قواعد کلامی عدل الهی؛ مسئله شر - جلسه 7
شرور و حکمت الهی
صوت و فایل‌های این درس فقط برای ثبت‌نام‌کنندگان درس‌گفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایل‌ها، در درس‌گفتار «قواعد کلامی عدل الهی؛ مسئله شر» ثبت‌نام کنید.
ثبت‌نام در درسگفتارحکمت شرور غیرکیفری
اگر به زندگی پیامبران و اولیای الهی بنگریم، درمی‌یابیم که آنان بیش از دیگران گرفتار سختی‌ها و ناملایمات بوده‌اند. امّا با توجه به معصوم بودن این گروه، حکمت شرور نمی‌تواند کیفر گناهان و تطهیر آن‌ها از آلودگی‌ها باشد. از این رو این پرسش مطرح می‌شود که حکمت شرور غیرکیفری چیست؟
در احادیث، حکمت این شرور، تکامل و رسیدن به درجات بالاتر ذکر شده است. علیّ بن رئاب از امام صادق در مورد آیه شریفه: «َمَا أَصَابَکُم مِّن مُّصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ»[1] می‌پرسد و این‌که امیرالمؤمنین و اهل‌بیت او که معصوم‌اند، چگونه می‌توانند مصداق این آیه باشند. امام در پاسخ می‌فرمایند: این آیه در مورد معصومان نیست؛ چرا که پیامبر اکرم در شبانه‌روز صد بار استغفار می‌کردند، درحالی‌که گناهی مرتکب نشده بودند. امام صادق در ادامه می‌فرمایند: إِنَّ اللهَ یَخُصُّ أولِیَاءَهُ بِالْمَصائِبِ لِیَأْجُرَهُمْ علی‌ها مِنْ غَیْرِ ذَنْبٍ؛ [2] خدا مصیبت‌ها را مختص اولیای خود کرده است تا به‌خاطر این مصیبت‌ها به آن‌ها پاداش دهد، بدون این‌که آن‌ها گناهی کرده باشند.
امام صادق می‌فرمایند: إِنَّ فِی الجَنَّة مَنْزِلَیةً لَایَبْلُغُها عَبْدٌ إِلا بِالابْتِلاءِ فِی جَسَدِهِ؛ [3] در بهشت جایگاهی هست که هیچ بنده‌ای به آن نمی‌رسد، مگر از طریق گرفتاری در جسمش.
این‌گونه شرور، از باب فضل و رحمت به اولیای الهی می‌رسد؛ چرا که این شرور اندک، وسیله و مقدمه‌ای برای خیرات ابدی است. از این رو، افراد هرچه در نزد خدا محبوب‌تر باشند، بیشتر مبتلا به شرور غیرکیفری خواهند بود. امام صادق می‌فرمایند: إنَّ أَشَدَّ النَّاسِ بَلَاءً الْأَنْبِیَاءُ، ثُمَّ الَّذِینَ یَلَوْنَهُمْ، ثُمَّ الْأَمْثَلُ فَالْأَمْثَلُ؛ [4] سخت‌ترین مردم از جهت بلا پیامبران هستند، پس از آن‌ها کسانی که از لحاظ جایگاه پس از آن‌ها هستند، سپس کسانی که بیشتر شبیه آن‌ها هستند و همین‌طور. در حدیث دیگر آمده است: إِنَّمَا یَبْتَلِی اللهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عِبَادَهُ عَلَی قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ عِنْدَهُ؛ خداوند متعال، بندگانش را به اندازه‌ی جایگاهی که در نزد او دارند، به سختی‌ها مبتلا می‌کند.
لازم به ذکر است که هر انسانی - اعم از معصوم و غیر معصوم - اگر در برابر شرور ابتدایی و ناملایمات صبر کرده و موضع‌گیری درستی در پیش گیرد، این شرور محدود، به خیرات نامحدود و ابدی برای او تبدیل خواهد شد. بنابراین شرور غیرکیفری، منحصر در معصومان نیست. تفاوت معصوم و غیرمعصوم این است که همه‌ی شروری که به معصومان می‌رسد، شرور غیرکیفری است؛ امّا شروری که به دیگران می‌رسد، ممکن است از نوع شرور کیفری باشد و ممکن است از نوع شرور غیرکیفری باشد؛ حتی اگر او گناهی مرتکب شده باشد. زیرا ممکن است خداوند گناه او را بخشیده باشد یا مجازاتش را قبلاً در دنیا، یا بعداً، در دنیا یا در آخرت، تحمل کند.
حکمت عام آزمایش
شرور و نیز خیرات، غیر از این‌که حکمت‌هایی خاص برای گناهکاران و نیز برای غیرگناهکاران دارد، حکمتی عام نیز دارد که شامل همه آن‌ها می‌شود و آن، آزمایش است. قرآن کریم در آیاتی این مطلب را بیان می‌کند، از جمله آیات زیر: «کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوککم بِالشَّرِّ وَالْخَیْرِ فِتْنَةً وَإِلَیْنَا تُرْجَعُونَ؛ [5] هر انسانی مرگ را می‌چشد، و شما را با شر و خیر آزمایش می‌کنیم، و به‌سوی ما بازگردانده می‌شوید.» «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ؛ قطعاً همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، و کاهش در مال‌ها و جان‌ها و محصولات، آزمایش می‌کنیم؛ و بشارت ده به استقامت‌کنندگان.» «وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِینَ مِنککمْ وَالصَّابِرِینَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَکُمْ؛ [6] ما همه شما را قطعاً می‌آزمائیم تا معلوم شود مجاهدان واقعی و صابران از میان شما کیانند، و اخبار شما را بیازماییم.» «إِن یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ وَتِلْکَ الأییَامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ وَلِیَعْلَمَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُواْ وَیَتَّخِذَ مِنککمْ شُهَدَاء وَاللّهُ لاَ یُحِبُّ الظَّالِمِینَ؛ [7] اگر به شما جراحتی رسید، به آن جمعیت نیز جراحتی همانند آن وارد گردید و ما این روزها را در میان مردم به نوبت می‌گردانیم تا خدا افرادی را که ایمان آورده‌اند، بداند (و شناخته شوند) و خداوند از میان شما شاهدانی بگیرد و خدا ظالمان را دوست نمی‌دارد.» «وَلِیُمَحِّصَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُواْ وَیَمْحَقَ الْکَافِرِینَ؛ [8] و تا خداوند، افراد باایمان را خالص گرداند و کافران را به تدریج نابود سازد؛ «أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَلَمَّا یَعْلَمِ اللّهُ الَّذِینَ جَاهَدُواْ مِنککمْ وَیَعْلَمَ الصَّابِرِینَ؛ [9] آیا چنین پنداشتید که وارد بهشت خواهید شد، در حالی که خداوند هنوز مجاهدان از شما و صابران را مشخّص نساخته است؟»
در این آیات، حکمت ابتلا به شرور، آزمایش دانسته شده است. البته حکمت خود آزمایش هم دو چیز است: یکی معلوم شدن وضعیت انسان‌ها که نتیجه‌اش روشن شدن جایگاه ابدی آنهاست و دیگری وادارکردن آزمایش شوندگان به تلاش و کوشش که نتیجه آن رسیدن به کمال است. حکمت آزمایش، با آثار و نتایج آن، مختص گناهکاران یا معصومان نیست و شامل همه انسان‌هاست.
حکمت شرور در مورد کودکان
هیچ یک از حکمت‌هایی که در مورد شرور گفته شد در مورد کودکانی که به سن تمیز و بلوغ نرسیده‌اند صادق نیست؛ زیرا کودکان نه گناهی کرده‌اند که مجازات شوند و نه در سنی هستند که با شرور به کمال برسند. آزمایش آن‌ها هم بی معناست. پس باید حکمت دیگری در میان باشد. احتمالات زیر را می‌توان در این باره مطرح کرد:
- ممکن است شر، حکمت‌هایی برای دیگران داشته باشد؛ مانند آزمایش یا مجازات یا ترفیع درجه پدر و مادر. البته این پاسخ کافی نیست چون حکمت شر را در مورد کودک بیان نمی‌کند.
- ممکن است شر، اثری در کودک بگذارد که در آینده و پس از سن بلوغ برایش آزمایش و امتحان باشد.
- در روایتی حکمت شر و بیماری برای کودک، از امام صادق به شکل زیرسوال شد: فِبمَا اسْتَحَقَّ الطِّفْلُ الصَّغِیرُ مَا یُصِیبُهُ مِنَ الْأَوْجَاعِ وَ الْأَمْرَاضِ بِلَا ذَنْبٍ عَمِلَهُ وَ لَا جُرْمٍ سَلَفَ مِنْهُ؟ امام در پاسخ فرمودند: إِنَّ الْمَرَضَ عَلَی وُجُوهٍ شَتَّی مَرَضِ بَلْوَی وَ مَرَضِ عُقُوبَةٍ وَ مَرَضٍ جُعِلَ عِلَّةً لِلْفَنَاء [10] بر اساس این روایت، حکمت برخی بیماری‌ها آزمایش است، حکمت برخی دیگر کیفر و عقاب است و حکمت دسته سوم، پایان زندگیست. و چون در مورد کودک حکمت بلا مورد اول و دوم نیست، پس اگر کودکی در اثر بلا از دنیا برود، این بلا وسیله‌ای برای پایان زندگی است. حیات، فضل و کرمی از سوی خداست و هر وقت بخواهد می‌تواند این فضل و کرم را بازستاند و یکی از ابزارهای اخذ حیات، بیماری است.
بنابراین، می‌توان گفت بیماری که به کودک می‌رسد، نسبت به دیگران می‌تواند آزمایش یا مجازات یا ترفیع درجه باشد؛ اما برای خود کودک یا وسیله‌ای برای اجل و اخذ حیات است یا آزمایش است برای بعد از رسیدن به سن بلوغ. البته ممکن است حکمت‌های دیگری هم وجود داشته باشد که ما از آن‌ها اطلاع نداریم.
لازم به ذکر است جواب اکثر متکلمان به این مسئله، نظریه عوض و لطف است که قبلاً مورد بررسی قرار گرفت. عوض برای خود کودک است و لطف می‌تواند برای کودک یا دیگران باشد.
[1] شوری/سوره 42، آیه 30.
[2] وسائل الشیعة، الشیخ الحر العاملی، ج16، ص85، بقیة ابواب جهاد النفس وما یناسبه، باب 92، ح 5، ط آل البیت.
[3] وسائل الشیعة، الشیخ الحر العاملی، ج3، ص261، أبواب الدفن وما یناسبه، باب 77، ح 2، ط آل البیت.
[4] وسائل الشیعة، الشیخ الحر العاملی، ج3، ص262، أبواب الدفن وما یناسبه، باب 77، ح 5، ط آل البیت.
[5] انبیاء/سوره 21، آیه 35.
[6] انبیاء/سوره 21، آیه 31.
[7] انبیاء/سوره 21، آیه 140.
[8] انبیاء/سوره 21، آیه 141.
[9] انبیاء/سوره 21، آیه 142.
[10] مسند الإمام الصادق أبی عبد الله جعفر بن محمد(ع)، العطاردی، الشیخ عزیز الله، ج9، ص398.