یا غیر عقل است. اگر غیر عقل باشد، می‌خورد به وحی دیگر، باید یک منبع دیگری بگیریم؛ خب آن هم باطل است.

حالا می‌گوییم یک روش هم هست که شهود است. عقل‌گرایان ـ این روش اول ـ معتقدند که حتی شهود هم اعتباری ندارد؛ چون شهود یک امر شخصی است، ممکن است درست باشد، ممکن است درست نباشد، همگانی نیست، قابلیت استدلال در آن وجود ندارد؛ به تعبیر امروزی‌ها در معرفت‌شناسی می‌گویند «بین‌الاذهانی» نیست، «اینترسابجکتیویتی» ندارد، نمی‌شود بین دو نفر با هم بحث کرد و گفت‌وگو کرد.

گروه اول معتقد است که روش‌شناسی فهم معارف توحیدی منحصراً عقل است. عقل است که هم خوداتکاء است، به چیزی نیاز ندارد و مستقلاً می‌تواند ما را به معارف برساند؛ و عقل است که امکان تعامل بین افراد وجود دارد، بین‌الاذهانی است. من می‌توانم مطلبی را بگویم، شما می‌توانید نقد بکنید، من به نقد شما پاسخ بدهم تا برسیم به یک دلیل همه‌فهم و همه‌پسند. این فقط در عقل وجود دارد؛ در سایر روش‌ها چنین چیزی نیست. این روش اول.

• پرسش یکی از حضار: قبل از این بحث‌ها نباید یک بحثی بکنیم که اصلاً امکان معرفت به خدا هست یا نه؟
• پاسخ استاد: خب، اگر بخواهیم وارد آن بحث‌های مقدماتی بشویم، دیگر از دو واحد خارج می‌شود. آن بحث‌ها، بحث‌های معرفت‌شناسی است. همین بحثی که همین الآن دارم این‌ها را مطرح می‌کنم، خود این یک در واقع هفت هشت جلسه‌ای وقت می‌خواهد. این جلسه اولی که می‌گوییم، اجمال بسیار مختصری از چند دوره بحثی است که باید مقدم بر این بحث طی بشود؛ الآن داریم اجمالاً می‌گوییم، چون می‌خواهیم به بحث اصلی‌مان برسیم که بحث توحید است.

پس روش اول، روش عقل‌گرایی است به همین معنایی که گفتیم؛ یعنی تنها منبع برای شناخت خداوند و معارف توحیدی، عقل است.

۲. روش دوم: شهودگرایی انحصاری

گروه دیگری معتقدند که عقل در حوزه معارف توحیدی راه ندارد؛ عقل کوچک‌تر و کوتاه‌تر از آن است که بتواند ما را به یک حقایقی برساند که فوق عقل است. می‌گویند حقایق الهی «طَوْرٌ وَرَاءَ طَوْرِ الْعَقْلِ» است؛ یک حالتی است، حقیقتی است که فراتر از این عقل بشری است:

«پای استدلالیان چوبین بود / پای چوبین سخت بی‌تمکین بود»

پس چه کنیم؟ می‌گویند در درون انسان، خداوند قوه‌ای قرار داده است به نام «قوه شهود». انسان از طریق آن قوه ـ که اسمش را بگذاریم «قلب» ـ می‌تواند با ریاضت، با سلوک درونی، دریچه‌ای برای جهان باز کند و از طریق او به جهان راه پیدا کند، به اصطلاح کشف کند آن حقایق را و آن حقایق را ببیند. برخلاف عقل که از طریق نظر، از طریق مفهوم و تصدیق می‌خواهد ما را به حقیقت برساند، شهودگرایان قائل‌اند به اینکه راه دیگری وجود دارد؛ آن راه، «دیدن» است و دیدن قطعاً از آن استدلال بالاتر است:

«شنیدن کی بود مانند دیدن»

اگر عقل باشد، باید با ذهن سراغ خدا رفت؛ اگر به وحی تمسک کنیم، به نقل تمسک می‌کنیم؛ اما در شهود، راه مستقیم شناخت خداست. این هم گروه دوم؛ عارفان و بعضی از ـ عرض شود که ـ اهل دیانت از این طریق خدا را می‌شناسند.

۳. روش سوم: نص‌گرایی و حدیث‌گرایی صرف

راه سوم کسانی هستند که معتقد به راه وحی‌اند؛ حالا گاهی از آن‌ها به «نص‌گرایان» یاد می‌کنیم، یا «حدیث‌گرایان» و «اهل حدیث» از آن‌ها یاد می‌شود، فرقی نمی‌کند. کسانی هستند که معتقدند برای شناخت معارف توحیدی، ما نه عقلمان، نه شهودمان و نه هیچ وسیله انسانی راهی به آن حقیقت ندارد. دست ما کوتاه است، بشر محدود است و برای شناخت آن حقایق نامحدود باید خبر آسمانی بیاید. تا خداوند خودش را از طریق انبیا معرفی نکند، ما از آن بالا هیچ خبری نخواهیم داشت.

گروه‌های دیگری هم هستند که یک‌جوری حالا یا به یکی از این گروه‌ها تمایل دارند یا حرف‌های دیگری می‌زنند؛ حالا من وارد آن بقیه نمی‌شوم. معروف‌ترین کسانی که در حوزه معارف توحیدی نظر دارند و راهی برای شناخت معرفی می‌کنند، این سه گروه‌اند.

دیدگاه مکتب انبیا و اهل بیت (علیهم السلام): تعامل توأمان سه منبع (عقل، فطرت و وحی)

سؤال این است که در مکتب انبیا کدام‌یک از این طرق قابل قبول است؟ آیا یکی از این‌ها، یا چیزی غیر از این‌ها، یا ترکیبی از این‌ها؟

چنان‌که در بحث‌های آینده به تفصیل این را خواهیم گفت، در مکتب انبیای الهی، هر سه منبع ـ آن هم به صورت توأمان، همراه با هم، به کمک هم ـ به کار می‌آید و بدون حضور این سه منبع در کنار یکدیگر، آن شناخت حقیقی خداوند و معارف توحیدی ممکن نیست. یعنی اولین اشکالی که ما در مکتب الهی و انبیای الهی نسبت به روش‌های بشری دارند، همین است که روش‌های بشری «یکه‌گرایانه» هستند، «انحصارگرایانه» هستند:

• یا به عقل پرداختند، توجه به قلب نکردند؛
• یا به قلب پرداختند، عقل را تعطیل کردند؛
• یا به این دو پرداختند، از نقش وحی و نقش انبیای الهی در معارف توحیدی غفلت کردند؛
• یا به عکس، آمدند به وحی چسبیدند، توجه نکردند که برای رسیدن به حقایق وحی، شما جز از آن طریق عقل و از طریق قلب، راه حقیقی ندارید.

نکته‌ای که در این جلسه من می‌خواهم به اجمال بگویم و در جاهای دیگر این را مثلاً ده جلسه بحث می‌کنیم ـ ولی اینجا چون پیش‌فرض ماست، پیش‌نیاز ماست، اجمالاً اشاره می‌کنیم ـ این است که در قرآن کریم، در روایات اهل بیت، در سیره انبیای الهی و در سیره علمای شیعه ـ آن زمان که در متن وحی قدم دارند برمی‌دارند ـ این است که ما سه منبع برای معارف توحیدی داریم:

۱. یک: عقل است؛

۲. دو: فطرت است ـ حالا گاهی اوقات تعبیر به قلب هم می‌کنیم و فرقش را با شهود هم در درس‌های آینده خواهیم گفت، با شهود عرفانی صوفیانه غلط ـ؛

۳. و سوم: وحی است؛ یعنی معارفی که از طریق انبیای الهی و معصومان می‌آید تا این معارف را به صورت دقیق معرفی کند.

سخن در این است:

• یک: این سه تا راهی به معرفت دارند؛
• دو: ضرورت دارند؛
• و این سه هم باید با هم عمل کنند تا ما را به حقیقت برسانند. یکی از این سه اگر در میدان معرفت‌شناسی توحیدی نباشد، کمیت معرفت ما در شناخت خداوند لنگ می‌ماند؛ یکی‌اش اگر نباشد.

پس من در اینجا باید ابتدا وجود این سه منبع را معرفی کنم؛ بگویم در خود قرآن کریم و در فرمایشات اهل بیت عصمت و طهارت بر هر سه منبع در شناخت خداوند تأکید شده، و دوم نشان بدهم که این‌ها با هم باید حضور داشته باشند تا به این نتیجه برسیم.

بررسی تفصیلی منابع سه‌گانه معرفت توحیدی

منبع اول: عقل (فؤاد) و جایگاه آن در قرآن و سنت

اما به صورت مجزا؛ یک: عقل.

کسی که در قرآن کریم مراجعه می‌کند و معارف توحیدی قرآن را مطالعه کند، می‌بیند یکی از تکیه‌گاه‌های مهم قرآن کریم در همه معارف و به‌خصوص معرفت‌الله، مسئله عقل است. قرآن هر جا پای شناخت خداوند آمده، ما را به عقل ارجاع داده. غیر از شناخت، در کل معارف، یک قاعده کلی خداوند متعال معرفی کرده؛ در دو آیه شریفه به صراحت فرموده است که مبنای شناخت به صورت کلی ـ و از جمله در معرفت‌الله ـ مسئله عقل است:

«وَاللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَیْئًا وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ».

خداوند می‌فرماید: ما شما را به دنیا آوردیم، «لَا تَعْلَمُونَ شَیْئًا»؛ علم نداشتید. ببینید، بحث قرآن کریم دائماً مدار مفهوم «علم» است. شما فاقد علم بودید، دانسته نداشتید. ما چه کردیم؟ ما سه ابزار سمع، بصر و فؤاد ـ که حالا در بحث‌های معرفت‌شناسی مفصل گفتیم که سمع و بصر هم از دیدگاه قرآن کریم در خدمت فؤاد است و فؤاد در بین این‌ها اصل قرار می‌گیرد ـ سمع است و بصر است و فؤاد.

«فؤاد» چیست؟ در منطق قرآن کریم، فؤاد همان عقل است؛ عقل به معنایی که در قرآن معرفی شده و به معنایی که در روایات اهل بیت به تفصیل در بابش سخن گفته‌اند که این عقل چیست. یک عقلی نیست که ما در بعضی از کتاب‌های حوزوی‌مان می‌خوانیم، یعنی ادراک کلیات می‌کند و از طریق یک سری مفهوم‌های ذهنی راه پیدا می‌کند؛ نه، فؤاد همان چیزی است که «مَا بِهِ الْإِدْرَاک» حقایق عینی است و انسان از طریق او کشف ماوراء می‌کند؛ ابزاری در اختیار انسان است که می‌تواند واقعیت بیرونی را شناسایی کند.

دوستان مراجعه کنند؛ واژه «فؤاد» را در قرآن کریم مطرح کردیم. ما در بحث‌هایمان گفتیم ـ حالا ان‌شاءالله شما هم دعا کنید، کتاب آماده چاپ است، ما فرصت کنیم بازبینی کنیم، ممکن است تا یکی دو ماه دیگر منتشر بشود: «علم و معرفت در قرآن و سنت» ـ در آنجا به تفصیل این معناشناسی واژه فؤاد آمده و واژه عقل آنجا توضیح داده شده که فؤاد یعنی چه. در قرآن کریم وقتی واژه فؤاد گفته می‌شود، یعنی همان چیزی که با او انسان ـ قوه‌ای در اختیار انسان، ابزاری در اختیار انسان که ـ می‌تواند کشف واقع کند. در آنجا نشان دادیم که حتی از دیدگاه قرآن، پیامبر اکرم در عالی‌ترین مراتب این نظام هستی، وقتی خداوند متعال حقایقی را می‌خواهد به پیامبر اکرم برساند، از طریق فؤاد می‌رساند:

«مَا کَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَی».

یعنی رؤیت پیامبر اکرم در آن بالا، آنچه از حقایق دیده، از ـ عرض شود که ـ ملائکه دیده، از امور نورانی عالم پیامبر اکرم مشاهده کرده، آن‌ها را از دیدگاه قرآن به «فؤاد» درک کرده. فعلاً اینجا عرضمان این است که این فؤاد همان عقل است؛ آن «مَا بِهِ الْإِدْرَاک»ی است که در درون انسان قرار داده شده.

آیه دومی هم هست که آیه دوم هم عیناً در ادامه همین آیه شریفه، این نکته را تکمیل می‌کند که عقل و فؤاد، یک ابزار اصلی شناخت و «علم» است ـ این واژه علم را همیشه یاد داشته باشیم ـ در همین‌جا هم قرآن کریم می‌فرماید:

«وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا».

ببینید، دوباره واژه «علم» اینجا تکرار شد. آنجا «لَا تَعْلَمُونَ شَیْئًا»، اینجا می‌گوید: «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ» چه؟ «کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا». یعنی همان سه عنوانی که قبلاً داشتیم، «إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ»، دوباره اینجا فرمود: سمع و بصر و فؤاد، «کُلُّ أُولَئِکَ»، یعنی همه این منابع معرفتی، «کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا»، از آن‌ها سؤال می‌شود.

سؤال می‌شود یعنی چه؟ پیروی نکن از آن چیزی که علم نداری! اگر چیزی از طریق این مدارک عقلی و حسی درک بشود و به علم برسد، این مورد قبول است؛ اگر نباشد، خدا از این‌ها سؤال می‌کند. سؤال می‌کند یعنی چه؟ ما گفتیم این سؤال، «سؤال معرفت‌شناختی» است. یعنی می‌پرسند شما سخنی می‌گویید، می‌گویید: «این‌گونه است»؛ از شما می‌پرسند:

• دیدی؟ سمع، بصر.
• شنیدی؟ سمع.
• خودت به این رسیدی؟ خودت درک کردی؟ فؤاد تو حکم کرد؟

این «کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا»، قرآن می‌فرماید مبنای معرفت‌شناختی ادراک و علم، این منابع است. غیر از این منابع، سؤال می‌شود؛ اگر شما از طریق حس یا از طریق عقل به حقیقتی نرسیدید، یعنی شما آن راه درست شناخت و علم را نرفتید.

از این آیات که به صراحت، فؤاد ـ که برابر است با عقل به عنوان منبع معرفت ـ تا آیات مختلفی که ما را دعوت می‌کند به شناخت از آیات، از طریق آیات به حق تعالی، به صفات حق تعالی، به فعل حق تعالی ـ جلسات آینده این آیات را بررسی خواهیم کرد ـ و همه آن‌ها دنبالش این است که «لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ»، «لَعَلَّهُمْ یَعْقِلُونَ». قرآن دعوت به تفکر می‌کند، دعوت به تعقل می‌کند و در روایات خواهیم دید ـ در جلسه آینده که معرفت عقلی خداوند را از دیدگاه آیات و روایات بررسی می‌کنیم ـ اهل بیت به دقیق‌ترین شکل، نقش حضور عقل را در شناخت خداوند و همین‌طور محدوده حضور عقل را در شناخت خداوند تبیین می‌کنند. این تردیدی نیست کسی با معارف قرآن و اهل بیت آشنا باشد، که عقل یکی از مبانی و منابع معرفت‌الله حقیقی است. این تردیدی نیست. محدوده‌اش چیست؟ خواهیم گفت. راه عقلی برای شناخت خدا چیست؟ این را بحث خواهیم کرد در جلسات آینده به تفصیل.

نقد ایمان‌گرایی (فیدئیسم) و ریشه‌های پولسی آن در مسیحیت

اما کسانی نگویند که در مکتب وحی، در مکتب قرآن، عقل راهی به شناخت خداوند ندارد. خب می‌دانیم این تفکر از مسیحیت شروع شده و ریشه تفکر مسیحیت هم مکتب‌های بشری بود، در خود مسیحیت نبود. در جای خودش بحث شده؛ این ریشه تفکر از «پولس» وارد مسیحیت شد، آمد در انجیل قرار گرفت و به صراحت در آنجا گفت: «اورشلیم را با آتن چه کار؟»؛ یعنی به طور کلی رابطه میان عقل و وحی را برید. در آنجا هم یک اصلی را پولس قدیس در مسیحیت گذاشت ـ برخلاف همه سیره انبیای الهی ـ که تا امروز مسیحیت گرفتارش است.

و آن اصل چه بود؟ «ایمان بیاور تا بفهمی!»؛ اصل ایمان‌گرایی، یا به اصطلاح امروزی‌ها تبدیلش کردند به «فیدئیسم» یا ایمان‌گرایی، ایمان‌محوری، «فِیث‌محوری»؛ که اساس، ایمان است! این‌گونه نیست که شما با عقلتان خدا را بشناسید و بعد... ما الآن چه می‌گوییم؟ ما می‌گوییم از دیدگاه مکاتب الهی، قرآن کریم می‌گوید: تعقل کن، وقتی شناختی و به علم رسیدی، حالا تصدیق کن؛ ها؟ «وَکَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ». می‌گوید این‌طور نیست؛ اول تصدیق نیست، اول شما باید ایمان بیاورید! ایمان بیاوریم به چه؟ به یک امری که برای شما معلوم نیست! شما باید ایمان بیاورید به تثلیث (خدای واحدی که سه‌تاست)، ایمان بیاورید به عشاء ربانی، ایمان بیاورید به گناه ذاتی ـ اصول مسیحیت که همه هم اتفاقاً ضد عقل است و خلاف عقل ـ به این ایمان بیاور؛ اگر ایمان آوردی و صادقانه در مقابل او تسلیم شدی، حالا تازه می‌فهمی که تثلیث چیست، می‌فهمی خداوند هست یا خداوند چگونه است!

خب، این اصل، یک اصل انحرافی است از بیرون مکتب الهی. دقیقاً مشخص است در تحقیقات که از ناحیه پولس می‌آید؛ پولس متأثر از تفکر یک نوع تفکر یونانی یا یونانی‌مآبی است و این را وارد مسیحیت می‌کند، تثلیث را او وارد می‌کند، گناه ذاتی را او وارد می‌کند؛ که اصلاً گفته‌اند مسیحیت را «مسیحیت» نباید بگوییم، باید بگوییم «پولسیسم» است، که اساسش را پولس گذاشت. این روشن است. این انحراف را شما بگیرید از مکتب‌های الهی، در تمام ادیان الهی، شناخت توحید مبتنی بر عقل است. خواهیم گفت؛ ما پدر توحید، سیره حضرت ابراهیم (سلام الله علیه) را گزارش خواهیم کرد، از قرآن گزارش می‌کنیم که حضرت ابراهیم دقیقاً بر اساس استدلال عقلی، با مبانی تعقل و تفکر وارد شناخت خدا می‌شود.

پس یک: عقل مبنای شناخت خداوند است. کسی اسلام، کسی قرآن، کسی مکتب ما را به خردستیزی یا خردگریزی در حوزه معرفت متهم نکند؛ و روشن‌فکرانی نیایند با استناد به چند تا آیه و چند تا شعر از مولوی و دیگران، بخواهند این فیدئیسم یا ایمان‌گرایی را به پای ـ یا به تعبیر امروز ما به ریش ـ ما بچسبانند. این را حواسمان باشد؛ تفکر قرآن و تفکر اهل بیت در معارف توحیدی، «عقل‌بنیاد» است، با توضیح کاملی و دقیقی که در جلسه آینده خواهیم گفت. این یک.

منبع دوم: فطرت الهی و جایگاه آن در قرآن و روایات

دو: قرآن کریم به عقل در حوزه معارف اکتفا نمی‌کند. قرآن می‌فرماید انسان‌ها دارای فطرتی هستند؛ یعنی خداوند آمده است در درون وجود انسان، در عمیق‌ترین لایه‌های وجودی انسان، نوعی معرفت را قرار داده، نوعی خلقت را با معرفت عجین کرده و اصل اساسی توحید را و اصل اساسی شناخت خودش را در درون لایه‌های عمیق وجود انسانیِ انسان نهاده؛ و بعد فرموده است که اگر این فطرت به عنوان راه شناخت خدا قلمداد نشود، شناخت حقیقی اتفاق نمی‌افتد. قرآن فرموده اساس دین پایدار همین است.

آیه شریفه ـ چون الآن قرار است مبانی معرفتی بگوییم، ما در جلسه بعد، یعنی در دو جلسه بعد، وقتی وارد بحث فطرت می‌شویم شواهد و ادله و تبیین را خواهیم گفت، الآن اجمالاً ـ قرآن کریم می‌فرماید اگر دین و دینداری را به معنای دقیق کلمه می‌خواهید، به فطرت مراجعه کنید؛ آیه ۳۰ سوره روم:

«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ».

دوستان دقت کنند در این آیه شریفه، چند نکته کلیدی در این آیه شریفه هست:

• یکی اول، فرمود اقامه وجه به دین، منوط است به فطرت الهی: «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا» ـ حالا «حنیف» را بعداً توضیح می‌دهم؛ حنیف یعنی همین شکل فطری، حنیفیت را خواهیم گفت ـ اگر دین و دینداری می‌خواهید، باید اقامه وجه کنید به دینی که حنیف است (توضیح خواهیم داد).
• این دین حنیف چیست؟ آن فطرتی است... فطرت می‌دانیم، «فَطَرَ» یعنی «خَلَقَ» دیگر. «فِطْرَة» هم «فِعْلَة» چیست؟ صیغه مصدر نوعی است دیگر. «فِعْلَة» مصدر نوعی است؛ مثل چه؟ (یکی از حضار: ضربة.) نه، فِعْلَة! «فَعْلَة» مصدر مره است (یک بار، یک بار زدن). اگر خواستیم مصدر نوعی بسازیم باید چه بگوییم؟ بگوییم «فِعْلَة»، ها؟ «فِطْرَة» یعنی یک نوع خاصی از آفرینش. خداوند ـ آن هم «اللَّه»، خدا ساخته، طبیعت نساخته، دست خود بشر نیست، اکتساب در آن نیست ـ آن «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا».
• «النَّاس» هم بر او مفطور شده و مخلوق شده؛ نه فقط مؤمنان، نه گروهی از انسان‌ها؛ همه انسان‌ها با تمام خصوصیاتشان، از هر طایفه‌ای، از هر سنی، از هر نوع و نژادی بر این فطرت ساخته شده‌اند: «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا»، بر این خلقت ساخته شده‌اند و بنا شده‌اند.
• نکته مهم این است که: «ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ». اگر شما اقامه وجه به سمت این فطرت، فطرت خداساخته کنید ـ که حالا بعد می‌گوییم در جلسه آینده: «صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً»، رنگ‌آمیزی خدایی؛ ها؟ خدا بشر را رنگ‌آمیزی کرده، رنگ‌آمیزی خدایی ـ اگر انسان به این رنگ خدایی مراجعه کند، می‌رسد به دین قیم: «ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ». دین قیم یعنی دین پابرجا، دینی که تکان نمی‌خورد، نمی‌لرزد.
• بعد می‌فرماید: «لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ». این از آن نوع خلقت‌ها و فطرت از آن نوع خلقت‌هایی است که با هیچ چیزی تبدیل‌پذیر و تغییرپذیر نیست. در جلسه بعد ـ دو جلسه بعد ـ توضیح خواهم داد و از آیه قرآن شاهد خواهم آورد که قرآن کریم می‌گوید این نوع معرفت که در درون وجود انسان است، نه با محیط تغییر پیدا می‌کند، نه با اشتغالات تغییر پیدا می‌کند، نه با شهوات گم می‌شود، نه با نسیان و فراموشی از دست انسان می‌رود؛ هیچ! این در عمق وجود انسان قرار دارد: «لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ»؛ اکثر مردم هم نمی‌دانند که دین پابرجا همین دین فطریِ خداساخته است.

در روایات خواهیم آورد و بحث خواهیم کرد ـ که در خود آیات، آیه قرآن و آیات قرآن را خواهم آورد ـ که این فطرت را تعریف کرده‌اند و فرموده‌اند اصل این فطرت، یک معرفت قلبی عمیق به خداوند متعال است. خواهیم گفت: «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی شَهِدْنَا». روایات اهل بیت توضیح می‌دهند که اگر این فطرت نبود، معرفت خداوند به معنای دقیق و به معنای شخصی او اتفاق نمی‌افتاد. فرمودند ـ خواهیم گفت ـ: «وَلَوْلَا ذَلِکَ لَمْ یَعْرِفْ أَحَدٌ مَنْ رَبُّهُ وَلَا مَنْ خَالِقُهُ»؛ اگر این بنیاد فطری نبود، هیچ‌کس خدا را، خالق و رازقش را به معنای دقیق کلمه نمی‌شناخت.

پس فطرت در شناخت خداوند ـ غیر از عقل، یک طریق دیگر ـ راه دارد؛ نه تنها این راه وجود دارد، بلکه ضروری است. از دیدگاه مکتب اهل بیت، اگر معرفت فطری نباشد، حتی راه عقلی هم ما را به سرانجام معرفت نمی‌رساند. به صراحت فرمودند: «لَوْلَا ذَلِکَ لَمْ یَعْرِفْ أَحَدٌ مَنْ رَبُّهُ وَلَا مَنْ خَالِقُهُ». پس فطرت، راه دوم شناخت خدا و ضروری است.

وجوه تمایز معرفت فطری و معرفت عقلی

خب، این فطرت چه فرقی با عقل می‌کند؟ تفصیلش را خواهیم گفت، ولی برای اینکه اجمالاً دوستان بدانند، دو سه تا فرقش را می‌گوییم و شش هفت تا فرق را در بحث خودش خواهیم گفت:

۱. یک، تفاوت میان عقل و فطرت این است که عقل «اکتسابی» است، اما فطرت «اضطراری» است. در روایات اهل بیت این توضیح داده شده که عقل، اکتساب است؛ من بروم دنبال ادله، دنبال برهان، به معرفت‌الله می‌رسم و تصدیق حاصل می‌شود («التَّصْدِیقُ بِهِ» به وجود می‌آید)؛ نروم و تنبلی کنم، به معرفت عقلی نمی‌رسم؛ چون معرفت عقلی اکتسابی است و به فعل ارادی انسان بستگی دارد. اما معرفت فطری یک معرفت اضطراری است؛ گفتیم خداساخته است، «صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً» است، «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا»، خدا ساخته! این در درون انسان وجود دارد. خواهیم گفت خدا هم هست که این امر نهفته در درون انسان را بیدار می‌کند. اضطراری است، اکتساب من نیست؛ بله، مقدماتی ما باید طی کنیم، اما خود شناخت اکتسابی نیست. این یک.

۲. فرق دوم: معرفت عقلی «کلی» است، معرفت فطری «جزئی و شخصی» است. ما در معرفت عقلی خواهیم گفت می‌رسیم به اینکه خدایی داریم، خالقی داریم، عالمی در جهان وجود دارد که ناظر ماست؛ «عالمی»، کلی! در معرفت فطری خواهیم گفت شناخت، شناخت شخصی است؛ من خود خدا را به عنوان یک حقیقت با او مواجه می‌شوم، با او سخن می‌گویم، او را می‌شناسم، با او راز و نیاز می‌کنم؛ ها؟ در اینجا دیگر یک خدا نیست. یک موقع بنده اینجا دارم با شما صحبت می‌کنم، از یک عالمی حرف می‌زنم؛ می‌گویم در این رشته علمی بسیار آدم باسوادی است، آدم متخلقی است، بسیار دوست می‌دارد شاگردانش را؛ شما دارید تصور می‌کنید، ها؟ معلوم شد یک عالمی در حوزه هست با این ویژگی‌ها. خب الآن دارد؛ این معرفت کلی است. کیست؟ نمی‌دانیم. یک موقع من دست شما را می‌گیرم، درِ آن خانه عالم را می‌زنم، می‌رویم خدمت آن عالم؛ خود شما با او حرف می‌زنید، سؤال می‌کنید، جواب می‌دهد، ها؟ بحث می‌کنید، می‌بینید با محبت با شما برخورد می‌کند. همه آن چیزهایی که من قبلاً داشتم توضیح می‌دادم و شما تصور می‌کردید، خودتان می‌بینید. موقعی که می‌آیید بیرون می‌گویید: بله، واقعاً من وجدان کردم، همان بود! معرفت عقلی، معرفت کلی است مبتنی بر اوصاف و صفات کلی، اما معرفت فطری، معرفتِ مواجهه است.

۳. ویژگی سوم، تفاوت سوم این است که در معرفت عقلی ـ حالا من پنج شش تا ویژگی هست که آنجا صحبت خواهیم کرد ـ ما در معرفت عقلی تصدیق می‌کنیم خدا را، فقط به تصدیق ذهنی؛ در معرفت فطری، خدا را تجربه می‌کنیم، وجدان می‌کنیم؛ حضور او را وجدان می‌کنیم، قدرت او را وجدان می‌کنیم، علم او را. قابل تجربه است، قابل وجدان است. در بحث عقلی شما به من می‌گویید: آقا دلیل بیاور، برهان بیاور تا من تصدیق کنم. اگر ادله شما صورتاً و مادتاً درست بود، من تسلیم می‌شوم و می‌پذیرم؛ می‌گویم: بله، حرف شما درست است، اما من تجربه‌ای ندارم، من وجدان مستقیمی ندارم موضوع شما را، ولی حرف شما را می‌پذیرم چون حرف شما با دلیل همراه است. اما در معرفت فطری راه باز است که شما تجربه کنید. شما زمانی که تجربه می‌کنید ـ به تعبیر ما وجدان می‌کنید، می‌یابید موضوع را ـ تصدیق شما فرع بر یک برهان نیست، تصدیق شما فرع بر یک وجدان است؛ و فرق است بین برهان و وجدان.

خواستم یک تفاوت بگویم تا دوستان بدانند طریق فطرت غیر از طریق عقل است. هر دو طریق در مکتب الهی باید باشد، ضرورت دارد، و فقدان یکی از این‌ها امر معرفت توحیدی را دچار اختلال می‌کند.

منبع سوم: وحی و ضرورت حضور ولیّ معصوم الهی در معرفت توحیدی

این دو تا هست؛ در کنار این دو تا، «وحی» ـ یعنی حضور ولیّ معصوم الهی ـ هم ضروری است. منبع سوم برای معرفت، شخصی است که خداوند او را می‌فرستد. قرآن کریم:

«وَأَرْسَلْنَا إِلَیْهِمْ رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ»،

«إِنَّا أَرْسَلْنَاکَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِیرًا».

نگاه کنیم آیات مختلف قرآن ـ که حالا بعداً هم بحث خواهیم کرد ـ آیات قرآن می‌فرماید انبیای الهی که می‌آیند، وظیفه‌شان «تزکیه» است، وظیفه‌شان «تعلیم» است. یکی از مهم‌ترین معارف الهی که انبیا تعلیم می‌کنند، معرفت توحیدی است؛ معرفت‌الله، که بدون وجود انبیای الهی آن مرتبه عالی معرفت شناخته نمی‌شود.

پس اگر وحی آمده است، این وحی فقط برای احکام نیست! یکی از تصورات غلطی که ما در بعضی از نحله‌های فکری داریم این است که: آقا، شناخت خدا که عقلی است ـ حالا بعضی‌ها می‌گویند شهودی است ـ خب، خودمان می‌رسیم! اخلاقیات هم که دوباره عقلی است؛ یک سری قواعد عقلی داریم که بشر مثلاً به آن اعتقاد دارد و همه هم باور دارند، حسن و قبح عقلی است؛ خب، این هم تمام! انبیا برای چه آمدند؟ انبیای الهی آمده‌اند تا احکام یاد ما بدهند؛ به ما بگویند چگونه پرستش کنیم!

خب، این را در جای خودش ما بحث کردیم؛ این نگاه و این روش ـ که یا عقل‌گرایی یا شهودگرایی انحصاری است ـ راهی برای شناخت توحید از طریق انبیا نمی‌گذارد و روش انبیا و کار انبیا را منحصر در «تعبدیات» می‌کند. این دو تا اشکال دارد:

۱. اولاً انبیا را از جایگاه اصلی رسالت می‌اندازد! انبیا در مهم‌ترین معارفی که به سعادت انسان مربوط است هیچ‌کاره‌اند! عقل بشر هست دیگر؛ می‌خواهد انبیای خدا باشند، می‌خواهد نباشند، من برهان می‌فهمم ـ حالا ممکن است یک برهان ساده بفهمم یا برهان صدیقین ـ عقل می‌فهمد! شهود می‌کنم ـ می‌خواهد شهود ساده باشد، می‌خواهد شهود عالی باشد ـ خودم شهود می‌کنم، نبی چه‌کاره است؟ اولین اشکالش این است که اگر ما انحصار روش را به عقل‌گرایی و شهودگرایی گفتیم، یعنی مکتب انبیا را از نقطه عالی و اوج ـ که برای سعادت آمده‌اند ـ داریم تنزل می‌دهیم به آیات‌الاحکام، به سنتِ فرائض و مستحبات!

۲. اشکال دومش این است که این روش و این رویکرد، با تمام تاریخ انبیا منافات دارد. هیچ‌کس در تاریخ انبیا نگفته است که انبیا در خانه نشسته‌اند تا افراد با عقل خودشان به توحید برسند، به نبوت برسند، حقانیت این‌ها را تشخیص بدهند، بعد بیایند سراغ انبیا بگویند: شما چه می‌فرمایید؟ انبیا از روز اولی که آمده‌اند شعار توحید داده‌اند! بیشترین نبرد فکری و فرهنگی آن‌ها در ساحت توحید و نفی شرک بوده، و بیشترین ضربه را اتفاقاً از اینجا خورده‌اند که آن‌ها در مبارزه با اهل شرک، توحید را اثبات کرده‌اند. شما در انبیای الهی گزارش‌های قرآن را ببینید، گزارش‌های غیرقرآنی را ببینید؛ ببینید چقدر از انبیا بیان احکام کرده‌اند؟ اصلاً دعوای انبیا با مخالفان بر سر تعبدیات بوده؟

هم بعثت و رسالت را از ساحت خودش ما فرومی‌کاهیم موقعی که عقل‌گرایی محض بشویم، و شهودگرایی را انسانی و انسان‌مدار می‌کنیم، و هم با سیره انبیا مخالف است.

نقش‌های سه‌گانه وحی و انبیای الهی در معرفت توحیدی (حل شبهه دور)

حالا سؤال این است: اگر انبیای الهی در باب توحید می‌آمدند، چگونه در باب توحید می‌آمدند؟ چطور می‌تواند نبی الهی که هنوز نبوتش اثبات نشده، بیاید در باب خداوند متعال بحث کند؟ دور نمی‌شود؟

در بحث‌های تفصیلی گفتیم؛ گفتیم نقش انبیای الهی در ارتباط با معارف توحیدی ـ بلکه در همه معارف؛ حالا «همه معارف»ش را داشته باشید، یک جایی باید بحث کنیم و بحث کردیم، فعلاً می‌گوییم در معارف توحیدی ـ می‌گوییم نقش وحی و نقش انبیای الهی در معارف توحیدی در سه جهت قابل توضیح است. این را خوب دقت بفرمایید؛ کسی این سه تا نکته را دریابد ـ داریم روش‌شناسی می‌گوییم دیگر، می‌خواهم از این روش‌شناسی بحث خودمان را دربیاورم که چرا گفتیم «توحید در کتاب و سنت»؟ به این سه دلیل ـ پس ما عقل را به عنوان مبنای معرفت قبول داریم، ما فطرت را به عنوان اساس معرفت قبول داریم و نفی‌اش امکان‌پذیر نیست؛ اما می‌گوییم بدون وجود انبیا، کار معرفت توحیدی به سرانجام نمی‌رسد. چرا؟ چون انبیا در رابطه با معارف توحیدی سه نقش ایفا می‌کنند:

۱. یک: نقش تنبیهی و تذکری است (اول سه‌تایش را بگوییم: نقش تنبیهی)،

۲. دو: نقش تبیینی،

۳. و سه: نقش تعلیمی.

این‌ها همه در آیات قرآن شواهد فراوان دارد و در روایات اهل بیت توضیح داده شده.

۱. نقش اول: نقش تنبیهی و تذکری (بیدارسازی عقل و فطرت)

چرا ما به مکتب انبیا مراجعه می‌کنیم؟ چرا انبیا می‌آیند در صحنه توحید نقش ایفا می‌کنند؟ چون اولین نقششان این است که عقل و فطرت را به درون‌مایه‌های معارف خودشان تنبیه بدهند، تذکر بدهند؛ عقل را به عقلیات خودش برگردانند، انسان عاقل را به عقل برگردانند. بله، ما خیلی‌هایمان عاقلیم؛ همه بشر، بشر عادی دارای عقل است، اما اینکه ما به عقل برگردیم و روش عقل را بدانیم و با روش عقلی بحث کنیم، این خودش یک تنبه می‌خواهد.

شهوت مانع از عقل است. خیلی از جاها ما گوش به استدلال نمی‌دهیم چون تمایلات نفسانی‌مان اجازه نمی‌دهد؛ نمی‌رویم دنبالش اصلاً، ها؟ حتی می‌فهمیم در سطح اول، اما انکار می‌کنیم: «وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَیْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا». گاهی اوقات طریق عقل را گم می‌کنیم. بسیاری از عقلا، عقل دارند؛ شما اگر برهان و استدلال به او بدهید می‌فهمد، اما توجه ندارد.

پس انبیا نقش اولشان این است که انسان عاقل را به عقل برمی‌گردانند؛ عقل را هشدار می‌دهند، به مبادی برمی‌گردانند، مبادی را برای انسان روشن می‌کنند، راه رسیدن به معرفت را برای انسان می‌گویند. خب، در اینجا نبی نقش «تعبد» ندارد که شما بگویید: آقا، دور لازم می‌آید!

عین همین در باب فطرت هم هست. انبیای الهی می‌آیند با فطرت انسان، با آن چیزی که در درون انسان وجود دارد کار می‌کنند، فطرت انسان را بیدار می‌کنند، غبار و زنگار از درون انسان برمی‌دارند تا انسان به آن فطرت اولیه خودش برگردد و آن یافت وجدانیِ درون خودش بیدار بشود؛ ها؟ پس این نقش اول است.

امیرمؤمنان ـ حالا شواهد فراوان است، در جای خودش گفتیم، یک دو تا شاهد من بیاورم ـ امیرمؤمنان (صلوات الله علیه) در خطبه معروف خودشان به اینجا که رسیدند فرمودند ـ خطبه اول ـ:

«وَأَرْسَلَ إِلَیْهِمْ رُسُلَهُ، وَوَاتَرَ إِلَیْهِمْ أَنْبِیَاءَهُ، لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ، وَیُذَکِّرُوهُمْ مَنْسِیَّ نِعْمَتِهِ، وَیَحْتَجُّوا عَلَیْهِمْ بِالتَّبْلِیغِ، وَیُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ».

یعنی چه؟ خداوند ـ نظام خلقت را فرمودند دیگر؛ این خطبه را حتماً دوستان یک بار بخوانند، زیباست؛ یک گزارشی است از کل هستی، یک گزارشی است از تاریخ. به نظر من کسی اگر این خطبه را دقیق بخواند، یک بینش بلند الهی پیدا می‌کند، توحیدی پیدا می‌کند ـ حضرت وقتی می‌رسند به تاریخ، می‌خواهند فلسفه تاریخی بعثت را بیان کنند. ببینید تعبیر چقدر زیباست! نداریم؛ اگر کسی نمونه این بیان را از نظر محتوا در جایی سراغ دارد، در یکی از مذاهب، در یکی از مکاتب سراغ دارد بیاورد. امیرمؤمنان می‌فرماید خداوند متعال «أَرْسَلَ إِلَیْهِمْ رُسُلَهُ وَوَاتَرَ إِلَیْهِمْ أَنْبِیَاءَهُ»؛ یعنی همه انبیا و رسل، همه نمایندگان خدا آمدند که چه کنند؟ اگر یک کسی باشد می‌گوید: آمدند احکام بگویند، طریق پرستش بگویند! حضرت می‌فرماید: «لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ، وَیُذَکِّرُوهُمْ مَنْسِیَّ نِعْمَتِهِ، وَیَحْتَجُّوا عَلَیْهِمْ بِالتَّبْلِیغِ، وَیُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ».

فعلاً دو تا عنصر از این بیان که به درد ما می‌خورد، یعنی محل کلام ماست؛ همه انبیا آمدند دو کار بکنند:

• کار اول انبیا این است: «لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ». این میثاق فطرت را در جلسه آینده من می‌گویم؛ این همان «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی شَهِدْنَا» است. ما در فطرت با خدا یک میثاق بستیم، یک میثاق وجودی بستیم. انبیای الهی آمده‌اند تا طلب کنند ـ باب استفعال است دیگر ـ طلب کنند ادای آن میثاق فطری را. انبیای خدا اولین کاری که می‌کنند با بشر این است که: شما با خدا در عمق وجودتان میثاقی بستید بر اساس معرفت‌الله؛ کار منِ نبی اولش این است که طلب کنم ادای آن میثاق را. یک زمان میثاق بستید، الآن موقع ادایش است؛ ها؟ ادای آن میثاق چیست؟ که همان «أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی شَهِدْنَا» را دوباره اینجا بگویید؛ ها؟ یک جا در وجودتان «بَلَی شَهِدْنَا» گفتید، اینجا باید بگویید «بَلَی شَهِدْنَا». این «لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ».
• در عقل، خداوند در عقل و در خرد شما معارف بلندی گذاشته، روش‌های رسیدن به حقایق گذاشته؛ به تعبیر بسیار زیبای امیرالمؤمنین، «گنجینه‌های پنهان» گذاشته: «دَفَائِنَ الْعُقُولِ». «دفینه» یعنی گنج پنهان. خداوند در وجود شما، در عقل شما گنج‌هایی گذاشته؛ این گنج‌ها پنهان است، زیر خاک است. کار انبیا چیست؟ «لِیُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ». «إِثَارَة» به چه معناست؟ (پاسخ حضار: تحویل، برانگیختن، شوراندن، غبارش را برداشتن.) برانگیختن! ها، همه این‌ها درست است؛ یعنی از زیر خاک درآوردن، یعنی چیزی را که در پنهان هست، او را آشکار کردن. چرا ما می‌گوییم «ثَوْرَة» یعنی انقلاب دیگر، ها؟ «ثَوْرَةٌ ثَوْرَةٌ حَتَّی النَّصْر» آن موقع‌ها. انقلاب یعنی زیر و رو کردن (انقلاب به معنای درست)؛ یعنی چیزی را رو کردن، پایین را بالا آوردن و بالا را پایین بردن. چرا به «ثَوْر» ـ به گاو نر که شخم می‌زند ـ می‌گوییم «ثَوْر»؟ یعنی کسی است که خاک را چه می‌کند؟ آن دل خاک را درمی‌آورد. امیرمؤمنان می‌فرماید کار انبیا این است که گنج‌های پنهان خرد را که در درون وجود انسان پنهان است، این را بیرون می‌آورند؛ از زیر گرد و غبار، از زیر ظاهر بیرون می‌آورند و نشان می‌دهند.

پس نقش اول انبیا نقش تنبیهی است، نقش تذکری است. در اینجا انبیا تعبد نمی‌کنند؛ قرار است با انسان کار کنند، این انسان را برگردانند یکی به فطرت ـ به آن حقایق نهفته شهودی و وجدانی‌اش ـ و یکی به دریافت‌های بلند عقلانی‌اش که در درونش وجود دارد. و انبیا اگر نتوانند این دو کار را بکنند، کار انبیا و کار رسالت ناتمام است. عرض کردم: «أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَةُ اللَّهِ». اگر معرفت‌الله رخ ندهد، پایه دین به هم می‌خورد. خداوند برای معرفت‌الله دو تا بنیاد در وجود انسان گذاشته: یکی فطرت، یکی عقل. انبیا را فرستاده اول این دو تا بنیاد وجودی انسان را آشکار کنند، و تا این دو تا بیدار نشوند و به اصل خودشان برنگردند، کار انبیایی به سرانجام نمی‌رسد. بفرمایید.

پرسش و پاسخ در اثنای درس: نسبت معرفت، شهوت، شبهه و ایمان

• پرسش یکی از حضار: اینکه فرمودید عقل می‌آید شهوت را می‌زند کنار ـ یعنی وحی می‌آید شهوت را می‌زند کنار با تذکر ـ این مربوط به ایمان نمی‌شود که ایمان هم مرتبه بعد از معرفت است؟
• پاسخ استاد: نه، نه! این را حالا ان‌شاءالله خواهیم گفت؛ من بعد از بحث معرفت که به بحث توحید می‌رسیم، بحث تصدیق را آنجا عرض می‌کنم. نه، در منطق انبیای الهی ـ و منطق وجدانی خود ما هم همین‌طور است ـ «ایمان» یعنی چه؟ ایمان، فعل ماست، «تصدیق» ماست. ببینید، تعبیر امیرمؤمنان باز اینجا بسیار زیباست و در روایات فراوان داریم که: «أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ، وَکَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ»؛ تصدیق بعد از معرفت است. تا شما چیزی را معرفت پیدا نکرده‌اید، تصدیقش کورکورانه است. «ایمان بیاور تا بفهمی» ـ این ایمان‌گرایی مسیحی ـ باطل است! من به چه ایمان بیاورم؟ چیزی که نمی‌فهمم؟ «نمی‌فهمی، تو ایمان بیاور!»؛ نمی‌شود! اول معرفت است؛ انسان در اوج معرفت، وقتی معرفتش شکوفا می‌شود و به نقطه مطلوب می‌رسد، تازه آماده تصدیق می‌شود. می‌گوید: بله، این چیزی که در واقع من دارم می‌بینم همین‌طور است. «تصدیق می‌کنم» یعنی چه؟ یعنی اعتراف می‌کنم به حقیقت او و التزام پیدا می‌کنم به لوازمش؛ ها؟

ما یک مثالی که می‌زنیم، می‌گوییم: آقا، بنده می‌خواهم بروم پهلوی یک استادی، اما تحقیق می‌کنم ـ مثلاً درس خارج ـ از این بپرس، از آن بپرس، خودم می‌روم چهار تا سؤال می‌کنم؛ می‌شناسم به اینکه چیست؟ این فرد استاد است و واقعاً دارای معلومات کافی است. هنوز من به او ایمان نیاورده‌ام! ایمان و تصدیق چه موقع است؟ زمانی که اعتراف قلبی کنم. تا من نروم از روی تسلیم و از روی خضوع دوزانو در مقابل استاد ننشینم، گوش ندهم، خاضعانه گوش ندهم، مطلبش را ننویسم و دنبال نکنم، این معلوم است که من ایمان نیاورده‌ام، تصدیق نکرده‌ام. این است که «وَکَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ»؛ ها؟

همه آن چیزی که ما داریم می‌گوییم مال حوزه معرفت است. انبیای الهی اولین قدمشان این است که انسان را به معرفت برسانند؛ که «أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ». بله، آن فرمایش شما درست است ـ حالا خواهیم گفت بعداً ـ؛ قدم اول ممکن است شهوات من را اساساً از فطرت دور کرده باشد، باید برگردم. ممکن است اشتغالات و شبهات، ذهن من را درگیر کرده باشد. امیرمؤمنان در نهج‌البلاغه فرمودند:

«سُمِّیَتِ الشُّبْهَةُ شُبْهَةً لِأَنَّهَا تُشْبِهُ الْحَقَّ»؛

ها؟ شبیه حق است. چرا می‌گوییم شبهه؟ شبیه حق است؛ یک مطلب نادرستی برای من مشتبه شده، با یک مطلب درستی قاطی شده، ها؟ حضرت دوباره فرمودند:

«یُؤْخَذُ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ وَمِنْ هَذَا ضِغْثٌ فَیُمْزَجَانِ، وَهُنَالِکَ یَسْتَوْلِی الشَّیْطَانُ عَلَی أَوْلِیَائِهِ».

چه‌جوری شبهه درست می‌شود؟ التقاط چه‌جوری درست می‌شود؟ یک تکه حق و یک تکه باطل قاطی می‌شود، من حقش را می‌بینم و گرفتار باطلش می‌شوم؛ ها؟ حرف حق را می‌بینم، باطل را هم می‌پذیرم. انبیا چه می‌کنند اینجا؟ انبیا می‌آیند شبهه را حل می‌کنند. شبهه را حل می‌کنند تا من برسم به آن حق، برسم به حکم عقل؛ برهان عقلی اقامه می‌کنند تا معلوم بشود آن ضغث باطل، باطل است و آن بخش درستش کدام است. این یک مرتبه است؛ مرتبه‌ای که ما می‌خواهیم؛ تا شبهه را حل نکنید به معرفت من نمی‌رسد، کاری به ایمان ندارد.

بله، بعد از اینکه من ایمان آوردم و معرفت پیدا کردم، برای اینکه تصدیق کنم و ایمان بیاورم ـ گفتیم ایمان فعل من است، ها؟ ـ استاد را شناختم که خیلی آدم فاضلی است، اما من تسلیمش نمی‌شوم! به دلیل اینکه آقا یک موقع هم یک چیزی به ما گفت، ها؟ هزار تا مسئله پیش می‌آید دیگر: اختلاف سیاسی دارم با او، دعوایم؛ اختلاف خانوادگی داریم با آقا؛ آدم خیلی ملایی است اما تسلیمش نمی‌شوم! کسانی که تسلیم پیامبر اکرم نشدند در سقیفه، آیا مشکل معرفت بود؟ یک بخششان معرفت بود، واقعاً نرسیده بودند، عوام بودند و نمی‌دانستند، برایشان شبهه شده بود. ممکن است یک عده‌ای برای قدرت و شهوات، درگیر دنیای شهوت بودند و اصلاً دنبال حقانیت امیرالمؤمنین نبودند، کاسبی می‌کردند؛ می‌شود، به معرفت نرسیده بودند. یک عده‌ای هم به معرفت رسیدند، اما تصدیق نکردند! همان‌جا فرمایش شما درست است؛ یعنی یک بار شهوت می‌آید مانع اصل معرفت می‌شود، یک موقع هم نه، معرفت هست اما شهوت نمی‌گذارد من تسلیم بشوم و تصدیق کنم. این بحث بعدی است؛ ما الآن در مرحله معرفتیم.

اولین کارکرد انبیا در حوزه معرفت توحیدی، بازگرداندن انسان به میثاق فطری وجودی و رسیدن به آن شهود قلبی (معرفت فطری)، و بازگرداندن عقل به براهین دقیق و شناخت درست و شناخت عقلی است. این یک.

۲. نقش دوم: نقش تبیینی (تفصیل و روشن‌سازی دریافت‌های اجمالی عقل و فطرت)

دو: ببینید، در اینجا در مرتبه اول تعبدی نیست؛ پیغمبر برهان عقلی را بر من آشکار می‌کند و من تسلیم برهان می‌شوم، فطرت من را و من خودم می‌یابم. پس دور نیست، ولی اگر انبیا نباشند نمی‌شود.

دو: انبیا به «تبیین» می‌پردازند. حقایقی وجود دارد که عقل ما هم یک شناخت اجمالی دارد ـ این را ما در جایش مفصل توضیح دادیم، حالا به اختصار ـ خیلی مطالب است که ما یک چیزهایی از طریق عقلمان می‌دانیم، از طریق فطرت یک شناختی داریم، اما شناختمان روشن نیست؛ هر چه هم بکنیم، با عقلمان آن مرتبه از معرفت را درست نمی‌یابیم. خیلی می‌شود! اصل معرفت‌الله را عقل می‌فهمد، فطرت می‌فهمد؛ اصل صفات را با عقل و فطرت می‌یابیم؛ اما یک سری حقایق در رابطه با فعل حق تعالی است که ما واقعاً شناخت درستی از آن نداریم. خواهیم گفت؛ در بحث‌های آینده خواهیم گفت ما در مورد «بداء» یک شناخت عقلی و فطری و وجدانی اولیه داریم، اما تبیین دقیقش را نمی‌دانیم. «قضا و قدر»، اجمالش را می‌توانید با عقل ثابت کنید، اما ویژگی‌های جزئی... اینجا می‌گوییم نقش «تبیینی» دارد.

انبیای الهی می‌آیند آنچه را که در عقل انسان به اجمال روشن است و فطرت هم یک کورسویی می‌زند، این را برایش تبیین می‌کنند. وقتی تبیین می‌کنند، انسان وقتی با فطرتش آن مطلب را می‌آورد، می‌بیند بله، همین‌طور است! این مطلبی که نبی الهی دارد تولید می‌کند، قلب من هم برایش چه می‌کند؟ شهادت می‌دهد. درست است که قلب من نمی‌رسید به آن، و اگر من می‌خواستم مستقلاً از طریق عقل و فطرت سراغش بروم نمی‌یافتم، ولی الآن که شما تبیین می‌کنید می‌گویم: همین‌طور است!

مثال من می‌زنم: شما می‌روید پهلوی یک دکتر، ها؟ می‌گویید: آقا، یک دردی دارم؛ ها؟ نمی‌دانید. می‌گوید: شما دردتان مثلاً در ناحیه پهلوی سمت راستتان نیست؟ یک دقت می‌کنید می‌گویید: آره، همین‌طور است! می‌گوید: آقا، شب که می‌خوابی و روی پهلو می‌خوابی این‌گونه نمی‌شود؟ می‌گویی: چرا، همین‌طور است. موقعی که این غذا را می‌خوری این‌گونه نمی‌شود؟ ببینید، من یک اجمالی از درد را می‌دانستم؛ تفصیلش را کی دارد می‌گوید؟ تبیینش را کی دارد می‌کند؟ آن کسی که آشناست به ریشه‌های آن. وقتی او یکی‌یکی می‌گوید، می‌گویی: آره، همین‌طور است! اتفاقاً موقعی که این غذا را می‌خورم این‌گونه می‌شود، موقعی که این‌گونه می‌خوابم این‌گونه می‌شود. بعد او ریشه‌اش را می‌گوید: آقا، یک ریشه‌اش این است. این را به آن می‌گوییم «تبیین‌گری». یکی از کارهای انبیا، تبیین‌گری معارف توحیدی است؛ آنچه که من اجمالاً می‌دانم.

۳. نقش سوم: نقش تعلیمی و آموزش‌گری (گشودن باب معارف فوق دسترس عقل و فطرت)

و نکته سوم و شیوه سوم انبیا، «تعلیم و آموزش‌گری» است. پاره‌ای از معارف توحیدی ـ چنان‌که خواهیم دید ـ در عقل و فطرت انسانی هیچ نشانه‌ای ندارد؛ عقل به او دسترسی ندارد، مرتبه‌ای است که در واقع محیط عقل نیست، فطرت هم در آنجا راهی ندارد. وقتی انبیای الهی با تنبیه، اصل وجود خدا را ثابت کردند، حقایقی از صفات را گفتند و تبیین کردند، انسان ایمان آورد و نبوت آن‌ها را فهمید، حالا آن‌ها خبر می‌دهند از بعضی از معارف توحیدی. اینجا امیرمؤمنان می‌نشینند بر کرسی، می‌گویند بسیاری از حقایق توحیدی که شما به آن نمی‌رسید، داستانش این است. با سه روش و سه کار انجام می‌دهند.

چه خواستیم بگوییم؟ خواستیم بگوییم:

• عقل لازم است، کافی نیست؛
• فطرت ضروری است، فطرت هم کافی نیست؛
• هر دوی این‌ها لازم است، اما هنوز یک عنصر سوم می‌خواهد و آن انبیای الهی و اولیای الهی است؛ فرستاده الهی که بیاید و آن حقیقت معارف توحیدی را معرفی کند. چگونه معرفی کند؟

۱. اول «تنبیه» بدهد به آنچه را که می‌دانیم در عقل و فطرت؛

۲. دوم «تبیین» کند آنچه را که کم می‌دانیم و کامل نمی‌دانیم؛

۳. و سوم باب معارف توحیدی که بر ما بسته است باز کند.

شواهد روایی و کلامی بر حجیت توأمان عقل و وحی

دو سه تا شاهد می‌خواهم بر این مدعا بیاورم و بحث را تمام کنم، برای اینکه دل دوستان گرم بشود که بدانند این روشی که بنده دارم عرض می‌کنم ـ که اثبات کردیم ـ روش انحصاری انبیای خداست.

حالا دوستان می‌توانند مراجعه کنند؛ مقالات مختلفی در این زمینه نوشته شده که دوستان ما نوشته‌اند. یک پایان‌نامه در همین مقطع دکتری تحت عنوان «حجیت متشابک عقل و وحی» در انتشارات المصطفی (جامعه المصطفی) هم چاپ شده، مراجعه کنند. موارد زیادی نوشتیم در این زمینه با کمک دوستان. دوستان اگر به آن مقاله مال بیست سال قبل، بیست و چند سال قبل خود ما، «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی»، مراجعه کنند، من آنجا در آن مقاله همین را گفتم که روش علمای امامیه نخستین ما هم همین بود. به اندازه کافی منابع گفتیم، فقط می‌خواهم اشاره کنم ـ حالا دوستانی که ممکن است یا فرصت نکنند یا حداقل کلید باشد برای آن بحث ـ پس ما چه گفتیم؟ ما گفتیم برای شناخت حقایق توحیدی نه عقل‌گرایی تنها، نه شهودگرایی تنها، نه تجربه‌گرایی تنها، نه نص‌گرایی تنها؛ همه این‌ها ولی در تعامل نزدیک و دقیق با هم.

اگر کسی این مبنا را بفهمد، پاره‌ای از روایات اهل بیت که ما معمولاً یا خب نمی‌شناسیم یا وقتی می‌شناسیم سریع از آن عبور می‌کنیم، معلوم می‌شود. دوستان کتاب «عقل و جهل» کافی کلینی را مراجعه کنند؛ حدود ۳۴ تا روایت است. حالا من به چند تا از این‌ها اشاره می‌کنم، ببینید این رابطه میان عقل و وحی چگونه آنجا وجود دارد:

۱. روایت هشام بن حکم از امام کاظم (علیه السلام) در اصول کافی

خب، در روایت هشام بن حکم که از امام موسی کاظم (سلام الله علیه) است، چند فقره بسیار مهم حضرت به این رابطه اشاره می‌کنند. من فقط مواردش را اشاره می‌کنم، خود دوستان مراجعه کنند؛ در جایش ما توضیح دادیم این را. حضرت می‌فرمایند:

«إِنَّ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حُجَّتَیْنِ: حُجَّةً بَاطِنَةً وَحُجَّةً ظَاهِرَةً».

خدا بر انسان‌ها دو حجت گذاشته: حجت باطنه فرمودند «الْعَقْلُ»، و «وَالْحُجَّةُ الظَّاهِرَةُ الْأَنْبِیَاءُ وَالرُّسُلُ وَالْأَوْصِیَاءُ». در خود این روایت روشن کرده‌اند که رابطه میان حجت باطن و حجت ظاهر این نیست که عقل برای خودش، وحی هم برای خودش! توضیح داده‌اند: «إِنَّ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حُجَّتَیْنِ»، یعنی دو حجت توأمان! عقل یک کار انجام می‌دهد که اصل معارف و آن گنجینه معارف است؛ انبیا کارشان این است که از طریق اثاره، از طریق ادله، آن عقل را بیدار می‌کنند.

در همین روایت باز موارد دیگری هست که امام (علیه السلام) به این نکته اشاره می‌کنند. چون وقت محدود است فقط به یک روایت دیگر می‌پردازم که یک شاهد دوستان بدانند ـ بله؟ (یکی از حضار: شماره روایت را هم بفرمایید.) بله، همین روایت هشام که روایت ۱۱ از کتاب عقل و جهل است. عرض شود که خب می‌دانید این روایت، روایت بلندی است؛ در یک فقره‌اش همین «إِنَّ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حُجَّتَیْنِ» است که حضرت ـ حالا قبل و بعدش را مراجعه می‌فرمایید ـ در یک فقره این می‌فرمایند: «یَا هِشَامُ» ـ فقط عنوانش را می‌خوانم، توضیحش را دیگر حالا دوستان مباحثه کنند ـ:

«نُصِبَ الْحَقُّ لِطَاعَةِ اللَّهِ، وَلَا نَجَاةَ إِلَّا بِالطَّاعَةِ، وَالطَّاعَةُ بِالْعِلْمِ، وَالْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ، وَالتَّعَلُّمُ بِالْعَقْلِ یُعْتَقَدُ، وَلَا عِلْمَ إِلَّا مِنْ عَالِمٍ رَبَّانِیٍّ، وَمَعْرِفَةُ الْعِلْمِ بِالْعَقْلِ».

• «نُصِبَ الْحَقُّ لِطَاعَةِ اللَّهِ»: معارف حقانی آمده است برای اینکه اطاعت و طاعت ـ طاعت حقیقی ـ رخ بدهد.
• «وَلَا نَجَاةَ إِلَّا بِالطَّاعَةِ»: سعادت و رستگاری انسان در گرو اطاعت و فرمان‌برداری است (حالا این را کار نداریم).
• طاعت را چگونه انجام بدهیم؟ «وَالطَّاعَةُ بِالْعِلْمِ»: جز از طریق علم به طاعت نمی‌رسد.
• علم را از کجا به دست بیاوریم؟ «وَالْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ»: تا تعلم پیدا نکنیم و نرویم آموزش ببینیم.
• تعلم را از کجا پیدا کنیم؟ «وَالتَّعَلُّمُ بِالْعَقْلِ»: اگر کسی عقل نداشته باشد، تعلم اتفاق نمی‌افتد ولو معلم، انبیای الهی باشند! «وَالتَّعَلُّمُ بِالْعَقْلِ یُعْتَقَدُ»؛ تعلم از طریق عقل است که بسته می‌شود و محکم می‌شود.
• «وَلَا عِلْمَ إِلَّا مِنْ عَالِمٍ رَبَّانِیٍّ»: فرمودید «وَالطَّاعَةُ بِالْعِلْمِ، وَالْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ» و تعلم هم بدون عقل بسته نمی‌شود (اگر کسی عقل نداشته باشد که تعلم حقیقی رخ نمی‌دهد)، اما «وَلَا عِلْمَ إِلَّا مِنْ عَالِمٍ رَبَّانِیٍّ»! در ادبیات اهل بیت «عالم ربانی» کیست؟ یا انبیا و اوصیای الهی‌اند، یا آموختگان مستقیم از آنان که آن هم به اعتبار علم آن‌ها علم ربانی دارد.
• «وَلَا عِلْمَ إِلَّا مِنْ عَالِمٍ رَبَّانِیٍّ»، دوباره فرمودند: «وَمَعْرِفَةُ الْعِلْمِ بِالْعَقْلِ»! دوباره همین علمِ عالم ربانی جز از طریق عقل نیست. علم به عقل است، عقل بدون علمِ عالم ربانی نیست، علمِ عالم ربانی هم باز بدون عقل نیست!

ائمه (علیهم السلام) دائم دارند به ما می‌گویند معیت میان عقل و وحی، و توأمان بودن این دو تا.

۲. روایت امام صادق (علیه السلام) درباره حجت میان خدا و بندگان

یک روایت ـ روایت ۲۲ همین باب ـ خیلی جالب است. من یک زمان مراجعه کردم، خیلی کم کسی توانسته این روایت را توضیح بدهد، و به گمان ما با این مبنایی که ما عرض کردیم، روایت خیلی «قُرْحَةُ الْقَوْم» است! ساده است. از امام صادق (علیه السلام) فرمودند:

«حُجَّةُ اللَّهِ عَلَی الْعِبَادِ النَّبِیُّ، وَالْحُجَّةُ فِیمَا بَیْنَ الْعِبَادِ وَبَیْنَ اللَّهِ الْعَقْلُ».

حالا این را دوستان مباحثه کنند یعنی چه! حرف‌های ما را بگذارند کنار این بحثی که کردیم، ببینیم یعنی چه؛ این حرف‌هایی که زدیم را بیاوریم و این سه کارکرد را. ببینید:

• «حُجَّةُ اللَّهِ عَلَی الْعِبَادِ النَّبِیُّ»: حجت خدا بر بندگان، نبی است، عقل نیست!
• اما «وَالْحُجَّةُ فِیمَا بَیْنَ الْعِبَادِ وَبَیْنَ اللَّهِ الْعَقْلُ»: حجت ما بین بندگان و خدا، عقل است!

از آن طرف حجت، نبی است؛ از این طرف حجت چیست؟ عقل است. یعنی تا حجت آن‌وری و حجت این‌وری با همدیگر نباشند، حجیت تمام نمی‌شود:

• «حُجَّةُ اللَّهِ» باشد ـ که نبی است ـ اما عقل نباشد، حجت تمام نمی‌شود.
• عقل باشد، اما حجت الهی ـ که نبی باشد ـ نباشد، تمام نمی‌شود؛ عقل دارم، اما اثاره عقل حاصل نمی‌شود.

۳. تصریح شیخ مفید در کتاب «أوائل المقالات» بر اجماع امامیه

یک جمله هم بگویم و تمام کنم و به سؤالات بپردازیم. در همان مقاله‌ای که بیست و چند سال قبل ـ همان «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی» ـ من یک عبارت را آوردم و گفتم که این شیوه ـ که البته بعدش مقالات مختلف و عرض کردم کتاب‌ها و رساله‌های مختلفی الحمدلله تدوین شده و این بحث ابعادش توضیح داده شده ـ اما عبارت مرحوم شیخ مفید در کتاب «أوائل المقالات» را آوردیم که مرحوم شیخ مفید رسماً ادعا می‌فرمایند و اظهار می‌کنند که تا زمان منِ شیخ مفید، همه علمای امامیه اتفاق دارند که تا «سمع» (یعنی وحی) نباشد، عقل در استدلال و در نتیجه‌گیری کمیتش لنگ است. مراجعه بکنید؛ در أوائل المقالات می‌فرمایند:

«اتَّفَقَتِ الْإِمَامِیَّةُ عَلَی أَنَّ الْعَقْلَ یَحْتَاجُ فِی عِلْمِهِ وَنَتَائِجِهِ إِلَی السَّمْعِ، وَأَنَّهُ یَحْتَاجُ إِلَی عِلْمٍ یُنَبِّهُ الْعَاقِلَ عَلَی کَیْفِیَّةِ الِاسْتِدْلَالِ».

«اتَّفَقَتِ الْإِمَامِیَّةُ عَلَی أَنَّ الْعَقْلَ یَحْتَاجُ فِی عِلْمِهِ وَنَتَائِجِهِ إِلَی السَّمْعِ»: عقل در علمش ـ می‌خواهد برسد به گنجینه معارفش ـ و در نتیجه‌گیری‌اش، بدون سمع (یعنی بدون وجود نبی، بدون معارف وحیانی) به نتیجه نمی‌رسد. برای اینکه کسی شبهه نکند، ایشان دنبالش توضیح داده‌اند: «وَأَنَّهُ یَحْتَاجُ إِلَی عِلْمٍ یُنَبِّهُ الْعَاقِلَ عَلَی کَیْفِیَّةِ الِاسْتِدْلَالِ»؛ نیازمند به عاقلی است و عاقل نیازمند به وحیی است تا کیفیت استدلال را به او یاد بدهد.

این را کی دارد می‌گوید؟ مرحوم شیخ مفیدی که اوج عقل‌گرایی کلام ماست! می‌فرماید علمای امامیه، و جالب این است در ذیلش می‌فرماید این مسلک، مخالف با مسلک معتزله است؛ می‌گوید: «وَهَذَا بِخِلَافِ الْمُعْتَزِلَةِ»، که معتزله این را قبول ندارند که عقل‌گرایی بدون وجود وحی به سرانجام نمی‌رسد.

عرض کردیم روش ممتاز و منحصربه‌فردی را ادعا کرده؛ در کل مذاهب اسلامی، اهل بیت در تعامل میان عقل و وحی است، حجیت توأمان عقل و وحی است، و همراه بودن عقل، وحی و فطرت است.

جمع‌بندی روش‌شناسی بحث در جلسات آینده

روش ما در بحث‌های آینده هم همین‌طور است؛ از این روش تبعیت می‌کنیم. این روش به ما می‌گوید:

• شما بیان عقلی داشتید؟ بیان عقلی در جای خودش بیان عقلی دارد؛
• به لحاظ فطری، شما را به فطرت برمی‌گرداند و آنچه را که فطرت می‌یابد روشن می‌کند از طریق معارف وحیانی؛
• و آنجایی هم که دسترسی عقل و فطرت نیست، شما را از طریق وحی تعلیم می‌دهد (روش سوم).

تنبیه، تبیین می‌کند؛ تنبیه می‌دهد و عقل و فطرت را بیدار می‌کند، تبیین می‌کند و گره‌ها را باز می‌کند و مطلب را روشن می‌کند، و تعلیم می‌دهد؛ آنجایی که عقل و فطرت نیست در معارف توحیدی، امیرمؤمنان بر کرسی معارف می‌نشینند و حقایقی را بیان می‌کنند؛ حقایقی که عقل می‌فهمد، اما در آن استقلال ندارد.

این بحث روش‌شناسی ـ خیلی خیلی خلاصه ـ بحث روش‌شناسی فهم معارف توحیدی از دیدگاه مکتب وحی است. خب، دیگر خدمت آقایان هستیم؛ سؤالی هست در خدمتیم. یک صلواتی ختم بفرمایید. (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ).

بخش پرسش و پاسخ پایانی جلسه

پرسش اول: مراتب توحید و معنای «نفی الصفات» و ادنی‌مرتبه توحید

• پرسش یکی از حضار: خب ببخشید، این معرفت توحیدی که شما بیان کردید، این مراتبی دارد؟ در آن خطبه اول نهج‌البلاغه که فرمودید، گفتید که نفی صفات هم یک مرتبه است...
• پاسخ استاد: «وَکَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ»؛ خود اخلاص مرتبه عالی توحید است، و مرتبه عالی اخلاص، «نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ» است. این را توضیح می‌دهیم؛ هم در بحث مراتب توحید توضیح می‌دهیم، هم در بحث اسماء و صفات. آنجا می‌گوییم بله، دارای مراتبی است و مراتبش را هم اجمالاً اشاره می‌کنیم که این نفی‌الصفات چرا مرتبه عالی است. اخلاص یعنی چه؟ اخلاص را می‌گوییم که چطور مرتبه عالی توحید، اخلاص است، و چطور مرتبه عالی اخلاص، نفی‌الصفات است.
• ادامه پرسش طلبه: آقا استاد، مثلاً الآن ادنی‌درجه توحید چیست؟ من می‌خواهم مسلمان بشوم، ادنی‌درجه‌اش چیست؟
• پاسخ استاد: خب، ادنی‌درجه همین معرفت اولیه به اینکه خداوند شریکی ندارد؛ این را در معنای توحید خواهیم گفت. حالا بحث‌های محتوایی را یکایک خواهیم گفت. اگر سؤالات الآن روی همان بحث روش‌شناسی باشد، این‌ها را در جلسات بعد به آن پاسخ خواهیم داد.

پرسش دوم: چرایی عدم ذکر «فطرت» در کنار عقل و وحی در روایات «حجت»

• پرسش یکی از حضار: بحث توأمان بودن را چرا به فطرت هم ما تعمیم نمی‌دهیم؟ فطرت و عقل و وحی... ولی در تعبیرات و اصطلاحات فقط می‌گویند «عقل و وحی»، فطرت را اصلاً نمی‌گویند!
• پاسخ استاد: آن هم همین‌طور است؛ بله، همین است، همین است. چون به فطرت، «حجت» حاصل نمی‌شود! این است که فرمودند: «إِنَّ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حُجَّتَیْنِ: حُجَّةً بَاطِنَةً»، فرمودند «الْعَقْلُ»، «وَحُجَّةً ظَاهِرَةً الْأَنْبِیَاءُ وَالْأَوْصِیَاءُ». چرا فطرت را داخل در حجت نیاوردند؟ با فطرت «احتجاج» نمی‌شود! فطرت منبع معرفتی هست ـ گفتیم اساس هم هست، دین قیم هم با اوست، «لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» آن است، حالا می‌رسیم در معرفت فطری که ائمه فرمودند «لَوْلَا ذَلِکَ لَمْ یَعْرِفْ أَحَدٌ»، اگر آن نباشد کمیت عقل هم لنگ است و انبیا هم کاری نمی‌توانند بکنند، ها؟ ـ ولی چون «حجت» نیست! حجت یعنی چه؟ یعنی در مقام حجت‌آوری ـ حالا به قول امروز، می‌گویند در معرفت‌شناسی جدید می‌گویند «بین‌الاذهانی»، «اینترسابجکتیویتی» ـ حالت بین‌الاذهانی ندارد؛ فطرت، یافتِ شماست! تذکر انبیا برای این است که انسان برگردد به خودش و ببیند آن میثاق فطرت در درونش زنده هست یا نیست. به این دلیل چون حجت، عقل و وحی است، بحث سنگین می‌شود؛ و الا اگر همان‌طور که می‌خواهید بفرمایید بخواهیم دقیق‌تر سخن بگوییم، باید بگوییم انسان در معارف عالی توحیدی سه منبع دارد و این سه منبع توأمان و در ارتباط با همدیگر است که ما را می‌رسانند؛ یکی‌اش نباشد، آن دو تا هم کارساز نیست.

پرسش سوم: بررسی دیدگاه «تحویل دادن انسان به وحی توسط عقل» و بازخوانی شبهه دور

• پرسش یکی از حضار: در این نظریه که می‌گویند عقل تا آنجایی کاربرد دارد که دست ما را بگذارد در دامن وحی...
• پاسخ استاد: نه، این را قبول نداریم! این دو تا مسئله و اشکال دارد؛ درست است‌ها، اما کامل نیست:

اولاً اینکه عقل ما را بخواهد دستمان را بگذارد در دست وحی، چگونه می‌گذارد؟ ما در جلسه آینده که معرفت عقلی است خواهیم گفت تا انبیا نباشند ـ اگر انبیا نبودند ـ عقل علی‌رغم داشتن همه ابزار کافی، راه نمی‌افتاد! چرا ما می‌گوییم پدر توحید، حضرت ابراهیم است؟ گزارش قرآن را خواهیم گفت؛ حضرت ابراهیم دقیقاً کار عقلی می‌کند در باب توحید. اولین سخن این است که تا نبی نباشد ـ به تعبیر مرحوم مفید: «یُنَبِّهُ الْعَاقِلَ عَلَی کَیْفِیَّةِ الِاسْتِدْلَالِ» ـ باید بیان علم و استدلال کند، راه بیندازد عقل را، دفینه‌های عقل را نشان بدهد. پس خود عقل برای اینکه دست به دست انبیا بدهد، نیازمند به نبی است! این گام اول. اگر انبیا و معلمان الهی و عالم ربانی نباشند، عقل اثاره نمی‌شود.

• ادامه پرسش طلبه: عقل مگر خودش طوری نیست که دنبال این باشد که به پرسش‌ها و پاسخ‌هایی که دارد برسد؟ اگر به حرکت بیفتد خودش برود دنبالش...
• پاسخ استاد: دنبالش هست، اما اصل این تحریک عقل و بعداً راهنمایی عقل برای اینکه برسد، این نیازمند به عالم ربانی و معلم الهی است. لزوماً نمی‌رسد؛ هزاران شبهه سر راهش است! شبهه‌اش را چه‌جوری پاسخ بدهد؟ چرا انسان‌ها در طول تاریخ علی‌رغم داشتن عقل، این همه شرک و خرافه‌پرستی در عالم بود؟ همین الآن! تعبیر زیبای امیرالمؤمنین: «لِیُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ»؛ گنجینه عقل هست، دفینه است، پنهان است! همه نکته زیبای بحث این است که برای اینکه عقل دست به انبیا بدهد و تسلیم انبیا بشود، نیازمند به خود نبی است. نبی می‌آید اول عقل را بیدار می‌کند تا خودش را به عقل نشان بدهد. انبیا هستند که می‌آیند خودشان را به عقل معرفی می‌کنند.
• پرسش طلبه: دور نمی‌شود؟
• پاسخ استاد: نه، نه! گفتیم: «حُجَّةُ اللَّهِ عَلَی الْعِبَادِ النَّبِیُّ». دور نمی‌شود؛ چرا؟ چون نقش «تنبیهی» دارد! وقتی حضرت ابراهیم (علیه السلام) ـ خواهیم گفت این بحث را ـ دارد با مخالفین برخورد می‌کند، دارد استدلال می‌کند: «إِنِّی لَا أُحِبُّ الْآفِلِینَ» می‌گوید. با استدلال و بیان عقلی، عقل را راهنمایی می‌کند. اگر این بیان عقلی نباشد، انسان عاقل به خودی خود دنبال این بحث نمی‌افتد و دچار گرفتاری می‌شود. اینجا نقش انبیا فقط «تنبیه» است، «تعبد» نیست؛ پس دور نیست! انبیا نباشند، این تنبیه حاصل نمی‌شود؛ وجود انبیا هم دور لازم نمی‌آورد، چون انبیا در آنجا فقط دارند عقل را اثاره می‌کنند. حالا که عقل اثاره شد و به خودش و متکی بر خودش به این معرفت رسید، حالا خدا ثابت می‌شود، نبی معجزه می‌آورد برای عقل، عقل تمکین می‌کند و حالا دست به دست نبی می‌دهد. این یک اشکال؛ پس بنابراین در همان مرحله اول، عقل نبی می‌خواهد.

دوم: عقل دست به نبی داد؛ آیا کافی است و عقل می‌رود کنار؟ تعطیل می‌کنیم؟ یا قدم به قدم که نبی صحبت می‌کند، دوباره عقل هست؟ عقل هم می‌فهمد آن را، هم جمع بین ادله می‌کند، هم با مبانی خودش مقایسه می‌کند. نبی آمد و تناقض گفت، من نمی‌پذیرم!

• پرسش طلبه: حجیت نبی را هم که عقل ثابت کرد...
• پاسخ استاد: باشد، حجیت نبی را عقل ثابت کرد؛ اگر دید کسی که نبی است دارد تناقض می‌گوید و بر تناقضش اصرار دارد، عقل تازه می‌فهمد این نبی نیست! این را ما به تفصیل گفتیم؛ حجت نهایی در اینجا عقل است: «وَالْحُجَّةُ فِیمَا بَیْنَ الْعِبَادِ وَبَیْنَ اللَّهِ الْعَقْلُ». نبی آمده از بالا و دارد هشدار می‌دهد، ولی در آخر عقل من است که تا مطلب برایش روشن نشود، تسلیم نمی‌شود. در روایت اول باب عقل:

«إِیَّاکَ آمُرُ وَإِیَّاکَ أَنْهَی، وَإِیَّاکَ أُعَاقِبُ وَإِیَّاکَ أُثِیبُ».

به عقل می‌گوید خدا: فقط تو ای عقل، مخاطب من در امر و نهی هستی! اگر عقل نباشد، حرف نبی هم فهمیده نمی‌شود. باز نبی را عقل تصدیق می‌کند، حرفش را هم عقل تصدیق می‌کند. و این همان دقت و ظرافت روش‌شناسی و منطق فهم انبیایی و اهل بیت است که عرض کردیم این فقط ویژه اهل بیت است.

پرسش چهارم: تقدم ثبوتی عقل و تقدم اثباتی وحی (تمثیل گنجینه پنهان و وصیت‌نامه)

• پرسش یکی از حضار: پس این توأمان بودنشان را در واقع نمی‌توانیم بگوییم حتماً باید با هم باشند؛ چون به هر حال ما یک تقدمی باید برای عقل اینجا قائل بشویم...
• پاسخ استاد: چرا! ببینید، تقدم دارد ـ این را در بحث‌های تفصیلی من گفتم، حالا نوارهایش هم هست و دوستان می‌توانند مراجعه کنند ـ گفتیم: تقدم دارد در «مقام ثبوت»، در «مقام اثبات»؛ تأخر دارد در مقام ثبوت... اگر باشد من این را بد نیست یک ـ احتمالاً حالا نمی‌شود روی تابلو این را بنویسم ـ عرض شود که:

در «مقام ثبوت»، عقل تقدم دارد. یعنی چه؟ یعنی اگر عقل نباشد، فهم هیچ حقیقتی ممکن نیست. شما عقل را از خودتان بگیرید! اصلاً دریچه ما به عالم، دریچه ما به آدم، دریچه ما به انبیا، عقل ماست. اگر عقل را از ما بگیرند، کنار دست من نبی خدا نشسته باشد، وجود مقدس حضرت ولیّ عصر اینجا باشند ولی عقل من نباشد، من هیچ درکی ندارم! و در نهایت هم عقل است که تا عقل قانع نشود و برایش تثبیت نشود، حجت برایش تمام نیست. پس عقل ضروری است.

اما سؤال این است: در مقام ثبوت، عقل باید باشد؛ در «مقام اثبات» چطور؟ یعنی در مقامی که من الآن بفهمم و آن معارف را درک کنم و بر آن معارف تأکید کنم، بدون وجود نبی من می‌توانم معارف عقلی را درک کنم؟ ـ در معارف توحیدی داریم می‌گوییم‌ها ـ نه! عقل ثبوتاً هست و باید هم باشد، و اگر هم نباشد من نمی‌رسم؛ اما اگر انبیا هم نباشند، این هست.

من یک مثالی می‌زنم؛ ان‌شاءالله این مثال، بهتر از این مثال‌ها پیدا نکرده‌ام:

من می‌گویم یک روز شما در منزل نشسته‌اید، یک کسی می‌آید درِ منزل شما، می‌گوید: آقا، ما یک وصیت‌نامه‌ای مثلاً از جد شما و اجداد شما داریم که آن گوشه مثلاً حیاط شما، یک گنجینه‌ای هست که برای شما گذاشته‌اند؛ ها؟ ـ حالا «اللَّهُمَّ ارْزُقْنَا»! ـ شما می‌روید همان‌جا را که این دقیقاً نشان داده می‌کنید، پیدا می‌کنید و می‌بینید بله، یک همچین گنجینه‌ای هست!

ما می‌گوییم بیان این فرد برای رسیدن شما به آن گنجینه چه حالتی دارد؟ «طریق» است فقط! آن گنجینه است که خودش را ثابت می‌کند؛ اگر شما به گنجینه نرسید، نمی‌توانید بگویید: آقا، خیلی آدم موثقی بودها، خیلی معتبر بود، حتماً گنجینه آنجا هست! می‌گویی: آقا، کندم نبود! بیست متر هم رفتیم، سی متر هم رفتیم، نشد! اگر بیان او نبود، من به گنجینه نمی‌رسیدم؛ شاید اگر پنجاه سال هم اینجا زندگی می‌کردم، هیچ‌وقت به این گنجینه دسترسی پیدا نمی‌کردم. وجود آن گنجینه هم باید باشد.

پس برای رسیدن من به آن گنجینه پنهان، دو چیز لازم دارد:

۱. یکی اصل وجود آن گنجینه، که اگر نباشد فایده ندارد؛

۲. یکی بیان آن کس که به من بگوید: آقا، در ده متری اینجا یک گنجینه نهفته است.

نقش آن بیان، نقش «مقام اثبات» است؛ من را در مقام اثبات می‌رساند به گنجینه، و الا در مقام ثبوت، گنجینه هست. در باب عقل هم همین را می‌گوییم: انسان دارای عقل هست و اگر عقل نباشد، انسان نمی‌تواند بفهمد؛ اما اگر هشدار نبی هم نباشد:

«إِنَّمَا أَنْتَ مُذَکِّرٌ، لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُسَیْطِرٍ»، «إِنَّمَا...»