قواعد کلامی عدل الهی؛ مسئله شر - جلسه 8
شرور و رحمت و قضا و قدر
صوت و فایلهای این درس فقط برای ثبتنامکنندگان درسگفتار در دسترس است.
متن درس آزاد است. برای شنیدن صوت و دانلود فایلها، در درسگفتار «قواعد کلامی عدل الهی؛ مسئله شر» ثبتنام کنید.
ثبتنام در درسگفتارشرور و رحمت الهی
یکی از پرسشهای پربسامد در مورد شرور این است که این شرور چگونه با رحمت و مهربانی خدا هماهنگ است؟ اگر خداوند رحمان و رحیم و رئوف و مهربان است، چرا با بیماریهایی مثل کرونا انسانها را دچار درد و رنج میکند؟
در چالش اصل وجود خدا و چالش حکمت الهی تا اندازهای به این سؤال پاسخ دادیم. در چالش اصل وجود خدا اثبات کردیم که صفت خیرخواهی مطلق به معنای اعطای همه لذتها و جلوگیری از همه رنجها عقلاً نه ممکن است و نه واجب. از نگاه وحی و نقل هم، چنین صفتی اثبات نشده؛ بلکه خلاف آن بیان شده است.
در چالش حکمت الهی هم حکمتهای شرور ذکر شد. بر اساس این حکمتها، شرور، هرچند همراه با رنج و عذاب است، اما میتواند زمینهای فراهم کند تا انسانها با بهرهگیری از این فرصتها به کمال و سعادت دنیا و آخرت برسند. از این جهت، شر میتواند رحمت باشد.
در اینجا این نکته را میافزاییم که صفات فعلی با صفات ذاتی خدا متفاوتاند. صفات ذاتی خدا بهصورت مطلق بر خدا اثبات میشود و خداوند نمیتواند فاقد آن صفات باشد. مثلاً خداوند عالم و قادر و حی و ازلی و ابدی است. این صفات بهصورت مطلق بر خدا اثبات میشود و محال است ذرهای جهل و عجز و موت و حدوث در خدا وجود داشته باشد. اما در مورد صفات فعلی مثل عدل و حکمت و نیز رحمت و غضب، خداوند میتواند و قدرت دارد که برخلاف این صفات عمل کند و مثلاً ظلم کند یا رحم نکند و گناهی را نبخشد.
البته صفات فعلی خدا هم دو دستهاند. برخی از این صفات مثل عدل و حکمت بهصورت مطلق بر خدا اثبات میشود؛ یعنی هرچند، خداوند قدرت ظلم کردن را دارد، اما بر اساس دلیل اثبات عدل، هیچگاه ظلم نخواهد کرد. اما اکثر صفات فعلی، از جمله رحمت و غضب اینگونه نیست و عقلاً و نقلاً خداوند هم میتواند رحم کرده و گناهی را ببخشد، هم میتواند غضب کند و گناه را نبخشد و گناهکار را مجازات کند. در صورت اول به اقتضای صفت رحمت و فضل عمل کرده و در صورت دوم به اقتضای صفت غضب و عدل عمل کرده است. در دعای افتتاح میخوانیم: وَ أَیْقَنْتُ أَنَّکَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ فِی مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَ الرَّحْمَةِ وَ أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ فِی مَوْضِعِ النَّکَالِ وَ النَّقِمَةِ. [1] بر اساس این فقره از دعا، اگر خداوند به اقتضای عفو و رحمت عمل کند، مهربانترین مهربانان است و اگر بخواهد به اقتضای نکال و نقمت عمل کند، شدیدترین مجازات کنندگان است؛ همانطور که با اقوام عاد و ثمود و لوط، در دنیا و با گروهی در آخرت و جهنم، عمل خواهد کرد. البته همه اعمال خدا دارای حکمت است؛ خواه رحمت، خواه غضب.
نیز باید توجه کرد که این خود انسانها هستند که با اختیار خود، خیرات و شرور محدود را تبدیل به خیرات یا شرور نامحدود میکنند؛ همان طور که در دوران کرونا کسانی که از آن عبرت میگیرند و رو بهسوی خدا میآورند و به یاری دیگر انسانها میشتابند، شر و رنج محدود کرونا را به خیر و لذت نامحدود تبدیل میکنند. از سوی دیگر، کسانی که با پیدایش کرونا، حداکثر استفاده را برای حمله به دین و خدا و اهلبیت میبرند و به اعتقادات مردم حمله میکنند یا اجناس مورد نیاز مردم را احتکار میکنند یا به قیمت گزاف به آنان میفروشند، شر و رنج محدود کرونا را وسیلهای برای شقاوت و بدبختی دنیا و آخرت خود میسازند و شر محدود را به شر نامحدود و آتش جهنم تبدیل میکنند. البته خواست تشریعی خداوند که از طریق دین به ما رسانده، این است که همه انسانها از نوع اول باشند و لذا به صبر و توکل به خدا و یاری انسانها امر کرده است.
شرور و قضا و قدر الهی
در این بحث، پرسش این است که آیا همه شرور، اعم از شرور طبیعی و شرور اخلاقی، به قضا و قدر الهی است؟
از باب مقدمه باید گفت قضا و قدر یکی از آموزههای قطعی اسلام است که در قرآن و احادیث مورد تأکید قرار گرفته است. در قرآن کریم آمده است: «انَّا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنَهُ بِقَدَرٍ؛ [2] ما هر چیز را به اندازه آفریدیم.» «هُوَ الَّذِی خَلَقَکُم مِن طِینٍ ثُمَّ قَضَی أَجَلاً؛ [3] او کسی است که شما را از گِل آفرید، پس مدتی را مقرر کرد.»
در احادیث، بیش از اعتقاد به قضا و قدر، رضایت به قضا و قدر مورد تأکید قرار گرفته است. امیرالمؤمنین میفرماید: «الایمانُ أرْبَعَهُ أَرْکان: الرِّضا بِقَضاءِ اللهِ وَ التَّوَکُّلُ عَلَی اللهِ وَ تَفْویضُ الأمْرِ إلَی اللهِ وَ التَّسلیمُ لِأَمرِ اللهِ؛ ایمان چهار رکن است: راضی بودن به قضای خدا، توکل بر خدا، واگذاری کار به خدا و تسلیم در برابر فرمان خدا.» در حدیث قدسی وارد شده است که خداوند فرمود: «مَنْ لَمْ یَرْضَ بِقَضائی وَ لَمْ یُؤمِنْ بقدری، فَلْیَلْتَمِسْ إلهاً غَیْری؛ کسی که به قضای من رضایت نداد و به قَدَر من ایمان نیاورد، خدایی جز من بجوید.» این همه تأکید، برای آن است که قضا و قدر خدا حکومت و سلطنت خدا را نشان میدهد. پس کسی که به قضا و قدر خدا راضی نیست، در واقع از حکومت و سلطنت خدا راضی نیست.
برخی احادیث بیانگر این مطلب است که چیزی در آسمان و زمین موجود نمیشود مگر اینکه هفت چیز رخ داده باشد که قضا و قدر جزء آنهاست. مرحوم کلینی برای این احادیث عنوان «فی انه لایکون شیئ فی السماء و الارض الا بسبعه» را برگزیده است. امام صادق میفرماید: «لَا یَکُونُ شَیْءٌ فِی الْأَرْضِ وَ لَا فِی السَّمَاءِ إِلَّا بِهَذِهِ الْخِصَالِ السَّبْعِ بِمَشِیئَةٍ وَ إِرَادَةٍ وَ قَدَرٍ وَ قَضَاءٍ وَ إِذْنٍ وَ کِتَابٍ وَ أَجَلٍ فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یَقْدِرُ عَلَی نَقْضِ وَاحِدَةٍ فَقَدْ کَفَرَ.» از این احادیث عمومیت قضا و قدر استفاده میشود. با وجود این، نوع قضا و قدر خدا در مورد پدیدههای عالم که شرور طبیعی هم بخشی از آن است، با قضا و قدر مربوط به افعال اختیاری انسان که شرور اخلاقی هم بخشی از آن است، متفاوت است. در قضا و قدر در مورد افعال اختیاری انسان، اختیار انسان دیده میشود و خداوند بخشی از اموری که میداند انسانها آن را اختیار خواهند کرد، تقدیر میکند، به آن اذن میدهد و به ما کمک میکند تا آن را انجام دهیم و بخشی را تقدیر نمیکند و کمک نمیکند و حتی مانع ایجاد میکند. در نتیجه، ما نمیتوانیم آن کارها را انجام دهیم. در حالی که در مورد امور طبیعی، خداوند افعال خودش را تقدیر میکند، نه افعال انسانها را. از این جهت برخی آیات شر را منتسب به خدا میکند و برخی آیات شر را منتسب به انسان میکند. دو آیه زیر بیانگر این دو مطلب است: «أَیْنَمَا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَییَدَةٍ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَییِئَةٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِکَ قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَا لِهؤُلاَءِ الْقَوْمِ لاَ یَکَادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً؛ [4] هر جا باشید، مرگ شما را درمییابد؛ هرچند در برجهای محکم باشید! و اگر به آنها حسنه برسد، میگویند: این، از ناحیه خداست و اگر سییئه برسد، میگویند: این، از ناحیه توست. بگو: همه اینها از ناحیه خداست. پس چرا این گروه حاضر نیستند سخنی را درک کنند؟!» «مَا أَصَابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ مَا أَصَابَکَ مِنْ سَییِئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ وَ أَرْسَلْنَاکک لِلنَّاسِ رَسُولاً وَ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیداً؛ آنچه از نیکیها به تو میرسد، از طرف خداست و آنچه از بدی به تو میرسد، از سوی خود توست و ما تو را رسول برای مردم فرستادیم و گواهی خدا در این باره، کافی است.» این دو آیه پشت سرهم آمده است. در آیه اول شرور به خدا نسبت داده شده و در آیه دوم شرور به انسان نسبت داده شده است.
روایات نیز مانند این دو آیه، دو دسته است. دسته اول همه خیرات و شرور را به خدا نسبت میدهد و دسته دوم شرور را به انسان نسبت میدهد. از دسته اول، روایات زیر قابل ذکر است: «الْخَیْرُ وَ الشَّرُّ حُلْوُهُ وَ مُرُّهُ وَ صَغِیرُهُ وَ کَبِیرُهُ مِنَ اللَّهِ الْخَیْرُ وَ الشَّرُّ کُلُّهُ مِنَ اللَّه مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْخَیْرَ وَ الشَّرَّ بغیرِ مَشِیئَةِ اللَّهِ فَقَدْ أَخْرَجَ اللَّهَ مِنْ سُلْطَانِهِ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمَعَاصِیَ بغیرِ قُوَّةِ اللَّهِ فَقَدْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ.» از دسته دوم، روایات زیر قابل ذکر است: «مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ فَقَدْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ ومَنْ زَعَمَ أَنَّ الْخَیْرَ وَ الشَّرَّ إِلَیْهِ فَقَدْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ. الْخَیْرُ فِی یَدَیْکَ وَ الشَّرُّ لَیْسَ إِلَیْک.»
بر اساس مباحثی که تا کنون مطرح شد، در مورد جمع این دو آیه، چند تفسیر درست و قابل جمع با یکدیگر میتوان ارائه کرد:
- شرور ابتدایی و محدود، به خدا برمی گردد؛ اما شرور نهایی و نامحدود به اختیار انسان برمیگردد. این مطلب را در ابتدای مباحث و ذیل عنوان مفهوم شر بحث کردیم.
- شرور طبیعی مثل سیل و زلزله و بیماریها را خدا ایجاد میکند؛ اما شرور اخلاقی مانند جنگ و ظلم را انسانها ایجاد میکنند. این مطلب که امری روشن است، علی بن ابراهیم در تفسیر دو آیه بالا بر اساس آیات قرآن و روایات تأیید میکند.
- بر اساس ادله قضا و قدر که در ابتدا اشارهای به آنها شد، همه شرور، خواه طبیعی و خواه اخلاقی، از آن جهت که با قضا و قدر و اذن تکوینی خدا رخ میدهد، به خدا برمی گردد؛ اما شرور اخلاقی، از این جهت که با اراده و اختیار انسان ایجاد میشود، به انسان برمیگردد. حتی بسیاری از شرور طبیعی هم نتیجه گناهان انسانهاست. این مطلب را نویسنده البرهان فی تفسیر القرآن با نقل حدیثی از تفسیر عیاشی، تأیید میکند.
هر سه این مطالب درست است و مستند به آیات و روایات میباشد و بر اساس این سه نکته شرور از جهتی به خدا منتسب است و از جهتی به انسان.
جمعبندی بحث این است که همه شرور به این معنا که مورد قضا و قدر الهی و اذن تکوینی خداست، به خدا منتسب است؛ اما برخی شرور را خدا ایجاد میکند، مانند شرور طبیعی، و برخی شرور را انسانها ایجاد میکنند، مانند شرور اخلاقی.
[1] تهذیب الأحکام، شیخ الطائفة، ج3، ص108.
[2] قمر/سوره 54، آیه 49.
[3] انعام/سوره 6، آیه 2.
[4] نساء/سوره 4، آیه 87.