توحید در معارف اهل بیت - جلسه 8
- موضوع جلسه: معرفت‌الله در میانه تعطیل و تشبیه؛ قواعد کلی اهل بیت (ع) در نفی تصویرسازی ذهنی، اصل بینونت خالق و مخلوق و سازوکار شناخت آیه‌ای.
- مرور گذشته: در وجودشناسی و در معناشناسی، هر گونه صفت برای خداوند نفی شد؛ روایات راه هر گونه شناخت ذهنی را، چه از جهت نوع وصف، چه از جهت ابزار ادراک و چه از جهت مراتب، بسته‌اند.
- قواعد کلی در نفی تصویرسازی از خدا
- سخن امام باقر (ع): «کُلُّمَا مَیَّزْتُمُوهُ بِأَوْهَامِکُمْ فِی أَدَقِّ مَعَانِیهِ فَهُوَ مَخْلُوقٌ لَکُمْ مَرْدُودٌ إِلَیْکُمْ».
- «مَا تَوَهَّمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَوَهَّمُوا اللَّهَ غَیْرَهُ»؛ حتی عام‌ترین مفهوم یعنی «شیء».
- اطلاق «شیء» بر خداوند (بَابُ إِطْلَاقِ الْقَوْلِ بِأَنَّهُ شَیْءٌ در کافی)
- می‌توان گفت «شیء»، به شرط «غَیْرَ مَعْقُولٍ وَلَا مَحْدُودٍ»؛ و «فَمَا وَقَعَ وَهْمُکَ عَلَیْهِ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ خِلَافُهُ».
- با این حال باب شناخت بسته نیست؛ قاعده روایت تحف‌العقول: «بَابُ الْبَحْثِ وَاسِعٌ، وَطَلَبُ الْمَخْرَجِ مَوْجُودٌ».
- حد وسط میان تعطیل و تشبیه: «الْمَذْهَبَ الصَّحِیحَ فِی التَّوْحِیدِ مَا نَزَلَ بِهِ الْقُرْآنُ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ جَلَّ وَعَزَّ» و پاسخ امام جواد (ع) که «شیء» گفتن خدا را «یُخْرِجُهُ مِنَ الْحَدَّیْنِ: حَدِّ التَّعْطِیلِ وَحَدِّ التَّشْبِیهِ»؛ هر صورت‌دادن و حدگذاشتنی در ذهن تشبیه است.
- پرسش و پاسخ: این نفی به معنای انتفای شناخت خدا نیست و صفات سلبی و ثبوتی در این جهت فرقی ندارند؛ بحث صفات جلالیه و جمالیه در کتب کلامی هم انحراف نیست و داوری را باید به پایان بحث گذاشت.
- اصل بینونت و مباینت مطلق خالق و مخلوق: «إِنَّ اللَّهَ خِلْوٌ مِنْ خَلْقِهِ وَخَلْقُهُ خِلْوٌ مِنْهُ» و «إِنَّ اللَّهَ بَائِنٌ مِنْ خَلْقِهِ وَخَلْقُهُ بَائِنٌ مِنْهُ»؛ در خدا هیچ کمالی از سنخ کمالات مخلوق نیست.
- نقد قاعده فلسفی «معطی الشیء لا یکون فاقداً له» و قاعده سنخیت در حکمت متعالیه: این قاعده بدیهی نیست و مبنای عقلی ندارد، چون عطا کردن کمال دو احتمال دارد، داشتن آن در ذات یا قدرت بر ایجاد آن در دیگری؛ تناسب علت و معلول هم به سنخیت ذاتی برنمی‌گردد.
- سازوکار شناخت عقلی آیه‌ای
- خطبه امیرالمؤمنین (ع): «لَمْ یُطْلِعِ الْعُقُولَ عَلَی تَحْدِیدِ صِفَتِهِ، وَلَمْ یَحْجُبْهَا عَنْ وَاجِبِ مَعْرِفَتِهِ»؛ و «فَهُوَ الَّذِی تَشْهَدُ لَهُ أَعْلَامُ الْوُجُودِ عَلَی إِقْرَارِ قَلْبِ ذِی الْجُحُودِ».
- در هیچ آیه و روایتی استدلال از کمال مخلوق به کمال خالق نیامده؛ همه جا از نقص مخلوق به نفی نقص از خالق است: «الْمُسْتَشْهَدُ بِحُدُوثِ الْأَشْیَاءِ عَلَی أَزَلِیَّتِهِ، وَبِمَا وَسَمَهَا مِنَ الْعَجْزِ عَلَی قُدْرَتِهِ».
- دو سازوکار انتقال از مخلوق به خالق
- سازوکار مبتنی بر سنخیت و مفهوم اثباتی: کمال مخلوق را بی‌حد به خدا نسبت دادن؛ که با بینونت سازگار نیست.
- شناخت آیه‌ای با قاعده «کُلُّ مَعْرُوفٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ، وَکُلُّ قَائِمٍ فِی سِوَاهُ مَعْلُولٌ»: شناخت مستقیم نیست، از آیه به صاحب آیه است و تنها راهش انتقال از نقص به نفی نقص است.
- پرسش و پاسخ: علم و قدرتی که ما در خود می‌فهمیم به خدا نسبت داده نمی‌شود؛ از خدا هم جهل ما نفی می‌شود و هم علم محدود ما.
- جمع‌بندی، معرفت بین حدین: هیچ وصف اثباتی به خدا نسبت نمی‌دهیم، اما همه کمالات را با سلب نقص مقابلشان به او نسبت می‌دهیم؛ این دیدگاه نه «بلاکیف» اشاعره است و نه تشبیه اهل حدیث.
- راز تسبیح و تکبیر: هر کمالی که به صورت ایجابی تصور کنیم سقفش حد عقل ماست؛ سلب نقص، خدا را به کمال بی‌نهایت نزدیک‌تر می‌شناساند. جلسه آینده: پیوند این بحث با «کَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ» و سپس بحث اراده.
صوت و فایل‌های این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایل‌ها، در درس‌گفتار «توحید در معارف اهل بیت» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درسگفتاربخش اول: خطبه آغازین و مرور مباحث وجودشناسی و معناشناسی اسماء و صفات الهی
«أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، وَصَلَّی اللَّهُ عَلَی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِینَ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ).»
خوب، در جلسات گذشته ما بر مسئله اسماء و صفات تکیه داشتیم و در دو محور این موضوع را دنبال کردیم: یکی بُعد وجودشناختیِ اسماء و صفات الهی، و دیگری بُعد معناشناختی.
در بُعد وجودشناختی، از مجموعه روایات اهل‌بیت استفاده کردیم که اساساً اطلاق صفت و باور به وجود صفت در خداوند متعال به هر شکلی نادرست و ناممکن است. نفسِ اعتقاد به وجود صفت، مستلزم اعتقاد به وجود دوئیت میان صفت و موصوف است، و لازمه صفت، حد داشتن و تحدید کردنِ ذات است؛ و از این جهت در بُعد وجودشناختی به صورت مطلق صفات را از ذات الهی نفی می‌کنیم؛ چه صفات زائده بر ذات — که روشن است — و حتی صفاتی که عین ذات باشند. گفتیم اساساً «صفات عین ذات»، اگر کسی در معنای دقیق این کلمه تأمل بکند، محال بودنش روشن است؛ بیانش هم همان بیانی است که امیر مؤمنان (صلوات‌الله‌علیه) در آن خطبه فرمودند که: «وَکَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ، لِشَهَادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَیْرُ الْمَوْصُوفِ، وَشَهَادَةِ کُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَیْرُ الصِّفَةِ»؛ برای اینکه هر صفتی شهادت می‌دهد که این صفت، موصوف نیست، و هر موصوفی شهادت می‌دهد که صفت نیست. اصلِ تغایر ذاتی میان صفت و موصوف، بزرگ‌ترین دلیل است بر اینکه ما چیزی به نام صفات ذاتی نداریم. تعبیر «صفات ذاتی» به آن معنا که گفته می‌شود که یک ذاتِ واحدِ بسیط است و هیچ‌گونه حدی ندارد و هیچ‌گونه تغایری در آن نیست، و در عین حال دارای صفات است، این خودش تناقض است. علاوه بر اینکه اشاره شد: «فَمَنْ وَصَفَهُ فَقَدْ حَدَّهُ»؛ همین که شما قائل به وصف شدید، وصف مستلزم تحدید و حد است، و حد در درون ذات الهی محال است.
در بحث معناشناسیِ صفات هم با محوری‌بندی‌ای که در آنجا در یک جزوه کرده بودیم — و دوستان هم دیدند — و اشاراتی به مصادیقش کردیم، وجود صفت به معنای معناشناختی هم نفی شد. گفتیم این صفات یا مستلزم احاطه هستند (که نفی شد و احاطه بر ذات ممکن نیست)، یا مستلزم اکتناه هستند (که گفته شد اکتناه هم محال است)، و گفته شد که صفات و هر گونه وصفی که برای خداوند بیاوریم مستلزم تحدید است و تحدید هم در ذات خدا ممنوع است. هر گونه تلقی از خداوند متعال در پرتو وجود اسمی از اسماء و وصفی از صفات، این محال است؛ عقلاً محال است.
بخش دوم: قواعد کلی معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در نفی مطلق تصویرسازی و مفهوم‌سازی ذهنی از خداوند
این بیان اخیر را در روایات گاهی اوقات در قالب یک قواعد کلی بیان کرده‌اند. اگر دقت فرمودید، ما در روایات قبل هم تذکر دادیم؛ روایات به گونه‌ای بیان شده است که اگر کسی دقت کند — نه اینکه بخواهد یک دونه‌اش را بخواند و یک ترجمه بکند و رد بشود — مجموعه بیانات اهل‌بیت را وقتی نگاه می‌کند، می‌بیند که اساساً راهی برای شناخت خداوند از طریق وصف و عنوان نگذاشته‌اند:
- یک جهتش همان بود که عرض کردم: اینکه کسی بگوید آقا، من می‌شناسم و مثلاً وصف این‌گونه باشد؛ فرمودند آقا، وصف هر گونه بگویید، به هر حال یا مستلزم احاطه است یا اکتناه است؛ از این جهت نه.
- به لحاظ ابزار شناختی هم رد کرده‌اند؛ نشان دادیم، فرمودند: عقل راه ندارد، فکر راه ندارد، وهم راه ندارد، ادراک ممکن نیست؛ هیچ‌گونه ابزاری که شما به ذهنتان برسد و در زبان عربی بتوان آن را به عنوان یک قوه ادراکی بشری دانست، تمام این‌ها سلب شده است. این هم یک جهت.
- یک جهت دیگر این است که کسی بگوید آقا، این‌ها مراتب دارد؛ یک مرتبه پایینش را ما می‌فهمیم — عذر می‌خواهم، مرتبه پایینش قابل فهم نیست — اما اگر کسی دقت نظر داشته باشد می‌فهمد؛ عوام نمی‌فهمند، عالمان می‌فهمند؛ بین عالمان، آن‌هایی که دقیق‌النظرند می‌فهمند! تعابیر را خواندیم، دیگر من تکرار نمی‌کنم؛ فرمودند: «غَوْصُ الْفِطَنِ»؛ کسی با دقیق‌ترین ابزارهای معرفتی بخواهد خدا را بشناسد، به هیچ وجه قابل درک نیست!
این‌قدر تعابیر ائمه (علیهم‌السلام) در این جهاتِ شناخت، دقیق و متنوع است که به نظرم راهِ دررو به قول امروز نگذاشته‌اند که: ای بشر! با ابزارهای ادراکی‌ات، هر مقدار هم آدم باهوش باشی و هر مقدار هم که دقت کنی، شناخت خداوند از طریق ادراکات و از طریق مفاهیم و صور امکان‌پذیر نیست!
۱. قاعده کلی اول در کلام امام باقر (علیه‌السلام): «کُلُّمَا مَیَّزْتُمُوهُ بِأَوْهَامِکُمْ فِی أَدَقِّ مَعَانِیهِ فَهُوَ مَخْلُوقٌ لَکُمْ مَرْدُودٌ إِلَیْکُمْ»
در آن تعبیری که امام باقر (علیه‌السلام) دارند که فرمودند:
«کُلُّمَا مَیَّزْتُمُوهُ بِأَوْهَامِکُمْ فِی أَدَقِّ مَعَانِیهِ فَهُوَ مَخْلُوقٌ لَکُمْ مَرْدُودٌ إِلَیْکُمْ».
حالا به تعبیر من، بعضی جاها دیگر تیر خلاص زده‌اند! «کُلُّمَا مَیَّزْتُمُوهُ بِأَوْهَامِکُمْ»؛ هر چه می‌خواهید در ذهن بیاورید و در ذهنتان بیاورید، به هر شکلی، با هر ابزاری، با هر دقتی که بخواهید تمیز بدهید — قوای ادراکی انسان، قوه تمیز است دیگر؛ ما تا نتوانیم بین دو چیز تمیز بدهیم و مَیز ایجاد کنیم، برایمان شناخت ممکن نیست؛ شناخت بدون تمیز در قوای ادراکی بشر محال است — هر چه در ذهنتان بیاورید، هر صورتی، با هر شکلی از تجرید و انتزاع که بخواهید خداوند متعال را تمیز بدهید، امکان‌پذیر نیست: «فَهُوَ مَخْلُوقٌ لَکُمْ»، این صورت‌ها ساخته ذهن شماست؛ «مَرْدُودٌ إِلَیْکُمْ»، به خودتان برمی‌گردد و خدا را نشان نمی‌دهد!
۲. قاعده کلی دوم در کلام اهل‌بیت (علیهم‌السلام): «مَا تَوَهَّمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَوَهَّمُوا اللَّهَ غَیْرَهُ»
باز از این تعبیرات عام — که حالا من هر کدام که می‌گویم شما بگردید ده تا نمونه مشابه در روایات پیدا می‌کنید و این‌ها دیگر قواعد کلی معارف اهل‌بیت است — باز فرمودند:
«مَا تَوَهَّمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَوَهَّمُوا اللَّهَ غَیْرَهُ».
خوب عنایت بفرمایید: «مَا تَوَهَّمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ»؛ «شیء»! حالا عرض می‌کنم که مفهوم «شیء» در معارف اهل‌بیت، عام‌ترین مفهومی است که بر امر موجود می‌توان اطلاق کرد؛ حتی عام‌تر از خودِ مفهوم «وجود»! عام‌تر از مفهوم وجود، مفهوم «شیء» است. داخل پرانتز عرض کنم: در تاریخ تفکر بشری و در فلسفه‌های بشری، کسانی بوده‌اند که معتقد بوده‌اند مفهوم وجود بر خداوند صادق نیست — کسی مانند فلوطین مثلاً، و خیلی‌ها بوده‌اند که می‌گفتند حتی بر خداوند مفهوم وجود را نمی‌توانیم اطلاق کنیم — اما هیچ‌کس نتوانسته بگوید ما مفهوم «شیء» را دیگر بر خداوند اطلاق نمی‌کنیم! می‌خواهم عرض کنم مفهوم «شیء»، عام‌ترین مفهوم عقلی است که ما بر چیزی اطلاق می‌کنیم که از کتم عدم بیرون آمده باشد. آن که در کتم عدم است، چیزی برایش اطلاق نمی‌شود و «شیء» هم نمی‌شود گفت و «چیز» هم نمی‌شود گفت؛ اما همین که مرتبه‌ای از کتمِ عدمِ مطلق بیرون بیاید، می‌گوییم «چیز»، «شیء».
روایت می‌فرماید: «مَا تَوَهَّمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ»؛ هر چیزی را که «شیء» بشود بر آن اطلاق کرد، تا توهم کردید او را «چیزی»، «فَتَوَهَّمُوا اللَّهَ غَیْرَهُ»؛ خدا را در نظر بیاورید که آن نیست! هر چه در ذهنتان از شیء می‌آورید، بلافاصله بگویید خدا این چیزی که در ذهن من آمده نیست! دیگر بالاتر از این؟! یک قاعده خیلی کلی که آقا، چیزی که در ذهن شما می‌آید و عنوان «شیء» به آن می‌دهید، این در واقع خدا نیست؛ به محض اینکه گفتید این خدا هست، از مرحله توحید حقیقی خارج شدید.
بخش سوم: پرسش اصحاب از اطلاق واژه «شیء» بر خداوند و قاعده «باب البحث واسع و طلب المخرج موجود»
به اینجا که رسیدند، خوب اصحاب از ائمه (علیهم‌السلام) پرسیدند: اگر قرار است ما «شیء» هم نگوییم، دیگر چه می‌شود؟!
یک روایتی در تحف‌العقول از امام صادق (علیه‌السلام) هست — دوستان مراجعه کنند، به آن خواهم رسید و این بحثش را در آخر این جلسه یا جلسه آینده ان‌شاءالله خواهم کرد — صدر روایت این است که حضرت فرمودند اگر کسی خدا را به صفت بشناسد، از توحید خارج شده؛ کسی خدا را به صفت و موصوف بشناسد، از توحید خارج شده؛ یک هم‌چین چیزی فرمودند که حالا اشاره خواهم کرد. این‌قدر فرمودند که اصحاب و راوی می‌پرسد و می‌گوید: پس بنابراین، اصلاً چیزی نماند! ما نمی‌توانیم بحث کنیم! حضرت فرمودند: نه، «بَابُ الْبَحْثِ وَاسِعٌ، وَطَلَبُ الْمَخْرَجِ مَوْجُودٌ».
بله، من تأکید می‌کنم که هر چه در ذهن آوردید و در باب خداوند صورت دادید و مفهوم ساختید، بدانید که او خدا نیست و خدا چیزی غیرِ اوست؛ اما در عین حال، باب بحث بسته نیست! خروج از این بن‌بست («طَلَبُ الْمَخْرَجِ»)، «بَابُ الْبَحْثِ وَاسِعٌ»؛ هنوز جای بحث زیاد است و «طَلَبُ الْمَخْرَجِ مَوْجُودٌ»؛ بن‌بست نیست و هنوز خیلی حرف داریم! ما فعلاً پایه را بگذاریم — این را من از زبان حضرت می‌گویم — فعلاً پایه بحث روشن باشد که از کجا شروع می‌کنیم: اینکه شما بخواهید در ذهن چیزی را بیاورید و آن را به خداوند متعال نسبت بدهید، این بابش بسته است! «مَیَّزْتُمُوهُ بِأَوْهَامِکُمْ فِی أَدَقِّ مَعَانِیهِ»، بسته است!
اینجا اصحاب می‌پرسیدند: پس بنابراین ما خدا را به عنوان «شیء» هم نمی‌توانیم داشته باشیم؟ حتی «شیء» هم نگوییم؟ فرمودند: «شیء» را فقط در حدی می‌توانید بگویید که بگویید خدا تحقق دارد — که حالا بعد تعبیر می‌کنیم که از حد تعطیل خدا را خارج کنید.
در کتاب کافی، توحید کافی، «بَابُ إِطْلَاقِ الْقَوْلِ بِأَنَّهُ شَیْءٌ» (آیا می‌توان بر خداوند شیء اطلاق کرد یا نه)؛ یعنی این‌قدر روایت زیاد است که مرحوم کلینی این را عنوانِ باب قرار می‌دهند که بر خدا آیا می‌توان شیء گفت یا نه، و اگر می‌توانیم شیء بگوییم به چه معنا می‌توانیم بگوییم!
راوی می‌پرسد؛ می‌گوید: «سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) عَنِ التَّوْحِیدِ فَقُلْتُ: أَتَوَهَّمُ شَیْئاً؟»؛ آیا ما می‌توانیم خدا را — گفتیم این «توهم» را با توهمِ اصطلاحی خلط نکنید؛ «أَتَوَهَّمُ شَیْئاً» یعنی در ذهن آوردن و تصور کردن؛ «وهم» گفتیم یعنی ذهن؛ ذهن در عام‌ترین مفهومش در زبان عربی آن زمان و حداقل در ادبیات اهل‌بیت، به آن می‌گفتند «وهم»؛ وهم یعنی ذهن — آیا ما می‌توانیم در ذهن خودمان خدا را به عنوان «شیء» بیاوریم؟ حضرت فرمودند:
«نَعَمْ، غَیْرَ مَعْقُولٍ وَلَا مَحْدُودٍ».
بله، می‌شود «شیءٌ» گفت و تصور کرد، اما به شرطی که به این «شیءٌ» نه صورت عقلی بدهید و نه او را به حدی از حدود عقلی محدود کنید! شما شیئی در نظر بگیرید؛ خدا شیء است؟ بله، شیء است؛ اما از آن شیء هیچ‌گونه تصور معقولی نداریم و هیچ‌گونه حد ذهنی و حد مفهومی برای آن خداوند نمی‌توانید داشته باشید.
بعد حضرت فرمودند — این قاعده کلی را می‌خواهم عرض کنم، دارم قواعد کلی می‌گویم — فرمودند:
«فَمَا وَقَعَ وَهْمُکَ عَلَیْهِ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ خِلَافُهُ».
هر چیزی که ذهنِ تو بر او بیفتد و به او توجه کند — «مِنْ شَیْءٍ»، هر چه، حتی مفهوم شیء — «فَهُوَ خِلَافُهُ»، خدا برخلافِ آن است! فرمودند:
«لَا یُشْبِهُهُ شَیْءٌ وَلَا تُدْرِکُهُ الْأَوْهَامُ، کَیْفَ تُدْرِکُهُ الْأَوْهَامُ وَهُوَ خِلَافُ مَا یُعْقَلُ وَخِلَافُ مَا یُتَصَوَّرُ فِی الْأَوْهَامِ؟! إِنَّمَا یُتَوَهَّمُ شَیْءٌ غَیْرُ مَعْقُولٍ وَلَا مَحْدُودٍ».
عنایت بفرمایید؛ فرمود: «وَهُوَ خِلَافُ مَا یُعْقَلُ وَخِلَافُ مَا یُتَصَوَّرُ فِی الْأَوْهَامِ»؛ چطوری شما می‌توانید بگویید ذهن خدا را می‌شناسد، در حالی که خداوند «خِلَافُ مَا یُعْقَلُ» است؟! برخلاف هر چیزی است که در عقل و تصور می‌آید، و خلافِ هر چیزی است که «یُتَصَوَّرُ فِی الْأَوْهَامِ»! نگفته صورت خیالی، نگفته صورت حسی؛ «خِلَافُ مَا یُتَصَوَّرُ فِی الْأَوْهَامِ»، هر صورتی حتی در دقیق‌ترین شکل آن، به محض اینکه در قوه ادراکی شما بیاید باید بدانید که او خدا نیست، چون او خلاف این‌هاست؛ و اگر باشد — در روایات دیگر اشاره کردیم — اگر چنین چیزی در ذهن بیاید، او محدود است و محکوم است به محدودیت و محکوم است به مصنوعیت! محدود است و مصنوع، و مصنوع صانع می‌خواهد و مصنوع غیرِ صانع است.
عرضم این است: مجموعه روایات اهل‌بیت به یک زبان اشاره می‌کند که آن چیزی را که ما در ذهن داریم و آن چیزی را که به قوه ادراکی بشری تصور می‌کنیم، به هر شکلی و در هر مرتبه‌ای، به محض اینکه به تصور بیاید، این خدا نیست.
خوب، سؤال می‌شود: پس چگونه ما خدا را باید بشناسیم؟ پس خدا را تصور نکنیم؟ تعطیل مطلق؟! اینجا ائمه (علیهم‌السلام) فرمودند: نه، تعطیل مطلق نیست؛ مذهب حقیقی توحید، چیزی است میان «تشبیه» و «تعطیل»! مذهب حقیقی توحید در مکتب اهل‌بیت و در مکتب معارف قرآن این است که خداوند را در عقل — فعلاً ادراک عقلی را داریم می‌گوییم — در عقل، میان تشبیه و تعطیل بدانیم.
«تشبیه» چیست؟ از این معارف معلوم شد: هر چیزی که انسان در ذهن بیاورد و به آن صورت بدهد، حد درست کند و تمیز بدهد، تشبیه است! به محض اینکه ما می‌خواهیم چیزی را صورت بدهیم، به تشبیه می‌افتیم. اگر قرار باشد ما از تشبیه فرار کنیم، هیچ راهی نداریم الا اینکه بگوییم خداوند شیئی است که هیچ‌گونه تصوری از آن نداریم؛ از تعطیل خارج می‌کنیم خدا را، از تشبیه هم خارج می‌کنیم، و بین حد تعطیل و تشبیه، خدا را اثبات می‌کنیم. این غایتِ استدلالی است که ما در معارف اهل‌بیت داریم.
پرسش و پاسخ با حضار درباره نفی شناخت مفهومی و جایگاه صفات ثبوتیه و سلبیه
پرسش یکی از حضار: استاد، بالاخره شناخت خدا منتفی است دیگر پس! یعنی وجودش را فقط ثابت می‌کنیم و الا هیچ شناختی نمی‌توانیم داشته باشیم، چون هر چه بیاید یا صورت است یا مفهوم...
پاسخ استاد: نه! شناخت خدا به این شکل محصور و منتفی است؛ حالا می‌خواهیم بگوییم و ادامه بدهیم. می‌خواهیم ببینیم فعلاً قواعد قضیه روشن بشود تا ببینیم آخر به چه می‌رسیم. ما فعلاً این مضامین را یکی‌یکی کنار هم بگذاریم تا بعد برسیم.
پرسش یکی از حضار: استاد، آن هشت دسته روایتی که جلسه قبل فرمودید، قرار است مطرح بشود؟ شما فرمودید که نظریات را مطرح فرمودید راجع به اسماء و صفات و در مکتب اهل‌بیت فرمودید که در روایات هشت دسته روایت داریم که سه دسته‌اش را نام بردید...
پاسخ استاد: خواندیم؛ گفتم بقیه‌اش را هم من دیگر ذکر کردم که وارد آن جزئیات نشویم و عناوینش را گفتم. می‌خواهم دیگر جمع‌بندی کنیم چون فرصت درس هم کم است؛ نمونه‌اش را گفتیم و بقیه‌اش را دوستان مراجعه کنند، بله. حالا می‌خواهیم امروز جمع‌بندی کنیم و برسیم به جمع‌بندیِ اینکه نظریه اهل‌بیت در این باب چیست.
پرسش یکی از حضار: الان با توجه به این فرمایشات، آن مبحث صفات جلالیه و جمالیه و اثباتش و نفی‌اش که در کتب کلامی بخش زیادی‌اش بوده، این همه‌اش...
پاسخ استاد: از این جهت و از این حیثیت، فرقی بین صفات سلبی و صفات ایجابی نمی‌کند تا برسیم.
ادامه پرسش حضار: پس یک جور انحراف است دیگر اصلاً؟ یا جنبه آموزشی داشته؟
پاسخ استاد: انحراف نیست، نه! نه، انحراف نیست، حالا عرض می‌کنم. الان وسط بحث تصمیم نگیرید! اگر خواستید، آخرِ کار تصمیم بگیرید. فعلاً ما بحثمان این است که ببینیم اهل‌بیت در اینجا در مفهوم عقلیِ خداوند چه فرموده‌اند.
بخش چهارم: حد وسط میان «تعطیل» و «تشبیه» در روایات کتاب التوحید کافی
حالا من دیگر نمونه روایات را می‌خوانم و دوستان مراجعه کنند. در روایات باز اگر نگویم به تواتر، به تظافر روایاتی است که به صراحت می‌گوید مذهب صحیح در توحید، بین حد تعطیل و تشبیه است.
در کافی، در عنوان «بَابُ النَّهْیِ عَنِ الصِّفَةِ بِغَیْرِ مَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ تَعَالَی»، آن روایت اول — این قسمتش را می‌خوانم — حضرت فرمودند بعد از اینکه آن شخص (عبدالملک بن اعین) سؤال کرد و نوشت به امام صادق (علیه‌السلام) در رابطه با مذهب صحیح و گفت: «إِنَّ قَوْماً بِالْعِرَاقِ یَصِفُونَ اللَّهَ بِالصُّورَةِ وَبِالتَّخْطِیطِ» (خدا را بعضی‌ها به صورت و بعضی به تخطیط می‌دانند و مذهب صحیح چیست)، حضرت فرمودند:
«فَاعْلَمْ رَحِمَکَ اللَّهُ أَنَّ الْمَذْهَبَ الصَّحِیحَ فِی التَّوْحِیدِ مَا نَزَلَ بِهِ الْقُرْآنُ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ جَلَّ وَعَزَّ، فَانْفِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَی الْبُطْلَانَ وَالتَّشْبِیهَ، فَلَا نَفْیَ وَلَا تَشْبِیهَ، هُوَ اللَّهُ الثَّابِتُ الْمَوْجُودُ، تَعَالَی اللَّهُ عَمَّا یَصِفُ الْوَاصِفُونَ».
حدِ معرفت خداوند، بین تعطیل و تشبیه است. در خود کتاب کافی، در همین عنوانی که عرض کردیم که عنوان اصلاً «بَابُ إِطْلَاقِ الْقَوْلِ بِأَنَّهُ شَیْءٌ» است، ائمه (علیهم‌السلام) روایات مختلفی دارند که این را به صراحت به عنوان منطقِ شناخت خدا فرموده‌اند. در روایت دوم می‌گوید:
«سُئِلَ أَبُو جَعْفَرٍ الثَّانِی (عَلَیْهِ السَّلَامُ): یَجُوزُ أَنْ یُقَالَ لِلَّهِ إِنَّهُ شَیْءٌ؟ قَالَ: نَعَمْ، یُخْرِجُهُ مِنَ الْحَدَّیْنِ: حَدِّ التَّعْطِیلِ وَحَدِّ التَّشْبِیهِ».
حضرت فرمودند: «نَعَمْ»؛ چرا می‌توانیم بگوییم «شیءٌ»؟ چون «شیءٌ»، «یُخْرِجُهُ مِنَ الْحَدَّیْنِ: حَدِّ التَّعْطِیلِ وَحَدِّ التَّشْبِیهِ»! بله، می‌توان به خدا «شیءٌ» گفت؛ چون اگر «شیءٌ» نگوییم، به حد تعطیل می‌رسیم و تعطیل خداوند است؛ بیش از «شیءٌ» بخواهیم چیزی را بگوییم، به حد تشبیه می‌رسیم! بخواهیم بیشتر از «شیءٌ» بگوییم، گفتیم «خِلَافُ مَا یُعْقَلُ وَخِلَافُ مَا یُتَصَوَّرُ فِی الْأَوْهَامِ»؛ به محض اینکه خواستیم شیء را صورت بدهیم، از حد میانه خارج می‌شویم و به حد تشبیه می‌رسیم. در همین باب، روایات مختلف و در ابواب دیگر، حد تعطیل و تشبیه به عنوان دو تا خط قرمز برای معرفت توحیدی نام برده شده است؛ شناخت توحیدی بین حد تعطیل است و حد تشبیه. این یک اصلی که خواستیم فعلاً از بحث معناشناسی صفات در قدم اول استفاده کنیم. این یک نکته و یک جمع‌بندی.
بخش پنجم: اصل بینونت و مباینت مطلق خالق و مخلوق و نقد قاعده فلسفی «معطی الشیء لا یکون فاقداً له»
نکته دوم: در معارف اهل‌بیت تصریح شده است که میان خداوند و خلق — همه مراتب خلق؛ حالا آقایان می‌گویند از صادر اول، صادر دوم، عالم عقل، عالم طبع، مثال، هر چه — فرموده‌اند که بین خداوند و خلق هیچ‌گونه سنخیت، مشابهت و مشاکلتی وجود ندارد!
خوب عنایت بفرمایید؛ این نکته دوم، نکته تمایزش این است: نه تنها در باب خداوند شما هیچ صورتی ندارید، بلکه در خداوند متعال هیچ‌گونه خصوصیتی که — حالا «خصوصیت» می‌گوییم دیگر از ضیق خناق است، بفرمایید «کمال» — هیچ‌گونه ویژگی، کمالی و خصوصیتی که این خصوصیت از خصوصیات خلق باشد، وجود ندارد!
باز اگر کسی این روایات را بررسی کند، به تواتر و فوق تواتر می‌رسد؛ حداقل در مضمون متواتر است که تردید نمی‌ماند. فرمودند:
«إِنَّ اللَّهَ خِلْوٌ مِنْ خَلْقِهِ وَخَلْقُهُ خِلْوٌ مِنْهُ».
خداوند از خلق خالی است و خلق هم از خدا خالی است! (این در باب «أَنَّهُ شَیْءٌ» در کافی هست، در توحید صدوق و در ابواب دیگر هم دارد). در بعضی از روایات آمده است:
«إِنَّ اللَّهَ بَائِنٌ مِنْ خَلْقِهِ وَخَلْقُهُ بَائِنٌ مِنْهُ».
خداوند با خلقش مباین است و خلقش هم با خدا مباین است.
من همین‌جا داخل یک پرانتز عرض کنم: این درست نقطه مقابل آن چیزی است که در دستگاه فلسفی — به‌خصوص فلسفه متأخر که به آن می‌گوییم حکمت متعالیه — آمده است. یک قاعده‌ای داریم در فلسفه — البته اختصاص به این ندارد و این قاعده از قدیم بوده — به نام «قاعده معطی الشیء». تصور هم شده که خیلی بدیهی است! تعبیر دارند که فطری است، بلکه قریب به فطرت است که: «معطی الشیء فاقد الشیء نمی‌باشد»! هر ذاتی و هر علتی که چیزی را به دیگری اعطا می‌کند، خودش این کمال را در ذاتش دارد و این کمال را از ذات خودش به معلول می‌دهد؛ و محال است کسی چیزی را به دیگری بدهد بدون اینکه سابقاً در ذات خودش این کمال موجود باشد! که گفتیم این قاعده اصلش این است: «مُعْطِی الشَّیْءِ لَا یَکُونُ فَاقِداً لَهُ لِذَاتِهِ (یَعْنِی فِی ذَاتِهِ)».
ذاتی و علتی که چیزی را ایجاد می‌کند، در ذات خودش آن کمال را دارد؛ این کمال را اعطا می‌کند — نه اینکه از جیبش درمی‌آورد و می‌دهد و بعد خودش فقیر می‌شود، نه — همان کمالی که در ذاتش دارد، این را اعطا می‌کند و در عین حال خودش همان کمال را دارد. به تعبیر دیگر، از این نگاه، نه تنها میان خدا و خلق بینونتی نیست، بلکه اساسِ علیت فلسفی به این معنا، «عینیت میان معلول و علت» است! تمام کمالاتی که در معلول وجود دارد، به عینِ او — نه شبیه او، نه مشاکل با او، نه هم‌جنس با او — خودِ آن کمال عیناً در ذات الهی هست!
خوب، در جای خودش عرض کردیم که این قاعده نه تنها بدیهی نیست، بلکه مبنای عقلی ندارد، بلکه درست به خلاف حکم عقل است! این را در مباحث قواعد فلسفی بحث کردیم؛ گفتیم این قاعده یک معنایی دارد که «معنای عرفی» است؛ همان که گاهی اوقات برای ما هم مثلاً شعرش را می‌خوانند: «ذات نایافته از هستی‌بخش / کی تواند که شود هستی‌بخش»، «از کوزه همان برون تراود که در اوست» و امثال این‌ها! این‌ها عرفی است؛ عرفی یعنی چه؟ یعنی در مثالِ طبیعیِ ذهنی، بله، آدمی که فقیر است نمی‌تواند به دیگری قرض بدهد، معلوم است! اگر این آب رطوبت نداشته باشد، نمی‌تواند رطوبتش را به دیگری سرایت بدهد؛ این‌ها مثال‌های عرفی است.
بیایید سرِ قاعده عقلی؛ سؤال این است که آیا از نظر عقل، اگر ذاتی چیزی را به دیگری می‌دهد، باید آن کمال را در درون ذات خودش داشته باشد؟ این حکم عقلی است؟ یا یک فرض دیگرش این است که کسی که دارای یک قدرتی است و دارای احاطه‌ای به کمالی است، می‌تواند کمال را برای دیگری «ایجاد» کند، و لازم نیست در رتبه سابق خودش داشته باشد و از خودش بدهد! این قاعده حداکثر می‌تواند بگوید اگر کسی بر ایجاد چیزی قادر نباشد و بر موجود کردن چیزی قادر نباشد، نمی‌تواند به دیگری بدهد.
به عبارت دیگر، وقتی کسی چیزی را به دیگری می‌دهد، حداقل دو تا احتمال دارد — تازه عقلاً بیش از این احتمال است، ولی حداقل دو تا احتمال است:
- یکی این است که در ذات خودش دارد و می‌دهد؛
- یکی این است که قدرت دارد که او را در دیگری ایجاد کند!
این فرض هم وجود دارد. حالا گاهی اوقات می‌گویند این کار محال است و خلقِ چیزی از عدم («خلق لا من شیء») محال است؛ و چون محال است، نمی‌توان گفت که خداوند یا علت، چیزی را ایجاد می‌کند که آن چیز در حالت سابق وجود ندارد و باید حتماً سابق وجود داشته باشد! این باز در بحث‌های «خلق» و در نقطه مقابلش بحث «صدور» و بحث «تجلی» بحث شده است؛ که این هم حرف نادرستی است از نظر عقلی. هیچ اشکالی ندارد؛ نه تنها «خلق لا من شیء» محال نیست، بلکه ایجاد حقیقی جز «خلق لا من شیء» نیست!
این را داخل پرانتز بحث است؛ می‌خواستم بگویم متفطن و متذکر به این بحث باشیم که کسانی که می‌گویند بین خالق و مخلوق هم‌سنخیت است — حتی در تعبیر بعضی از بزرگان فلسفه به صراحت فرموده‌اند، مثل ملاصدرا در کتاب اسفار، که «مشاکلت» است؛ هم مسانخت فرموده‌اند و حتی فرموده‌اند مشاکلت میان خدا و خلق و علت و معلول — در معارف اهل‌بیت نه تنها مشاکلت وجود ندارد، بلکه هر گونه هم‌جنسی و هر گونه مسانخت میان خالق و مخلوق با عبارات مختلف نفی شده است.
پرسش و پاسخ با حضار درباره قاعده سنخیت و قاعده «معطی الشیء»
پرسش یکی از حضار: استاد، قاعده سنخیت علت و معلول همین یک دلیل را دارد و برمی‌گردد به اینکه فاقد شیء معطی شیء نیست؟
پاسخ استاد: بله، همین است؛ مهم‌ترین دلیل سنخیت، قاعده معطی الشیء است. یک تعابیر گاهی اوقات یک مقداری عرفی هم کرده‌اند، اما آن تعابیر عرفی خیلی مبنای عقلی ندارد؛ که «وَإِلَّا لَصَدَرَ کُلُّ شَیْءٍ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ»! معمولاً وقتی در نظام تعلیمی فلسفه می‌خواهند سنخیت را بگویند، این‌طوری می‌گویند؛ می‌گویند اگر شما سنخیت میان علت و معلول را نفی کردید، پس هر چیزی می‌تواند از هر چیزی صادر بشود! اگر شما گفتید مثلاً فرض کنید آب هم‌سنخ خودش را ایجاد نمی‌کند و آب می‌تواند هر چیزی ایجاد کند که هم‌سنخ خودش نباشد، پس ما انتظار داریم از آب همه چیز دربیاید؛ آب باشد و یک‌دفعه آتش از تویش دربیاید! یا آب باشد و مثلاً از آن طرف کاملاً خشکی را ایجاد کند و یک چیزِ تر را خشک کند!
خوب، این را جواب می‌دهیم که یک حرف عرفی است؛ کسانی که منکر سنخیت میان علت و معلول هستند، «تناسب» را که انکار نمی‌کنند! تناسب لزوماً برنمی‌گردد به مسانخت ذاتی. تناسب میان علت و معلول جهات مختلف دارد: یک جهتش بله، یک جهت از تناسب این است که بگویید یک ذاتی است که هم‌شکلِ خودش را ایجاد می‌کند؛ ولی آیا تناسب میان دو چیز لزوماً به هم‌سنخی میان دو چیز برمی‌گردد؟ نه! انواع مختلف دارد: یکی تناسب در قدرت است، تناسب در علم است. این تعبیر، تعبیر عقلی نیست و قابل دفاع نیست. وانگهی آن کسانی که رابطه علیت را می‌گویند و سنخیت را انکار می‌کنند و ایجاد را هم مطرح می‌کنند، آن‌ها هم تناسب را گفته‌اند و برای تناسب هم توضیحاتی دارند که آن‌ها هم عقلی است.
چون بحث تطبیقی نیست و می‌خواهیم بیشتر خودِ معارف اهل‌بیت را بگوییم، فقط خواستم داخل پرانتز — چون این بحث، بحث خیلی مهمی است — اشاره کنم که در معارف اهل‌بیت از نظر ذاتی و از نظر کمالات ذاتیِ علت و معلول و خالق و خلق، رابطه میان خداوند و خلق، بینونت است و بینونت مطلق هم هست؛ هیچ‌گونه تجانسی، هیچ‌گونه عینیتی و هیچ‌گونه سنخیتی میان علت و معلول نیست.
پرسش یکی از حضار: استاد، ببخشید، این قاعده «فاقد الشیء معطی الشیء نمی‌شود» در عالم ممکنات هم ناقض دارد و نقضی دارد...
پاسخ استاد: آن حالا بحث دیگری است؛ به عنوان مصداق ممکن است در ممکنات کسی این را بگوید، ولی چون بحث ما نیست — مفصل بحث کردیم و دوستان می‌توانند مراجعه کنند؛ ما درباره قاعده معطی هم مقالاتی نوشته شده و هم یک بحث مفصلی است که دعا کنید عن‌قریب یک بازبینی می‌خواهد و صادر بشود و دربیاید — انواع مختلف دارد؛ خودِ قاعده معطی الشیء چند تقریر دارد: بنابر بعضی از تقریرها در عالم ممکن صادق است و می‌شود از آن دفاع کرد، و بنابر بعضی از تقریرها حتی در عالم ممکنات هم صادق نیست و اصلاً محال است آن تقریر که گاهی اوقات از این قاعده می‌شود. آنچه مهم است این است: چه؟ این قاعده به این شکلش عمومیت ندارد! ما برای بحثمان فعلاً همین مقدار کافی است که قاعده معطی الشیء عمومیت ندارد؛ این‌طور نیست که در هر جایی که علت، معلولی را ایجاد می‌کند، باید کمالِ معلول در ذات علت وجود داشته باشد.
پرسش یکی از حضار: استاد، قاعده معطی فرع بر قاعده علیت است یا...؟
پاسخ استاد: از احکام قاعده علیت است دیگر؛ سنخیت از احکام قاعده و فرعِ قاعده علیت است. یعنی اول قاعده علیتِ صدور هست بنابر علیت فلسفی، و از لوازم صدور یکی سنخیت است و دوم ضرورت است؛ فرعِ قاعده علیت است.
پرسش یکی از حضار: می‌شود در دایره علیت بپذیریمش، ولی در دایره خلق مثلاً نپذیریمش؟ یا بگوییم برای علیت واقعاً ثابت است؟
پاسخ استاد: اگر علیت فلسفی درست باشد یا در جایی صادق باشد، بله، قاعده معطی الشیء هم صادق است؛ اما ما در قانون و قاعده علیت فلسفی دو تا اشکال داریم: اول خودش را محال می‌دانیم، دوم عام نمی‌دانیم! یعنی اولاً محال است آن تقریر از قانون علیت که صدور است (صدور و فیض در تفسیر فلسفی محال است، این یک)؛ ثانیاً بر فرض که کسی تصویر بکند، عمومیت ندارد. همین که عمومیت این قانون از بین رفت، دیگر در باب خالق و مخلوق به این قانون نمی‌توان تمسک کرد.
خوب، عقل هم می‌گوید بین خدا و خلق هم‌سنخی و مشابهت نیست، بلکه مباینت هست؛ چون اگر هم‌سنخی باشد، لازمه‌اش این است که خالق مانند مخلوق بشود، و صفات مخلوق که پیدا کرد، مخلوق و مصنوع می‌شود، و مصنوع غیرِ صانع است؛ این بیانی است که در کلمات اهل‌بیت بیان عقلی‌اش هم وجود دارد.
بخش ششم: تبیین مکانیزم «شناخت عقلی آیتی» در مکتب اهل‌بیت (علیهم‌السلام): انتقال از نقص به نفی نقص
خوب، می‌خواهم این را به نتیجه برسانم، و حالا بعد در جلسه آینده یک توضیح تکمیلی است که دقائقِ روایات اهل‌بیت را در این باب خواهم گفت. می‌خواهم صورت مسئله برای دوستان روشن بشود:
پس در باب ارتباط میان خالق و مخلوق، هیچ‌گونه هم‌سنخیت و هیچ‌گونه عینیتی وجود ندارد. حالا اینجا یک سؤال مطرح می‌شود: پس ما از چه طریق می‌توانیم کمالات حق‌تعالی را شناسایی کنیم؟ از کجا ما می‌گوییم خدا موجود است (اصل موجودیت)؟ ما از کجا می‌گوییم خدای موجود، عالم است؟ از کجا می‌گوییم خدای موجود، قادر است، حیّ است؟ ما این صفات را بر خداوند اطلاق می‌کنیم — ولو گفتیم این اطلاقِ این صفات «بین حدین» است که حالا بعد توضیحش را بیشتر خواهم داد — ولی اصلِ اثبات این صفات ضروری است! چگونه شما اثبات می‌کنید؟ می‌گویید در اینجا راه شناخت خداوند قطع است؟ می‌گوییم نه!
بنابر روایات اهل‌بیت، استدلال بر وجود خداوند — قبلاً اشاره کردیم در آغاز، الان می‌خواهیم یک لایه این بحث را قوی‌تر و غنی‌تر مطرح کنیم؛ در آنجا گفتیم شناخت عقلی خداوند ممکن است، الان می‌خواهیم بگوییم این شناخت عقلی خداوند چگونه اتفاق می‌افتد — در آن روایتی که از امام صادق (علیه‌السلام) آمده و در نهج‌البلاغه هم پیش‌تر آمده که کلام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به یک مضمونی در فرمایش امام صادق (علیه‌السلام) بازتاب پیدا کرده است، حضرت فرمودند (این تعبیر، تعبیر نهج‌البلاغه است):
«لَمْ یُطْلِعِ الْعُقُولَ عَلَی تَحْدِیدِ صِفَتِهِ، وَلَمْ یَحْجُبْهَا عَنْ وَاجِبِ مَعْرِفَتِهِ، فَهُوَ الَّذِی تَشْهَدُ لَهُ أَعْلَامُ الْوُجُودِ عَلَی إِقْرَارِ قَلْبِ ذِی الْجُحُودِ».
این هر دو تا مبنایی که امروز به آن اشاره کردیم، هر دو را با هم ذکر می‌فرماید:
- اصل اول: «لَمْ یُطْلِعِ الْعُقُولَ عَلَی تَحْدِیدِ صِفَتِهِ»؛ خداوند عقل‌های بشر را بر شناختِ از طریق صفت و از طریق تحدید مطلع نساخته است («لَمْ یُطْلِعْ» یعنی امکان‌پذیر نیست). عقل راهی بر شناخت خداوند از طریق صفت، از طریق محدودیت و از طریق مفهوم‌سازی ندارد؛ این یک.
- اصل دوم: «وَلَمْ یَحْجُبْهَا عَنْ وَاجِبِ مَعْرِفَتِهِ»؛ اما عقل‌ها را هم از آن مقداری که عقل می‌تواند بشناسد محروم نکرده است! عقل را از مقدار واجب محجوب نکرده است؛ شما نمی‌توانید بگویید چون من نمی‌توانم برای خدا مفهوم بسازم و صورت ندارم، پس شناخت خدا ممکن نیست!
پس چگونه ممکن است؟ حضرت می‌فرمایند: «فَهُوَ الَّذِی تَشْهَدُ لَهُ أَعْلَامُ الْوُجُودِ عَلَی إِقْرَارِ قَلْبِ ذِی الْجُحُودِ»! منطق و فرایند شناخت عقلی خداوند — که هم بین حدین باشد و مستلزم تصور و مفهوم‌سازی و تشبیه نباشد، و در عین حال شناخت عقلی هم ممکن باشد — منطقش این است: حق‌تعالی آن حقیقتی است که همه نشانه‌های وجود بر او گواهی می‌دهند! این گواهی هم به گونه‌ای است که به اقرارِ قلبِ انسان منکر می‌انجامد! نه اینکه شهادت می‌دهند و صرفاً همین است که اگر انسان توجه به این‌ها بکند ممکن است قلبش بیدار بشود و یک حسی و حالی پیدا کند؛ حضرت می‌فرمایند نه، این شناخت، شناخت عقلی است! تمام آیات عالم و پدیده‌های وجود بر حقیقت او و بر وجود او گواهی می‌دهند، و به گونه‌ای هم گواهی می‌دهند که عقل و قلبِ انسان منکر نسبت به او اقرار می‌کند («عَلَی إِقْرَارِ قَلْبِ ذِی الْجُحُودِ»).
خوب، حالا اینجا یک سؤال مطرح می‌شود که: چطوری این ممکن است؟ شما چطوری می‌فرمایید که در عین حالی که:
۱. بین خلق و خالق هیچ‌گونه مشابهتی نیست و هیچ کمالی از خالق در خلق نیست (یک)؛
۲. و هیچ تصوری هم شما از خداوند ندارید و هیچ صورت معقول و مفهوم معینی از خداوند نیست (دو)؛
شما چگونه می‌گویید از آیات خدا و از نشانه‌های عالم ما پی به وجود خدا می‌بریم؟ وقتی تمام این آیات مباین با حق‌تعالی هستند و این آیات و نشانه‌ها هیچ گزارشی از کمالات حق‌تعالی نمی‌دهند، چگونه ما می‌توانیم از طریق آیاتِ مباین، پی به یک حقیقتِ مباین ببریم؟!
من دوباره برگردم: در منطقی که ما معمولاً با آن آشنا هستیم در دستگاه فلسفی، وقتی هم ما را ارجاع می‌دهند به آیات — چه در برهان نظم که کمتر در فلسفه استفاده می‌شود، یا در برهان‌هایی مانند وجوب و امکان — معمولاً وقتی استدلال می‌شود و استدلال از خلق به خالق و از ممکن به واجب می‌شود، استدلال به گونه‌ای است که می‌گویند شما کمالی را در خلق می‌بینید و نشانه‌ای از کمالات در خلق جست‌وجو می‌کنید، و این نشانه‌ها دلالت می‌کند که این امر ممکنِ موجود در اینجا، یک مصدری دارد، یک منبعی دارد و یک اصلی دارد! در عالم نگاه کنید: علم نمی‌بینیم؟ چرا، سراسر عالم علم است؛ من خودم عالمم، شما عالمید؛ پس معلوم است که یک منشأیی دارد، و آن منشأش کجاست؟ در علتش و در واجب‌الوجود است؛ در اینجا علم ما در حالت امکانی است، در آنجا علم در حالت وجوبی است! قدرت خدا را ما می‌شناسیم؛ چگونه می‌شناسیم؟ چون به عالم نگاه می‌کنیم و در آن قدرت می‌بینیم، و می‌گوییم این قدرت امکانی باید یک قدرت وجوبی هم داشته باشد!
اما شمایی که انکار می‌کنید و می‌گویید نه قدرت، نه علم و نه حیاتِ این عالم هیچ ارتباطی با قدرت و حیات خداوند ندارد، چگونه از طریق «اعلام وجود» شهادت می‌گیرید و علم پیدا می‌کنید به اینکه این‌ها یک مصدری در ذات حق‌تعالی دارد؟ سؤال جدی است دیگر! پاسخی که اهل‌بیت در اینجا می‌دهند چیست؟ حالا یک بحث دقیق‌تری است که من جلسه آینده می‌خواهم در اتمام بحث دو سه تا نکته دقیق‌تر عرض کنم، ولی اینجا فعلاً جواب اولش را عرض می‌کنیم:
پرسش و پاسخ با حضار درباره دلالت آیات بر صفات کمالیه الهی
پرسش یکی از حضار: آیات دلالت بر وجود می‌کنند و بر صفات و شناخت خدا که دلالت نمی‌کنند...
پاسخ استاد: دلالت بر صفات خداوند نمی‌کنند؟! نمی‌توانیم بگوییم خدا قادرٌ، عالمٌ است؟!
ادامه سخن حضار: تعبیر اهل‌بیت هم فکر کنم این است که آیات دلالت بر وجود می‌کنند.
پاسخ استاد: باشد؛ بر وجود خداوند دلالت می‌کنند، بر صفات خدا هم دلالت می‌کنند؟ شما خدای بدون کمال علم می‌شناسید؟ خدای بدون کمال قدرت می‌شناسید؟
یکی دیگر از حضار: اگر بشناسیم غیر اوست... به معنای سلبی می‌فهمیم؛ یعنی خدا عاجز نیست؛ کسی که این‌ها را ساخته حتماً عاجز نیست، ولی «قادر» هم شاید نتوانیم به معنای واقعی که ما امکانی به آن نسبت می‌دهیم بگوییم؛ بهتر است همان سلبی نسبت بدهیم.
پاسخ استاد: حالا قبل از نسبتش، چطوری پی می‌بریم؟ فرایند انتقال از این عالم (عالم مصنوع) به عالم صانع چگونه است؟ انتقال از «ضد» است یا از «نقیض» است به نقیض!
استدلال از نقص مخلوق به نفی نقص در خالق («المستشهد بحدوث الأشیاء علی أزلیته»)
من یک ادعای کلی بکنم تا جلسه آینده دوستان دنبال بکنند: در هیچ آیه‌ای و در هیچ روایتی — می‌دانیم آیات و روایات به صورت‌های مختلف این استدلال از خلق به خالق را به تعابیر مختلف مطرح کرده‌اند — و در استدلال‌هایی که ائمه (علیهم‌السلام) در مقابل زنادقه (که منکران خدا بودند) آورده‌اند و از طریق مخلوق به خالق استدلال کرده‌اند، در هیچ کجا شما این ادعا را که «ما در خلق کمالی می‌بینیم و از طریق کمال خلق به خالق می‌رسیم» پیدا نمی‌کنید! ما که پیدا نکردیم! یک جا به ما بگویند آقا، خداوند عالم است چون ما گشتیم در عالم علم پیدا کردیم! یا خدا قادر است، چرا؟ چون ما در عالم قدرت می‌بینیم! هیچ جا نداریم! هیچ جا یکی از صفات خداوند را از طریقِ صفتِ موجود در عالم خلق نفرموده‌اند؛ بلکه هر جا فرموده‌اند، استدلال از «ضد» است به ضد، و از «نقیض» است به نقیض (حالا این تعبیر را می‌کنند چون هر دو صادق است؛ هم می‌توان بعضی از این‌ها را به ضد تعبیر کرد، هم می‌توان به نقیض تعبیر کرد).
هر جا فرموده‌اند، فرموده‌اند ما به صفات حق‌تعالی می‌رسیم از طریقِ «نقصِ او در عالم امکان»! در خطبه نهج‌البلاغه می‌فرماید:
«الْمُسْتَشْهَدُ بِحُدُوثِ الْأَشْیَاءِ عَلَی أَزَلِیَّتِهِ، وَبِمَا وَسَمَهَا مِنَ الْعَجْزِ عَلَی قُدْرَتِهِ».
ما چطوری استشهاد می‌گیریم خلق را بر خالق؟ ما در عالم، در عالم امکان، در خودمان و در پیرامون خودمان «عجز» می‌بینیم، و پی می‌بریم که صانع عالم عجز ندارد! ما در عالم «جهل» می‌بینیم، و می‌دانیم که خدا جاهل نیست! ما در عالم «حدوث» می‌بینیم، و می‌فهمیم که صانع نمی‌تواند صفت حدوث داشته باشد!
پس ببینید، دو تا مکانیزمِ معرفت ما از مخلوق به خالق پیدا کردیم:
۱. مکانیزم اول (مبتنی بر مسانخت و مفهوم اثباتی)
یک مکانیزم این است که ما به مخلوق نگاه کنیم، کمالات را در مخلوق ببینیم، و از طریق وجود کمالات، همین را به خدا هم تسری بدهیم و نهایتاً حدش را برداریم و حالت امکانی‌اش را برداریم و بگوییم آنجا حالت وجوبی است! پایه این استدلال چیست؟ این استدلال دو تا پایه می‌خواهد:
- یک: اینکه شما بین مخلوق و خالق و بین معلول و علت، «مسانخت» ببینید و هم‌جنسی ببینید بین کمالات؛ بگویید اینجا من یک نمونه و یک مسطوره می‌بینم و می‌گویم اصلش کجاست؟ آنجاست! من یک نوری اینجا می‌بینم، می‌گویم پس بنابراین منشأ این، همین نور است اما به صورت شدیدتر! این یک مبنا که مسانخت ببینم و فرض بگیرم مابین مخلوق و خالق، و حالا از طریق مخلوق به خالق پی ببرم.
- مبنای دوم این است که: می‌توانم برای خداوند «صورت اثباتی» و یک مفهوم بسازم و بگویم بله، خداوند عالم است، یعنی همان علمی را که من می‌فهمم خداوند هم دارد!
اگر این دو مبنا را شما بپذیرید — یک: بگویید هم‌سنخی است میان معلول و علت؛ دوم: بگویید ما می‌توانیم در باب خداوند صورت اثباتی داشته باشیم و علم و قدرت را در باب خدا تصور کنیم — اگر این را بفرمایید، این نحوه استدلال درست و قابل قبول است. اما اگر یکی از این دو تا را بزنید — بالاتر اینکه دو تایش را بزنید! — امکان انتقال از معلول به علت و از مخلوق به خالق به این شکل وجود ندارد! شما بگویید آن چیزی که در خالق هست کاملاً مباین با اینجاست و هیچ وصفی در عالم خلق به خالق قابل استناد نیست، از کمالات عالم امکان شما نمی‌توانید به واجب پی ببرید. بالاتر اینکه بگویید هیچ وصفی ما در باب خدا نداریم و هیچ مفهوم اثباتی ایجابی نداریم که بتوانیم بگوییم آره، خدا عالم است و همین مفهومی که من می‌گویم در باب خداست، نهایتاً مفهومِ من نقص دارد و من نقص را از آن برمی‌دارم و آنجا می‌شود قدرت مطلق و قدرت لایتناهی! اگر این را هم زدید، این نحوه استدلال باطل می‌شود و راه انتقال ذهنی از کمالِ مخلوق به خالق قطع می‌شود. شما باید یک راهی نشان بدهید که علی‌رغم وجود بینونت و علی‌رغم اینکه ما هیچ تصور اثباتی از حق‌تعالی نداریم، اما بتوانیم استدلال از مخلوق به خالق را طی کنیم.
۲. مکانیزم دوم (شناخت آیه‌ای از طریق قاعده «کل معروف بنفسه مصنوع» و نفی نقص)
باز این نکته را عرض کنم — جلسه آینده این را یک مقدار بیشتر توضیح خواهم داد — می‌خواهم دیگر راه را قشنگ ببندم که بدانید در این منطق هیچ راه دیگری نداریم جز همین که خود اهل‌بیت فرموده‌اند:
یک قاعده مهم معارف اهل‌بیت این است که:
«کُلُّ مَعْرُوفٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ، وَکُلُّ قَائِمٍ فِی سِوَاهُ مَعْلُولٌ».
«کُلُّ مَعْرُوفٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ»؛ در جلسه آینده یک مقدار بیشتر توضیح خواهم داد. این قاعده کلی عقلی است و کاری به خداوند هم ندارد؛ یک قاعده عقلی است: هر چیزی را که بتوان به خودش شناخت، این مصنوع است! هر جا شما گفتید بله، من شناختمش و به خودش، خودش را شناختم — این شناخت، جلسه آینده خواهم گفت، شناخت عقلی است و شناخت از طریق قوای ادراکی ماست — تا قوه ادراکی شما روی چیزی افتاد و قفل کرد و گفتید آره، خودش را شناختم؛ به محض اینکه چیزی را به خودش شناختید، این آیه مصنوعیت است! مصنوع است که محاطِ قوه ادراکی عقلی شما می‌شود؛ مصنوع است که می‌توان از طریق مواجهه با او و گرفتن وصف او و نشانه مستقیم او، او را شناخت («کُلُّ مَعْرُوفٍ بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ»).
پس در این دستگاهی که ما داریم معرفی می‌کنیم:
- از طریق قوه عقلی، شناختِ خودِ خدا به صورت مستقیم ممکن نیست؛ پس راه بسته شد.
- به عقل، از طریق صفات کمالیه موجود در مخلوقات هم خدا را نمی‌توان شناخت، چون گفتیم مسانخت و مجانست برابر است با مصنوعیتِ خالق!
چه راهی وجود دارد؟ تنها راهی که وجود دارد — که «شناخت آیه‌ای» است؛ قبلاً می‌گفتیم شناخت آیه‌ای و می‌گذشتیم، الان داریم شناخت آیه‌ای را توضیح می‌دهیم — شناخت آیه‌ای از طریق عقل در معارف اهل‌بیت، که کاملاً مبتنی بر دلائل عقلی و منطقی است، این است که شما با نظر به خلق، «نقص» را در مصنوع بشناسید و از طریق نفیِ آن نقص در خالق، به شناخت خالق و حق‌تعالی برسید! هیچ راه دیگری وجود ندارد.
پس:
- یک: شناخت از طریق مخلوق است به خالق، و شناخت از طریق آیه است به ذوالآیه؛ شناخت مستقیم نیست (داریم در قوه ادراکی عقلی و قوای خودمان صحبت می‌کنیم).
- دو: در شناخت آیه‌ای هم تنها راه، انتقال از نقص است به کمال، و انتقال از نفی است به اثبات، و هیچ راه دیگری نیست.
پس من در عالم، علمِ خدا را چگونه می‌شناسم؟ آیا نگاه می‌کنم و می‌گویم من خودم علم دارم پس خدا هم همین علم را دارد؟ این ممنوع است! به محض اینکه من گفتم خدا علم دارد یعنی صورتی برای خدا تصور کردم، گفتیم تمام ادله فرمودند: «شَیْءٌ غَیْرُ مَعْقُولٍ»، و او به خلاف الاشیاء و «خِلَافُ مَا یُتَصَوَّرُ فِی الْأَوْهَامِ» است! اگر قرار است خدا علم داشته باشد، قدرت داشته باشد و حیات داشته باشد از این‌ها که من می‌فهمم، یعنی من از خداوند تصوری دارم و صورتی در ذهن دارم که ها، فهمیدم! علم را شناختم که غیر قدرت است، قدرت را شناختم که غیر حیات است؛ فهمیدم؟ معقول است؟ این را که نفی کردیم!
تنها راهی که می‌توان به صفتی در خداوند رسید، بدون اینکه یک صورت عقلی و مفهومیِ اثباتی داشته باشد و هم به خدا رسید، تنها راه این است — همین راهنمایی که فرمودند — که انسان با نظر در آیات، آیات را با نقائصش ببیند و بداند که صانع، نقصِ مصنوع را ندارد! «الْمُسْتَشْهَدُ بِحُدُوثِ الْأَشْیَاءِ عَلَی أَزَلِیَّتِهِ»؛ ما به مصنوع نگاه می‌کنیم — حالا من شواهد دیگر را خواهم گفت با یک بحث دقیق‌تری — هر چه آیه مصنوعیت در این شیء دیدیم، آن آیه مصنوعیت را از خدا حذف می‌کنیم! هر چه شاهدِ نقص دیدیم و هر چه شاهد دیدیم بر وجود معلول و حالت امکانی، این حالت امکانی را از خدا سلب می‌کنیم. معرفتی که ما از خداوند داریم، «حذفِ حالات امکانی از حق‌تعالی» است! ما در اینجا جهل می‌بینیم؛ ما به علم خدا از طریق عقل می‌رسیم، ولی چگونه می‌رسیم؟ می‌گوییم در میان مخلوقات جهل است، خدا جهل ندارد؛ نقص است، خدا نقص ندارد؛ حد است و مصنوع حد دارد، این حد قابل استناد به صانع نیست.
پرسش و پاسخ با حضار درباره نفی کمالات مخلوقی از ساحت خداوند
پرسش یکی از حضار: استاد، مخلوق علم دارد و قدرت دارد؛ پس بگوییم خدا علم و قدرت ندارد؟!
پاسخ استاد: نه، نه! به نقصش نگاه می‌کنیم؛ گفتیم کمالِ موجود در مصنوع به دلیل بینونت میان خالق و مخلوق قابل استناد نیست...
ادامه پرسش حضار: یعنی کمال خودمان را هم از خدا نفی می‌کنیم؟
پاسخ استاد: آها! کمال خودمان را به چه معنا نفی می‌کنیم؟ این کمالِ خاصی که ما داریم و این علمی که ما داریم را خدا ندارد! آنچه را که من از علمِ خودم می‌فهمم، به خدا نمی‌توانم نسبت بدهم.
ادامه سخن حضار: یعنی هم جهل خودم را از خدا نفی می‌کنم و هم علم خودم را نفی می‌کنم!
پاسخ استاد: آها! بله! حالا بحث می‌کنیم؛ این همان بحث دقیق جلسه آینده است. جلسه آینده دو سه تا نکته ظریف اینجا وجود دارد که این‌ها را توضیح می‌دهم؛ همین را توضیح می‌دهم و بحث «بینونت صفتی لا بینونت عزلت» را توضیح می‌دهم که دو سه تا نکته دقیق معارفی است و این را جلسه آینده می‌خواهیم توضیح بدهیم و تمام کنیم. خواستم بیس و پایه مسئله را دوستان بدانند.
بخش هفتم: جمع‌بندی نهایی جلسه: حقیقت تکبیر و تسبیح و جایگاه «نفی صفات» در قله اخلاص
ببینید، در این جلسه دو تا نکته گفتیم؛ این دو تا نکته فراموش نشود، اصل این است تا بعد ببینیم آن مسائل دیگر چطوری حل می‌شود. می‌خواهم بگویم این بحث، صدر و ذیلش با همدیگر هماهنگ است:
۱. در قدم اول: بنابر بحث معناشناسی صفات گفته شد که از دیدگاه معارف اهل‌بیت، هیچ‌گونه وصف اثباتی قابل استناد به خدا نیست، و هر آنچه ما در خداوند به عنوان کمال اثبات می‌کنیم، نفیِ نقص‌هایی است که در حوزه خلق و در مصنوع می‌بینیم. این یک نکته.
۲. نکته دوم: چون بینونت میان خالق و مخلوق وجود دارد، امکان انتقال از کمالات مخلوق به خالق نیست؛ راهِ اینکه من کمالی در مخلوق ببینم و بگویم این کمال در درون خدا هم هست، وجود ندارد و هر دو پایه زده می‌شود.
راه چیست؟ راه این است که فرمودند: «بَابُ الْبَحْثِ وَاسِعٌ، وَطَلَبُ الْمَخْرَجِ مَوْجُودٌ». در عین حالی که ما تصور اثباتی نداریم، ولی «بین حدین» خدا را می‌شناسیم: تمام صفات کمالیه را شما به خداوند نسبت بدهید بین حد تعطیل و حد تشبیه! هر چه را کمال حساب می‌کنید — مثلاً «حی»، حیات کمال است دیگر — نفیِ حیات را از خداوند سلب می‌کنیم و برای خداوند اثبات می‌کنیم و می‌گوییم این‌طور نیست که خداوند حیات نداشته باشد و میت باشد (نفی تعطیل)؛ و از آن‌ور اثبات می‌کنیم ولی بدون تشبیه، و می‌گوییم هیچ‌گونه تصویری از حیات نداریم (نفی تشبیه).
پرسش یکی از حضار: استاد، همین نظریه اشاعره و این‌ها نمی‌شود؟ یا اهل حدیث؟
پاسخ استاد: نه، نه! چون اشاعره که «بلاکیف» است (اثبات صفات با همان مفاهیم به نحو بلاکیف)، و اهل حدیث هم که اصلاً تجسیم است و با تشبیه جلو می‌زند. حالا عرض می‌کنم نزدیک نظریه کیست و این‌ها را توضیح می‌دهم.
مقایسه دو نگاه به کمال الهی و راز «تسبیح» و «تکبیر»
ما به خداوند هیچ‌گونه صفت ایجابی نسبت نمی‌دهیم، اما به خداوند همه کمالات را نسبت می‌دهیم؛ به چه نحو نسبت می‌دهیم؟ به اینکه نقصِ مقابل او را سلب می‌کنیم!
من همین‌جا عرض کنم — حالا بحث دقیقش را جلسه آینده خواهم گفت — که وقتی شما می‌گویید ما چیزی به نام «کمال علم» داریم و «کمال قدرت» داریم، کمالِ قدرت در نظر شما فهمی است که شما از قدرت دارید! من وقتی می‌گویم خداوند کمال علم دارد، منظورم از علم چیست؟ علمِ خودم است که بزرگش می‌کنم! علم حصولی گفتیم (که مشائین می‌گفتند دیگر؛ صور ارتسامیه، و امثال ابن‌سینا معتقد بودند خدا علم دارد یعنی علم حصولی دارد و صور ارتسامی در خداست، نهایتاً خدا صورت کلی دارد)؛ آمدیم جلوتر گفتیم نه، خدا صورت ندارد و «علم حضوری» دارد؛ علم حضوری چیست؟ همینی که من به عنوان علم می‌فهمم دیگر! حضوری چیست؟ اینکه خودم درک می‌کنم دیگر؛ من از حضور غیر از این که درک نمی‌کنم!
هر گونه صفت کمالی به خدا نسبت بدهید، کمالی است که در ذهن شما کمال است، و سقفِ آن کمال هم حدی است که عقل شما برای آن کمال می‌گذارد! اگر کسی ادعا دارد من کمالی به خدا به صورت ایجابی نسبت می‌دهم که سقفش در ذهنم نیست، بیاید بگوید ببینیم! هر مفهومی شما به خدا به صورت ایجابی نسبت بدهید، کمالی است که در ذهن خودتان کمال پنداشته‌اید، یک تجریدش کرده‌اید و یک انتزاعش کرده‌اید، و باز سقفش درک شما از آن کمال است (درک شما از علم است، درکتان از قدرت است). به من بگویند قدرت یعنی چه، آخرش هر چه تجرید کنم قدرتی است که من می‌فهمم دیگر؛ بالاتر از آن قدرتی که خودم می‌فهمم که چیزی نیست!
می‌خواهم بگویم اینکه ما گاهی اوقات در این تفکرات بشری می‌گوییم که آقا، ما به خداوند کمال نسبت می‌دهیم، و اگر شما بگویید این علم و قدرت در باب خداوند صادق نیست پس معلوم است کمالی را از خدا سلب کرده‌اید؛ معنایش این است که آنچه را که من از کمال علم و قدرت می‌فهمم، این را از خدا سلب کرده‌ام!
این یک نوع کمال است؛ یک کمال دیگر این است که می‌گویم نه، من از قدرت و علم آنچه را که می‌فهمم عین نقص است! قدرتی که من می‌فهمم برای من قدرت است، ولی این قدرت برای خداوند نقص است! دوستان توجه دارند، تمام این مفاهیم بنابر مبانی فلسفی — که اینجا درست است — هر چه ما مفهوم داریم از محسوس داریم می‌گیریم و از وجدانیات می‌گیریم («مَنْ فَقَدَ حِسّاً فَقَدْ فَقَدَ عِلْماً»). شما مفهومی که از قدرت دارید، مفهوم قدرتی است که یا در درون خودتان وجدان کرده‌اید یا در بیرون محسوس دیده‌اید، و این را انتزاعش کردید و گفتید قدرت؛ علمی که من وجدان می‌کنم و می‌بینم علم است، این را انتزاعش می‌کنم و می‌گویم علم. در مبنایی که ما می‌گوییم در عالم کمالی می‌بینیم و این کمال را برای خدا اثبات می‌کنیم، داریم کمالی که برای ما کمال است و ما تصور کمال می‌کنیم را به خدا نسبت می‌دهیم؛ ما می‌گوییم این عینِ انتساب نقص است به خداوند متعال!
مقابلش چه می‌گوییم؟ می‌گوییم وقتی ما در این موجود کمالِ علم را می‌بینیم، می‌بینیم که این کمال توأم با نقص است؛ می‌بینیم که او جهل دارد: قبل را نمی‌شناسد، بعد را نمی‌شناسد، بالا را نمی‌داند، پایین را نمی‌داند، ظاهر را می‌داند و باطن را نمی‌داند! وقتی متوجه شدیم به نقص به نام «جهل»، جهل را از خداوند نفی می‌کنیم و می‌گوییم در خداوند متعال هیچ‌گونه جهلی، هیچ نوع جهلی و هیچ مرتبه‌ای از جهل نیست!
سؤال: آیا این نسبت دوم به خداوند دارای کمال بیشتری است و به کمال حق‌تعالی و بی‌نهایت نزدیک‌تر است، یا کمالی که ما به صورت ایجابی نسبت بدهیم؟! اینکه ما یک کمالی می‌شناسیم و خودمان از آن تصور داریم و این را به خدا نسبت می‌دهیم و می‌گوییم بزرگ‌ترش و می‌گوییم حد دارد و حد ندارد (که گفتیم حدش هم قابل برداشتن نیست و تا صفت هست حد دارد)، این برای خداوند کمال است و عزت و جلالت خدا را برایش اثبات می‌کنیم، یا اینکه کسی بگوید هر چه را که من از مفهوم علم دارم همه در مقابل خداوند نقص است، و من نمی‌توانم علم خدا را بیابم و فقط می‌توانم بگویم او چیزی بر او پوشیده نیست و او در هیچ ناحیه‌ای و در هیچ مرتبه‌ای دچار نقصِ جهل نیست؟! ما به ذهنمان می‌رسد این استنادِ کمال بر خداوند است!
پس وقتی ما می‌گوییم «معرفت بین حدین»، این را دوستان دست‌کم نگیرند که بگویند تا الان ما فکر می‌کردیم به خداوند علم نسبت می‌دهیم و یک چیزی خلاصه در ذهنمان بود که خدا عالم است یعنی همین که ما داریم بزرگ‌تر، و الان شما آمدید همین را هم گرفتید! می‌گوییم بله! اهل‌بیت و انبیای خدا آمده‌اند همین را از دست ما بگیرند تا به شما بگویند خدا صفتِ مصنوع ندارد! در جلسه آینده خواهم گفت: تا بگویند خداوند را باید «تسبیح» کرد! خواهم گفت تا بگویند «اللَّهُ أَکْبَرُ»، «اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ» نیست (که خدا علمش از همه علم‌ها بزرگ‌تر است)، بلکه: «اللَّهُ أَکْبَرُ مِنْ أَنْ یُوصَفَ» است! خدا بزرگ‌تر است که اصلاً به وصف بیاید، به صورت و مفهوم بیاید و به ذهن شما بیاید! این تکبیر حقیقی خداست. تسبیح حقیقی خدا این است که هر گونه صفت و خصوصیت و مفهومی که به ذهن می‌آید — که تمام آن‌ها عین نقص است — این را از خدا بردارید.
در جلسه آینده جمع‌بندی خواهم کرد که چرا امیر مؤمنان (علیه‌السلام) می‌فرمایند در قله معرفت توحیدی: «أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ، وَکَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ، وَکَمَالُ التَّصْدِیقِ بِهِ تَوْحِیدُهُ، وَکَمَالُ تَوْحِیدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ، وَکَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ». این «نفی الصفات» چیست که آدم‌ها از مرتبه معرفت باید برسند به آن مرتبه اخلاص، و تازه در اوج اخلاصِ معرفتی برسند به نفی الصفات؟! یعنی یک چیزِ دست‌نیافتنی باید باشد دیگر! این را در جلسه آینده خواهیم گفت که عظمت معرفت توحیدی و قله معرفت توحیدی این است که همین چیزی که ما الان داریم از آن حرف می‌زنیم، بعد از اینکه تازه درک و تصور بشود، انسان حقیقتاً این را تصدیق کند؛ یعنی انسان برسد به این مقام که «نفی الصفات» را به معنای دقیق کلمه تصور کند و وجدان کند و بیابد و تصدیق کند؛ آن می‌شود مرتبه اعلای مخلصین.
ان‌شاءالله در جلسه آینده، دو سه تا نکته عرشیِ دقیق که در کلمات اهل‌بیت نسبت به همین بحث امروزمان وجود دارد را در تکمیل این مسئله مطرح می‌کنیم و بعد وارد بحث‌های اراده و این‌ها خواهیم شد.
«وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، وَصَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِینَ (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ).»